Skip to main content

Full text of "Diarium Italicum. Sive monumentorum veterum, bibliothecarum, musaeorum, &c. Notitiae singulares in itinerario Italico collectae. Additis schematibus ac figuris"

See other formats


Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 



EX LlBRIS 



STANFORD 




/\ ^ysz^^ 



LIBRARIES 



In Memory of 
AlUin Morgan Standish 




D I A R I U M 

I T A L I C U M. 

s r r E 

MONUMENTORUM VETERUM, 

BIBLIOTHECARUM, 

MUS^ORUM,&c. 

Notitia fingulares in Itinerario Italico colledar. 

Additis fchematibus ac fguris, 

A R.P. D.Bernardo df. MoNTFAucoN,Monaclio 
Bcncdidiiio, Congiegatlonis San£ti Mauii. 



P A R I S I I S, 

Apud JoannemAnissoh Typographia: Rcgia: Pra:fc£lum. 

M. D C C 1 1. 

C V M TRirtLEGlO H E G I S. 



R £ G I -^ 
CELSITUDINI 

C O S M I III. 

M A G N I 

HETRURI^ DUCIS. 

N diu multumque mecum 
animo reputavi , cui ma- 
xime ha Jtalica lucubra- 
tiones nuncupanda veniant / e re na- 
ta enim , quandocumque talia mente 



E P I S T O L A. 

verfarera ^ in te unura , R e g i a 

Celsitudo, omnes quadrare ratio- 

nes , tejingulisprimum objici deprehen- 

debami idgratitudo^ id innatum tibi 

litteratorum quos impeme foves patro- 

ciniumy idaliaomniajura & oSdaex- 

pofccre vid.pl^^Mif-*}^^ Cf/j pvim hafce pe- 

remnationis Italica mea obfervationes 

ofcram^quam tibi ^Vkwcwvu Decus^ 

quo favente fi quid tantilli pretii , fi 

quid eruditis opportunum hoc in Dia-^ 

rio compareat i id tuo beneficio atque 

humanitate exqt^s bibliothecis ac mu^' 

f(Zis tuis magna ex parte emanatin lu- 

cem l Pro infita enim Mediceis Princi- 



ef 



fiudiofo 



jufiifiiymhilreliquiliiinacceffum. Pleri* 
quefane fortunas gratulati funt meas. 



E P I S T O L A. 

cumy nondatamodo haurentian(ZiUius 
adeund<z Bihliotheca lihera facultate ; 
fed confignatis clavihus^ ingaXaillalit- 
teraria verfari me ^ acpro luhito inpe- 
nitiora ejufdem fecreta penetrare con^ 
fpicerent* ^id quod catalogum illum 
manufcriptorum a viris adprime eru- 
ditis magno otio &fudore confe£ium , 
cuJHS unicum exemplar aderat , in ma- 
nus deportari measy&in Qallias ufque^ 
fingularis fane adfe£ius & generofi iU 
lius quopolles animifpecimen^ in ufum 
meum tranfmitti curafii ? ^uafane he^ 
neficia immortales gratias expetere ^pe- 
rennique memori<t mandata oponere 
inteUigo. 

N^ec mihifolummodo hac follicitudo 
incumhiti Regia Celsitudo, ne- 
que unum me dehitorem ohnoxiumque 

a iij 



E P I S T O L A. 

referendo muneri cenfeo ; inpartemfane 
afficii veniant oportet omnes per orhem 
eruditi , quorum commodis Laurentia- 
nas illas divitias profundere nihil hiz- 
fitas : quotquot enim eruditionis laude 
florent exteri , indigena; quique vigi" 
lias , otium , operamque litterarum 
cultui j litteratorum ufui confecrarunt y 
lisfacilesparas ad illamtantamfupel-' 
leMem aditus ; ratus indignum ejfe^ tot 
tantofque tua majorumque cura ingenti 
peculio adveBos codices y inpulvere ac 
tenebris latere , ab ufuque publico r-e- 
moveri, Ea/anementevellemejfe quot- 
quot bibliothecis manufcriptorum gau- 
dent; quorumnonnulli augeri codicum 
pretiu7nfilateanty minuifipublico ufut 
deflinenturjncredibili mentis errore du- 
^iy autumant : namfecus quam illi ar- 



EPISTOLA^ 



litrantur i fireconditi quiefcant y fihi , 
patroniSy orbi litterario inutilesfunt\ 
fipublici juris fiant, dominofihique no- 
men , litterari^ rei lucem opemquefe- 



runt. 



Hac egregia indolis animique vere re- 



gii fpeciminafunt, Atquodmihimaxi* 
mefiuporifuit , te Principum Decus^ 
late patentlsfiorentif/imiqueflatus regi* 
mine , acfexcentts , qua tot fuhditorum 
moderatorem neceffario confsquuntur > 
negotiis follicitudinihufque ohfirittum , 
litterarum in ditionis tua terris cultui , 
profe£iui tamfedulo profpicere i utvel 
e% remotiorihus terrapartihus viros om- 
nis generis do£irina praditos , confii- 
tutis pramiis y Florentiam , Pifas evo^ 
ces i quo fubditorum ingenia , quod efi 
Vrincipum ofiiciumme^judiciovelma' 



E P I S T O L A. 



ximum , variis difciplinis injlitutifque 

prohis , pro cujufque modo atque indo- 

le excolas, Nam utifape amicis de con- 

ditione Italicarum rerumfcifcitantibus 

panificavi ^ in nulla Italiaparte totva-* 

riis infirudios difciplinis viros , tot lin^ 

ouarum GraciC Hehraicaque peritos of 

fendi^ quotinfeliciffimituiflatus ter-^ 

ris urhibufque .• quod tibi uni > R e g i A 

Celsitudo, referendum mecum pu- 

tantfaaaces quiUhetrerum dflimatores. 

Non enim prdmiis munerihufque fo- 

lum y vel accerfiiu virorum doftrina 

prdflantium , ad fludiorum aditum 

fuhditos allicis \ fed exemplo ipfe tuo , 

quod maximum ad virtutem incita- 

mentum .• omnia enim qus Principem 

decent , adprime calles .• nibil te fugit 

eorum qu^ laie regnantem tenere , 



E P I S T O L A- 

eloqui , exequi confentaneum ejl, Hinc 
di£la illa fapientia plena ^ ex ore tuo 
velutifponte manantia y nimirum ut ait 

Regum Sapientiffimus : In manu arti- 
ficumopera laudabuntur , & Prin- 
ceps populi in fapientia fermonis 

f ui. Hinc ille calejlium rerum amor^quo 
fervere te ^ totumque teneri arguuntge- 
fla ^ operaque ipfa tefljficantur , utfub- 
diti in te unOy Dominum ^patrem, Chri^ 
fiian^ vit£ exemplum fufpicrant, Hinc 
ille adium tuarum ordo _, difciplinaque 
vivendi , qua caterts Principum curiis 
exemplum yperfe£tique infiituti norma 
effe valeat / putas fcilicet nihili effe 
has fluxas caducafque opes ^ fortunas , 
ditiones _, nifi ad perennejn illam feli- 
citatem diriz^ntur, Sic curas cooitatio- 

o o 

nefque omnes huc contuhfii , ut pietas 



E P I S T O L A. 

cultufqueDei ^purus inviolatufque do- 
mi , atque infubjedtls tibi ipfius nutu ac 
confiliopopulis habeatur. 

Tanto Principi ^ ut hafce quantulaf 
cumque fchedas meas fijlere?n^ non offi' 
cium modotot tantifque mihi collatis he- 
nevolentiafignis fufceptum ifed ipfe ^ fi 
fari liceat , adfe£lus urgebat^pari reve- 
rentia conjun&us ; quo te vel aprimo 
congreffu tot virtutibus ornatum prc/e' 
quutusfum:id unum exoptans ut eodem 
dignationis intuitu opufculum ifludex- 
cipias y quo quamvis immerentem au^ 
6iorem in confpe5ium admififli. 

Offerebat , 



REGI^ TU^ CELSITUDINI, 



Obfequentiflimus addiAiiHmufque 

Fratcr Bernakdus de Montfaucon, 
Monachus Benedidinus Congr. S. Mauri 



PR^FATIO. 

O N parva mihi in his concinnandis lu- 
cubrationibus follicitudo ; ncc unus ami- 
corum animus , quorum confiliis obtcm- 
perarc , diftis obfequi antiquum milii 
fcmper fuit : Multi namque omni.i con- 
fcrtim , quxquidemad resltalicas pertinerent, littcris 
confignare fuadebant , ut ne a tritis quidem , ac reccn- 
fitu frequenci pervulgatis abftinerem } rati opportunum 
Ictlori fore , fparfa hinc & inde fingula , five intaaa 
haitenus , five obfervata plerumque , uno complexu 
tradita confpicere : meque fateor totum ac pedibus , ut 
aiunt, in hanc fententiam primitus veniffe. At, utvere 
i&-nfi qiyt-jiitc Gfii-nfai , ab hoc confilio tum aliorum 
fuafu , tum mea ipfe opinione ac pondcratione rerum 
defcivi. N.im quanta:, quifo , opcri fuiffet, tot tan- 
tafque res uno tomo complcdi , ctiam fi quis notatu 
foliim digniores aggredcretur ! Ad hic nihil hoJic 
vulgatius, quodque eruditorum rtudiis ac vigiliis magis 
frequcntetur , quam Italica Bionumenta , ut non fine 

c- ij 



P R ^' F A T I 0. 
naufea atquc faftidio toties decanrata , de intcgro rc- 
cenfita quis videat. Hxc mihiut gradum revocarcm, 
ac novam inirem narrandi viam in caufa fuere j ac 
dimiflis iisqua^vulgi ore feruntur, &in diariis pafTim 
occurrunt, ignota folum auc minus nota profcrre vi- 
fum , ut ab ipfo Diarii exordio profeffus (um. 

Nequc tamen mihi dicam impingi vehm ficubi ab 
hoc inrtituto paulum receili : quando enim ipfa nar- 
rationis feries ad nota cfFcrenda vocavit, fineicrupu. 
loapriflinoconiiliodeflexi : quod tamen perraro eve- 
nit, atque fic adtemperatcprovifumeil, utfine led:o- 
ris rncdio tum ex brevitate, tum quia tadba licet ahcu- 
bi, quid novi femper ac inobfervati pra^ferunt , per- 
curri poife iperarim. 

In his autem obfervationibus primas tcnent qu^ Bi- 
bliothecas manufcriptorum fped:ant, de quibus muU 
ta pracnotanda veniunt. Primo enim monerc juvat , 
me non omnium quotquot videre & evolvere hcitum 
fuit bibhothecarum catalogos hoc in Diario confi^ 
gnafTc ; fed iis folum allatis qua^ vel manulcriptorum 
paucitate properantem non diu multumque detine- 
rent , vel qua^ a me carptim nec pro voto obfervata^ 
fpatii modicum occuparent , prohxiores ad infcquen* 
tes tomos rcmifi, Florentinas fcihcet infigniorcs^Ro- 
manas, Venctianas. In conficiendis autem catalogis 
non pari dihgentia femper uti facukas fuit : nam vcl 
urgente profedlu , maturato opus cum eiTct, raprim fb- 
lum codices luflravi •, vel etiam ahcubi, quia non ita 
lubentcr huic me labori vacarc cernerent ii quorum 
in ditione bibhothcca^ crant, ne diuturniores mora^ a 
cocpto intcrpcllari mc fuadercnt, feftinavi breviorcm- 
(jue iis opcram dedi. 



I* %£ F A T I 0, 
Codicum ztatem ex tradatione ailidua , eorum ma- 
xime qui anni notam circumferunt , qualesbene mul- 
ti in Graccispr^fcrtim offenduntur, pro moduloafli- 
gnavi ; iis ufus fignis ac xfmcJioK , qua: fufius tomo (e- 
quenti, prolatis fingularum jetatum Grxcis charadlc- 
ribus , aliiique ad manufcriptorum ufum opportunis , 
expendere animus eft. Neque parem , uti jam dixi , 
iis operam ponere fas fuit , f ed pro tempore ac oppor- 
tunitate. Sic fubtilius adornatam vides Bibliotheca- 
rum Bafilianacac S. Maris Florentina:, quam Chigaiar 
ac Juftinianes notitiam , quia fcihcet non ad arbitrium 
fcmper , fed pro temporis ratione aditufque facultate 
rem geflimus. Quod opus , qusve utilitas catalagorum 
hujufmodi , non nefciunt quilibet litterarum cultores 
ac cum primis qui veterum fcriptorum operibus eden- 
dis vacant. 

Audorum nomina plerumqueln codicibusvariant: 
fic p. 14. Cornutus de diis agens memoratur , qui in 
aliis codicibus Phornutus dicitur : In catalogo Biblio- 
theca; Laurentianaj qui penes mc cft ad Pluteum l x. 
legitur. Cornuti qui alibi Phornutus , fed hic ubique fcri- 
bitur Comutus ad Ceorgium de diis. Jnitium co vajJiof 
Ttupyit. Finis ovfxfxiTeAou ^S^aKsj^ivuy, In codicibus vero 
Colbertinis modo Cornutus modo Phornuius legitur ; 
alibi vero Phrunutus vocatur. Ibidcm legis, Eunapius de 
vita Philofbphorum. In codice quodam Laurentiano 
infcribitur de vita Philofbphorum & Sophiftarum. Unum 
dc Sophiftis Eunapii opulculum novimus ; fed quiainrer 
Sophiftas multi Philofbphorum juxta atquc Sophifta- 
rum nomine fignantur , hinc fadum ut dc vitis modo 
Philofophorura , modo Sophiftarum , modo utrorum- 

j*» • • • 

e u) 



PR^FATIO. 
que infcribatur opus. P. 39. Tlieodori Antiocheni in 
prophetas opus enuntiamus, at ut paulo pofl monui, 
inccrtus ha:reo utrum vox A*r7icv<of cx opinione a me 
adjeda fuerit, an in codice vere legatur j id folum- 
modo adfirmare licet, inahero faltem codice , nam 
duo Vcnetiis hoc opus circumferunt , taceri nomen 
Antiocheni. Lambecius Ubro iv. p. ijj. hoc opus me- 
morat his verbis. Tbcodon Antiocheni , Mopjuejiie in Ci- 
licia, epifiopi , qui circa mmm Chrifti 450. aut paulo ante 
ohiity Sxpojttio in duodecim Prophetas minores exfiat in 
codice c L X 1 1 1. P. 14. Proculus in Parmenidem in 
ferie habetur , & paulopoft idem Proculus in EucUdem. 
Hunc efle Proclum Platonis & Euclidis interpretem ne 
minimum dubii relinquitur , qui imperite ab amanuen- 
fi quodam Proculus enuntiatur : nam hofce codices Pro- 
culi in catalogo fblum vidi. 

In variis Diarii locis aha qujcdam exftant , quae rc- 
bus diUgentius ponderatis hicexpUcanda. P.n. codicem 
Arabici Lexici, £amus didi, ut perrarum notavimus. 
Et eft quidem in ItaUa rarus, Sed aliquot fimiles in Bi- 
bUothecis noftris circumferuntur. 

P. 15. Apomafaris Apotelejmatica , Apomaflares ille 
fcriptor Arabs, Abumaflar, {ive Albumaflar Arabice 
nuncupatur , cujus verfio ex Arabico duobus circiter 
hinc faccuUs cufa Venetiis fuit. 

P. 18. Codex Prudeniii in Bibliotheca Regia exftat 
antiquior Ambrofiano , quem D. Johannes Mabillonius 
norter , peritus charaderum vetcrum arbiter , ad v. cir- 
citer fajculum revocat. 

Non Romanas modo, Mediolanenfes, Venetianas 
& Floreminas bibUothccas adire. primitus deftinave- 



ram , (ed etiam Calabrenfes & Sicilianas : nam iis in 
partibus fcftivam codicum Graccorum fupereflc copiam, 
non rumdre nuntio , fed narratu complurium fidc di- 
gnorum acccpi. lis cnim in locis cum non ita pridem 
GrajcJe linguiae ufus obtinuerit ; obfoleta tandcm ipfa , 
libri multi Gra:ci manufcripti in Cccnobiorum Ecclc- 
fiarumque bibliothecis fupcrfont inobfcrvati , inta^fbi : 
Scd infpcratis ncccflitudinibus ncgotiifque interpella- 
tus , confilium mifi. Et tamcn opcra? pretium efTet 
illas in partcs explorandi cauia conccdcrc : nam in rc- 
motis Caiabriae & a via publica diflitis locis multi co. 
diccs , ut compertum habui , cum blattis & tineis con- 
certant, in diefquc pcrcunt, atque prophanis ufibus 
indignc ablumuntur. Per Vcnetianas item moras fti- 
mulante cohortantequc Emincnt. Cardinali d'Etrees , 
litterarum bonarumque artium patrono,ad oras Dal< 
matiae & Pcloponncn trajicerc parabam. Non procul 
enim Epidauro Monaftcrium Graecorum adeft Grscis 
codicibus rcfcrtum : in variis itcm Pcloponnefi locis 
codices etiamnum habentur , quos vili cmcrc a Grar- 
cis in fbrdiditate ac pcnuria dcgentibus in promtu (it. 
At rerum Itahcarum tumore , tumultuariaquc tempo- 
rum conditione intcrceptus avocatufque a propofi- 
tiotiii. 

Infcriptiones bene multas Grajcas , Latinas hic item 
comperics , quac pars magna inedita: fiint , alia? qui • 
dem cditae, fcd vitiis rcfpcriae; ut c rc flierit ipfas ca- 
ftigatas cmacularafquc proferrc. Multo plurcs in fchc- 
dis mcis fupcrfiint , a me variisin locis urbibufque cru- 
tac, quae vcl anccdota? , vcl fi publici juris {int, pluri. 
nisin locis fGedataedeformata^quc : cujufmodi non pau- 



PRyEFATIO. 

cx apud Grutcrum, Reinefium, Sponium ca^terofquc 
infcriptionum collcd:ores deprehcnduntur. In dclcdlu 
porro earum c^ux in Diario locum habent illas eden- 
das duxi, qux veloccafionequadam adfericm narra- 
rionis accedunt, vel confpicuis in locis pofita: peregri- 
nantibus ad nianum veniunt. Reliquas infcriptiones 
in lcqucntibus tomis edere animus : quamquam non 
dcfunt qui peroptcnt colledioncm infcriptionum Gr^* 
carumLatinarumqucintegram parari; ubi cum nova^ 
CLicCque locum obcineant , tum jam pridcm cuCx ad fi- 
dcm marmorum rcfarciantur. Qua de re confulcndi 
tcmpus aderit. 

In MafTis itidem pleraque obfcrvavimus : Ac uti 
fcre fit non optatam iis opcram peregrinanti profitcri 
fas efi:-, ncque vacat expcndere fingula. Cuftodcs (i- 
quidcm qui unam exhibendi curam habcnt, repcti- 
tum frcqucntcr officium non fine naufea & txdioexe- 
qucntcs , propcrantius quam e re foret luflranti mu- 
nijsobeunt. 

Monumcnta vctcra&antiquaurbium sedificia dili- 
gcntius exploravimus. InRomanisvcroquac longecac- 
tcris prxcunt numcro, amplitudinc & elcgantia , magno 
nobis ufuifucrc fchcd-T Flaminii Vaccse hadcnus inc- 
dit^ , qua: ab annis plus ccntum in tencbris latucre. 
Et mirari fane fubit^ hafce vcterum monumcntorum 
rccenfiones, qucis Romana bcne multa, intadVa hac- 
tcnus rudcra, tcmpla fimiliaquc defcribuntur, ncglc- 
ulas fuifTc-quando maximc a FloravantcMartincIlojnon 
mftrcnuo antiquitaris indagatorc laudatxfucrc , qui 
Martincllusearumdcm fchcdarum compos , duasinde 
notulas cruit, nobifque omnia publicandiprovinciam 

rcliquit. 



PR^FATIO. 
reliquic. Earum autem Flaminii fchedarum nobis co2 
piam fecit vir antiquitatis ftudiofus de la Thuillierc 
noftras , qui jamdiu Romaj fedes habet. Pracclara por- 
ro , & hucufque inobfervata aperit nobis Flaminius , 
de oftio majoris Palatii, de Templis Miihrac &c Vene- 
ris Salluftiance, de via fubterranea in Capicolino mon- 
tc , dc frontifpicio Pantheonis , de Foro Trajani , de- 
que aliis pene innumeris , templis , (epulcris , veterum 
Romanorum monumentis , qux quivis prudens ledlor, 
nec fine voluptate fpero animadverfurus eft. Ex aliis 
quoque (chedis anecdotis non pauca mutuati , occulta 
hatStenus obfervatuque digna emifimus in lucem : cu- 
juimodi illud eft , de captivo qui manibus a tergo li- 
gatis , fubftratus , calce equi M. Aurelii , qui nunc in 
Capitolio, terebatur , & alia bene multa. 

Hacc item pauca in Diarii decurfii ampliori luce do- 
nanda fiint. 

P. 39. I. 14. Sthrynes Fhilonis penHarius. Intellige , 
Philonis filius : qui penuarius erat , non Philonis , fed 
urbis , Cyzici videlicet. 

P. 106. Ex quorumdam opinione diximus Bonifa- 
cium VIII. triplicem coronam feu tiaram invexifle. 
At recentiorem ejufdem ulum efte probant peritiores , 
atqucexpidura Jotti Florentini , Bonifacii aevo confe- 
dla, exque figura ejufdem in tumuIoexpre(Ia,eadem qua 
Nicolaus quartus ejus deceflbr corona; & mithra: for- 
ma ufiim commonftrant. Sunt qui Urbanum V. tripli- 
cis corona: audVorem efferant : quam item opinionem 
alii repudiant. 

Diximus p. 145. ex Martialis hilce verfibus , 



P R ^ F AT J 0. 

Hic ubi fidereus propius yidet aflra coloffus 

Et crejcunt media pegmata celfa yia 
Inmdio/aferi radiabant atria Regis^ 

erui , atrium Domus aure^ Neronis adverfiim fuifTc 
ftagno ejufdem, quod hodiernum Coliici locum oc- 
cupabat. Quia fcilicet ColofTus unde ColofTeo five 
Colifeo nomen ^ prope Golifeum fletifle oportuit : peg- 
mata item quac theatrales fivc Colifei fpedlacuhs de- 
putatac machina^, ex vulgari opinione^ erant^ proxime 
Colifeum conflitiffe confentaneum fifl : unde confici- 
tur quo loco tum Coloffus , tum pegmata collocata 
funt, fuiffe antea j ex adverfb fitum Cohfeum. Se. 
cus tamen arbitratur vir quidam antiquaria? rei peri- 
tus j qui ex Spartiani loco adverfam huic fentcntiam 
educi a^flimat. Fedt ^Jui nominis pontem , fic Spar- 
tianus in Hadriano, (g^fepulcrum juxta Tiberim : ^ 
£dem Bon£ De^ tranftulit , i^ Qolojjum ftantem atqueftj^ 
penjum per Detrianum architeSium de eo loco in quo nunc 
templum Vtbis eft , ingenti molimine , ita ut operi etiam 
elephantes x x 1 1 1 1, exhiberet. Et quum boc fimulacrum 
poft Ncronis ^ultum , cui antea dicatum fuerat , Soli con^ 
ftcraftet ^ aliudtale^ ApoUodoro architeEio auElore ^ facere 
Lun^molttuseH. Hinc arguit ille, CoIofTum anteHa- 
driani a^vum, atque Martiahs tempore non ante Co- 
hfeum fletifle j Scd , ut habet Spartianus , quo loco 
poftea templum Urbis conflrudum efl: ; unde atria 
domus aurea^ quae eodem , quo antea Coloffus loco 
flabant ; ahbi quaerenda. Ad ha:c vero in nummisTi- 
ti in quorum poftica Colifeum exprimitur , nufquam 
Coloffus exhibetur j qui fi adeo vicinus Cohfeo fuiffct 



PR^FATfO. 
nequaquam omittendus erat in nummo. Quare exi- 
ftimat ille ColofTum qui ante Hadriani arvum a Coli- 
feo diflitum erat , ab eodem Hadriano deduclum pro- 
xime Amphitheatrum Flavii. quod poftea a Coloiro 
Coloflei , indeque Colifei nomcn mutuatum fuerit : 
Pegmata porro a Martiali memorata , non fuifle Am- 
phitheatriufibusdeftinataarbitratur. Haccfcite obfer- 
vata : verum non taUa funt qua: nos a priHina fcnten- 
tia prorfus dimoveant j nam quod habct Spartianus 
Coloffum ante Hadriani tempus eo in loco fuifie quo 
deinde Templum Urbis excitatum eft j opinioni fanc 
noftrx faveat , fi quidem templum Urbis Romx & Ve- 
neris , ab Hadriano ftrudum , in iiortis S. Marije no- 
\x fueritj quod ita certum efte pugnat Nardinus, uc 
fe vel juramcnto adfirmare paratum dicat , cemplum 
Urbis Romac & Vencris effe duos illos fornices qui in 
hortis S. Mariac Novx confiftunt. Licet porro tancam 
Nardini confidentiam non omnino probemus, nequc 
velimus fornices illos proVeneris & Romastemplo in- 
dubitanter aifignare j attamen vel in ipfis hortis vel c 
vicino pofitum fuifTc arbitramur : nam tcmpla olim 
Roma! , cxi^ui quidem , ut plurimum, ambicus erant, 
fed fupra fidem frequentia, Cum igicur Aurea domus 
qu2e a Palacio Auguftorum ad S. Petrum in vinculis 
tendebac, & arcum Tici, & S. Mariam novam uc ex 
{icu liquet , & partem etiam hortorum occuparit, ve- 
ro fimile efl atrium ejufdem domus in ipfis hortis fuiffe , 
quo loco fcilicet ColofTus , ut habet Martialis, a Tico 
collocatus eft, ac dcinde excitatum ab Hadriano Ur. 
bis Romac ac Veneris templum. Et advcrtas velim Ha- 
drianum haud procul a priftino fitu CoIofTum excu- 

Uj 



PR^FATIO. 
tulifle ; {ed ut conftruendo hujufmodi templo perquam 
ininimi ambitus , fpatium & locum pararet , ab hujus- 
modi jfim Coloflum amovifle & proxime confl:ituifle. 
Quod (i pegmata ut vulgatior fert opinio machins fue- 
rint pro {pe£lacuhs Amphithcatri ; jam inde fcntentia 
noflira fl:abit. Siquidem Martialis ait, quoloco peo-ma- 
ra fuo rempore erigebantur fuifle atria domus aures, 
cpx fciUcet pegmata proxime Amphitheatrum , ut 
promtior eflet ulus , erigi debuerant. Jam quod de num- 
mo Titi dicitur parum vel nihil adminiculi fcntentix 
adverfa? praebeat. Quid caufe namque fuerit quod vi- 
cina illa Amphitheatro monumenta qusnihil ad Am- 
phithcatrum pertincbant, cum ipfa Amphitheatri fi- 
gura exprimercnt ? nihil fane inde inferatur. Horum 
tamen arbitrium prudcnti ledori mittimus. 

P. I6i. Infcriptionem Confulatu Rufliici & Olibri 
notatam diximus pertinere ad annum. Chrifti 510. quo 
Rufl:icus Conful .occurrit : at re diligentius explorata 
puto exprimi confulatum Ruflicii & Olibrii qui in *an- 
num cadit 464. quod itidem afl*eritur voce fubfequcn- 
ti , ^ Hermineric. nam anno fubfequenti Confules erant 
Bafilifcus & Herminericus , quorum hic Confulatus 
haud dubie enuntiari videtur. 

P. 135. Potefl: fortafle Sallu^ia nomen mulieris cfle 
aax una cum Hclpido fl:atuam Veneri dedicarit : fi 
hoc pa6to intelligatur , nihil {uppetit argumcnii quo 
ftatuam illam Veneris , in templo ejufdcm SalIufl:iano 
fuifle dicatur. 

Biblia non pauca Ebraica noravimus , qua» annum 
ad calcem praEfcrunt : in iis Ambrofiana Hifpali , ut 
fert infcriptio , exarata , quorum nota non parum ne- 



PR^FATIO, 
gotii faceffic : annus enim ibidem adlgnatur a crea- 
tione mundi 550. intellige Jtjp uish , id cikyficundum 
JupptttAtionem parvAm. Cui additi de more anni 1140. 
annum Chrifti exprimunt 1590. At vix putem tam recen- 
tem codicem, Sed ut planior difficultatis nodus evadat , 
nonabs re erit commemorare Ebr*eos nonnumquaman- 
nos a creatione mundi juxta (uam paflim in Synago- 
gis receptamfupputationemannotare,adpo{itis mille- 
nariis -, iic Biblia Vaticana anno mundi 5055. defcripta 
feruntur p. 177. Codex Avicenna? Bononia: , anno 
mundi 4946. confcriptus dicitur. Interdum vero taci.. 
tis millenariis , centenos (olum & fubfequentes mino. 
res annorum numeros exprimunt , ut in Ambrofiano 
codicc quo de nunc agitur , atque in bibliis Bononien- 
{ibus , qu£e annum exmbent 953. fubaudi quater milleH- 
mum nongentefimum quinquagefimum tertium. In 
Ambrofiano autem codice, qui annum mundi jjo. prac- 
fert , adde millenarium & lege quinquies millefimum 
trecentefimum quinquagefimum. In hujufmodi igitur 
calculis fecundum (upputationem parvam,modoqua- 
tuor millenaria , modo quinque tacentur. In Ambro- 
fiano autem codice non poffunt quatuor millia anno> 
rum fuppler; j fic enim anno Chrifti 590. confcripta 
fuiflenc hujufmodi biblia. Qua^ fane £tas non poteft 
Mediolanenli manulcripto competere , nullumque 
adeo vetuftum in orbe comparet. Si vero fupplean- 
tur quinque millenaria, annus Chrifti 1^90. uti dixi- 
mus , exprimitur. Sed tam recentem codicem efle 
nullatenus sftimandum : alioquin me in numero er- 
rafle vix credam , nota enim perlpicuis litteris de{l 
cripta eft j quarc iiifpicor mcndum amanuenfls vitio- 

— ^ • • • 

lUJ 



PKMPATIO, 
irrcpfifle. In Vaticano codice de quo p. tyj. annus 
cnundatur {ecundum Ebraeos 505;. id eft Chrifti 1^9^. 
Ec p. 4 o t. Codex Avicenna» annom mundi praefert 
4946. id eft Chrifti 1186. nonveroii^^. ut ibidem 
diximus. Et p. 406. pro anno mundi 953. juxta Ebrai. 
cam fupputationem fcribe Chrifti 1193. 

Emendationes Prologorum Trogi Pompeii ab eru- 
ditiflimo & amiciffimo viro Abbate de Longuerue , 
ex variis ledionibus codicum trium Romanorum quas 
ipfi ex Italia tranfmifimus , necnon duorum Colberti» 
norum concinnacas , ad calcem Diarii repofuimus, 
Vfus ip{e eft editione Tanaquilli Fabri mire foedata 
& confpurcata , ut vix uipiam quid (anum occurrat j 
& caftigatis erroribus propemodum infinitis , ad fa- 
nam emaculatamque prologorum editionem adornan» 
dam viam paravit. Jam diu Prologis Trogi caftigan- 
dis incubuerac Bongarfius , qui primus eofdem in lu- 
cem protulit anno 1 5 8 1. ut habec ip{e in epiftola ad 
f rancifcum Rofeum ibidem cufa. Keliqui erant , ait , 
in Tompeii hifiorias Prologi , Latine , arbitror mmquam 
edni : e quibus fiercoris plus exhaufi, quam olim ex ^Ah* 
gia cloacis Hercules ipfi : Sed ita contaminata erant om- 
nia , ft^fcede cmjpurcata , m cateris hi^oricis , tamquam 
auxiliaribus copiis inter medios hofies defiitutus , coaHus 
tandemfim^ viSitts ^ manum dare, Ad calcem camcn 
cditi , ejufdem Bongarfii acque Francifci Modii notac 
quaedam exftant , queis prologorum pauca loca con- 
jedturis refarciuntur , & {ane qua^dara fat feliciter; a- 
lia inaufpicato , ita camen uc muho plura quafi deplo- 
rata , incada practermictantur \ ficque erudico viro 
totum reftaurandi provincia devoluca : quod is na« 



PR jEF AT I 0. 

Viter cxfequutus cfl. Obfervatum porro velim nos in 
feongarfianis noris ad Prologum libri 7. conjcdurae 
cjufdem fuffragari , qua Jtlyriortm g^ Paomm , vult le- 
gi , ubi m(r. cjuidam Panum , alii Poenorum habebanc, 
& ad Prologum libri 8. c rc pro eleElo AtybA , con- 
jedatur kgendum eje^o. 

Unura iupereft , ut videlicet , in grati animi obfe- 
quium, viros commemorcmus,quorum gratia, pa:ro- 
cinio , opcra ufi , ncgotium hoc litterarium in Italia 
gelTimus. lis cum dignicate tum bcncficiis praeic, fum- 
mus Pontifex Clemsns XI. qui antcquam ad fu- 
premum rerum apicem , omnium vocis ac calculis , dc 
vcnircc ^ ftudiis lcmpcr noftris favic ^ nofquc gratia 
fua , xcniis , adicu ctiam , quod grave didlu eft , exorna> 
vit. Demumque (upremus Ecclefiae Antiftes creatus , 
pari nos (emper dignatione ac bcnevoleniia profequu- 
tus eft. Secundum illum fummas habemus gratias £mi- 
nent. Cardinalibus N0RIS10& Ferrario littc. 
rariae rei cultoribus. Nec tacendus Magliabecchius 
vir toto orbe clariffimus , cujus officiorum haud infrc- 
quens in Diario mcntio. Paritcrque Salvimius littc- 
rarum maxime Graecarum pcritia cclebris , qui nobis 
ad nutum operam dedit. D u c c los icidem cui jam 
Laurenciana: Bibliochecae cura demandaca , is nobis fem- 
per adfuit , & ad votum in Gazam illam aditum muni- 
vit. Neque praecermiccendus D. Guillelmus la 
Pa R R E , jam Congregationis noftrac Procuracor Gene- 
ralis, qui ad nucimi femper Monumencorum (chemaca , 
ac nocicias qux ufu venerunc luppedicavic ^ pergicquc 
in dies ftudiisobfequinoftris. His porro, Erudicc lcdtor, 
fruere, & lucubracionibus noftris fave. 



PR^FATIO. 
Dum Iianc Prsfationem claudcrem , accedit fepius 
laudati in Diarii decurfu Jufti Julii Fontanini notitia 
qusdam de (epulcro, quod nuper primo a porta Ma- 
jori lapide deprchenfuni eft ; eam hic addere vifum. 
Quo loco detecJba urnafuit, erutafunt numifmata non 
pauca , Valeriani , Maxentii & Conftantini j unde fir- 
matur opinio aliis fulta fignis & conjefturis , videlicee 
aut Conftantini avo , aut poft Conftantinum confe- 
flam urnam fuifle : in qua fcilicct labcniis fculptorix 
artis notam fabrile opus prsfert. Proxime urnam ja- 
cebac fequens inlcriptio : 

IN HOC SEPVLCRO CONDITA 
MAXIMILLA JACET CVJVS 
MEMOR.IA DULCIS VT MANEAT 
DIV FELIX KARAE COIVGI(fic) 
FECIT SVAE. 



INDEX 



5^3 S^S as aj S3 ©3 ©3 93 2)3 as S^? 

I N D E X 

C A P I T U M 

DIARII ITALICI 

C A P u T I. r^^Aufa frofcHus in Italiam. Templum Vienrict te^ 

^^gulis auratis, Pyramidalc fcpulcrum ihidcm. 
Crypt^v 5. Trophimi proxime Arelatem, Campi Elyjii 
Arelutenfes. Antiquitates Nemaufcnfcs , Dodcca^ 
thcum , Domus quadra ^ Arena: ^c. Pons Vardi. Ccc- 
nobium S. Vi^ioris MaMienfis. Infula Lennenfis y 

CapuT II. Bibliotheca Ambrojtana MedioUnenJis y ejufque codi^ 

ces varii. Mufaum Comitis Mediobarbi ^ SeptaU, 
EcclcJiaS. Ambrojii. Sepulcrum Paganide Pctra-San- 
ta. Columna inverf^ in Ecclcjia S. Laurentii : Porti- 
cus antiqua, Ecclejia Servitarum. Crucis a S, Barna- 
ba defixa: locus. Infcriptio Ludovici JsTIL Alia Ga- 
Jionis Foxii. S. Apollonia: Caput. Lufniana virgo crtc^ 
dita. Bibliotheca D. Bclcreddii Ticincnjis. Dc reli^ 
quiis S. Auyijiini^ Ticini , ut quidum a:Jiimanty re- 
pertfs, pag. lo 

C Avvr IIL Profeciio Mutinam. Bibliothccit Ducis Mutincnfs. 

Fontes Mutinenfes. Monajicrium P adolironcnfe ^ 
ejus Bibliotheca, Itcr Vcnetias. Muf^cum Grima^ 
num. Infcriptio eleyins rejiiiuta. Bibliothcca S. Mur- 
ci, Infcriptio altcra rcjlituta. Bibliothcca Archicpif^ 
copi Gr^corum. Itcm SS. Joannis ^ Pauli , pag. 30 
CapuT IV. De S. Marci platca ^ Ecclejia. Columna:. Aqux- 

ducius Muhaclis Impcratoris. Cimeliarchium S. Mar- 
ci. Gcmma:, Injcriptioncs hinx. DeEvangclio S. Marci^ 



u 



I N D E X 

guo faclo dclatum Venctias y Epijfol^e vari^ ca dc cau^ 
fa. Mufa^um Contarinum y (^ Ruz^nianum, Dcfcripti$ 
ampkffimi Mufa^i D. yintonii CapcUi Patritii ^ gm- 
m^y Ai^raxca figura y numifmata ^ monumcntum Rea- 
tinum in cortice ^ p. 51 

C A p u T V- Bihliotheca Jufiinian^a y Bihlia Coftica. Mufaum 

Tarvifianum y uhi Jcones marmorc/e y anaglypha y gla- 

ditis antiquns a:nca acie y figiUum M, Aurclii d^ Z. 

Veri ^c. infcriptioncs y codices manufcripti y P- 69 

Caput VI. Codices qttidam Monaftcrii 5. 'Juftina: Patavii. Ty- 

foqraphinm Cardmalis Barhadici. De fepulcro Aru- 
tenoris C^ T. Lovati. Dc Monaftcrio P ompoftano pro- 
pe lituj maris Hadriatici. Epiftola fa^culo undecimo 
fcrtpta Henrici Clerici ad Stcphanum de Bihliotheca 
yotnpofiuna. Ejufdcm Bihliothecx catalogus itcm fa- 
CAilo undccimo canfeitus y P- 7^ 

CaPutVII Bcckfia S.Titalis Ravcnncnfts. MonogrammataTi- 

ti Cbrnclii Ncpotis. Epitaphium ifaaci Exarchi. A- 
Uud cpiiaphium. Infcripticncs quafdam. Pyrgus AgncU 
/i In tccUfa Cathcdndi. Ecclefta canonicorum Regula- 
rtum. De Monaftcriis Claffenfi ^ heata* M aria Por* 
tucnfts. Reccffus maris Hadriatici. T)e cataracieVeli' 
ni. Adventus Romam^ P- 97 

C A P. VIII. Ncnja Diarii ratio. De fchedis Flaminii Vacca^. E- 

piftola cjufdcm, DIES PRIMA luftrand^ Vr- 

ht dcputata. Bafiltca S. Maria Majoris , de arcu 

Sixtilll. ihidem. De templo Diana^. j^dificium 

nohile in hortis Ma:ccnatianis. Arcus Gallicni. Tro- 

p^ea Cimhrica. Tahcrna in ViUaAltcriana'. Therm^ 

Hclcn^.in vill^e Vrftnia : Anaglyphum Neptuni ihi- 

dcm. Ecclcfta S. Crucis. Vetus alia Ecclcfta Chriftia^ ' 

norum. Porta Efjuilina. Maufolcum Hclcna:. Can^ 

cellari campi Boarii epitaphium , itcmquc cquitis No- 

nci. Equitum (ingularium fepulcrum. Ecclcfta S. Lafi- 

rcntii ^ Cccmctcrium. Capita Ca^farum cjfoffa alia- 

^uc monumcrta. Uma^Gotthorum. Panthcum Mincr^ 

va^ Mcdica. Nympha^m. Ecclcfta S. Eufchii , columna 

Maxcntiiy p.104 

Caput IX, DIES SECVNDA. Ecclcfia 5. Martini tn 



C A P I T U M. 

Montihus. Thcrm/c Trajani, NympJhvmn CLiudii. 
T>c Ecclcjia S. Lucia injilicc, Thcrmx Titi cum pi- 
Uuris Ciirumdcm, Ecclcjia S. Pctri ad vincula. Ex- 
trcmum do?Htis Aurca. Portius Claudia. Dc Suhura. 
Ecclcjia S. Clemcntis. Caput Africa^. Ecclcfia ^. Co- 
ronatorum. Nojocomium Laterancnfc. Ecclcjia Latcra- 
ncrfis. Dc quihufdam in illa cjfojjis. M. Aurclius r- 
ques. Cafirum aquarum pro Colifco, Ofiicina fi<^lina. 
cumfigillis. Thcrma Philippi , V,ii6 

CaPUTX. DIES TER TJA. Colifcum (^ Mctafudans. 

Caput ColoJJi erutum. De Domo Aurea Ncronis. Tem- 
plum pellucidum. Arcus Confiantini ex fpolissfori Tra- 
jani. De Scptiz^nio. S. Lucia in Septixonio ubi. Sep- 
tcm vi/c. Anaglyphum Sileni. Ecclcfia SS. Joannis (y- 
Pauli. Dc Curia Hcfiilia ^ Cafiris Percqrinis. For- 
ma Antoniana. Villa Mattheia. De Colofforum pcr 
Urhem rcliquiis. S. Stcphanus Rotundus. Therma: pu- 
blica: antiqua , p . 1 4 1 

CapuT XI. DIES QV ARTA. Cccliculus mons. Templum 

Diana:. Sepulcra atquc urna cruta^. Aqua fanUa. Fons 
Egcria Nympha:. jEdificium finyilare. Dc Catu- 
cumhis faniii Schafiiani. De thcfauro in circo Cara- 
calU eruto. Hifioria dctcciiy Innoccntii VIII. tcm- 
porCy tumuli , intcyro cadavere. De arcu Rccordatio- 
nis. Therma: Antoniniamc dr vicus ipfis harens. Tcm- 
plum Mincrva:. Mutatorium Ca^faris i^c. p. i ji 

CaputXII. DIES QVINTA. Avcntinus mons. Tem- 

flum (^ halncum Mercurii. Ecclefia S. Sahin^. Inf- 
criptioncs ihidcm. Epitaphium Huqonis Cardinalis 
refiitutum. Epitaphium Eutonii. Alia quxd.im in eo" 
dcm monte. Vrna ^randts Vcfpafiuni d^ Titi in Ec- 
clcfia 5. Sah^e. De templo Silvani in Avcntino. Nu- 
mifmata Hclcna Au^gifta:. Saccllum elcyins , uhi unus 
pcr fornicem aditus. Dc quihufdam prope Doliohon 
crutis. EcclcfiaS.Pauli, p. 1^0 

Cap. XIII. De Capitolio. Columna Milliaria uhi dcprchcnfa. 

Via fuhtcrranca olim pcrvia in Capitolino 7riahte. 
Ana^ijyphum Mithr^ ibidcm. Singularia in .cd:hus 
Capitolims. Putci ad fcdandos tcrr.v motus. Tcmpli 

oij 



INDEX 

ipioti rudcra. Tcmplum Concordi/t, De multif ai 
j4rcum Scveri cffojjis erutijquc. De tcmplis 5. Marti- 
nx (^ S. Hadriani, Te^nptum Antonl ni (^ Faufiina (^ 
arcus JFabiani, Tcmplum Rcmi c^ Romuli. Ichno* 
gn':phia Urbis ibidcm eruta. Templum Pacis. Ecclc- 
fia 5. Mari/c Nova^, De quihujdam proxime erutis, 
Turris Chartularia in arcu Titi, Horti Famejiani. 
De majori Palatii Auyiflorum oftio. Caput Jovis Ca^ 
fitolini. Anaglypha Amaz^num, Hcrcules Lyfippi. 
De Circo Maximo. Statua Colojfalis ApoUinis a^nea 
in Palatino. Lactis (^ anaglyphum Curtii, Tcmplum 
Julii Cafaris ubi fitum, De Fauftulo paftorc ^ dc Lu- 
fercali, Dejanis. DeCloacis. Tcmplum Vcft^. Eccle- 
fiaArmenorum. StatuaJuliiCa:faris detcUa y p. 169 

Cap. XIV. DIES SEPTIMA, Mons Magnanopoli di^ 

Bus. Sircnum fchcmainvilla Aldohrandina, Deequis 

in Montecahallo. Roma: ftatua fcdcns uhi detcUa, 

ApoUo alatiis, Bacchica fimulacra. Ingcns vis ojjium 

in fubtcrranco fornice, Vetiis Capitolium, Templum 

Quirini. Schemata Bacchica alia, Solum Urhis coUu^ 

vic (^ ruinis mutatum, Templum Dci Silvani. The- 

fauri eduili hiftoria, Mithra^ templum , five adytum 

in vaUe Viminalis, Ejufdcm fimulacra ^ fchcmata 

leonino capitc. Symbola Mithra. De initiationihus 

ejufdcm, Sepulcrum (^ cpitaphium Lucii ^ qui Afidis 

Mithr/c faccrdotis filius erat, Ara: fepulcrales, Epita- 

phium Myrtala, Mul^l^ violantihus fcpulcra irrogata. 

Therm/e Novatiana^, S. Laurentius in Panifpcmay 

quare in Formonib diiius, Therma Olympiadis, Si^ 

mulacrum Martis. Statua* eruta. Ecclefia S. Salvato- 

ris in TeUure, Palladium forum, ForumNerva,^ p. 189 

Cap. XV. DIES OCTAVA, ThermaDioclctiani, Eccle^ 

fia B. Maria: de Angelis, Philofophorum capita mar- 
morea eruta, Horti Perretini, Aggeres Tarquinii : Ca- 
ftrum aqua. Horti Strox^ant. Meleager cifoffus'^ 
alia eduila, Ecclefi/c S, Agnetis (^ S. Corftantia: ; 
Ccemeterium. EcclefiaS.Nicomedis, Subterrar.eum fin-* 
guUre. jEdes Barberime (^ Bihliotheca ihidem, DIES 
N NA Ccmobium S. Bafilii. Codicum ejus Graco- 



C A P I T U M. 

rum fcrampla nota, Villa Ludovijia, yinaglyphumjm- 
gulare. Dctcmplo ^fiatua Vcneris SaBuJii/Cy p. 106 

Ca p. XV 1. JD JB C IM A DIES. Villa liurghcfia, ejufquc 

omamcnta. Dci jEluri fchcma. Cccnobium Minimo- 
rum S. Tfinitatis. Epitaphium Antonii Mureti. Da- 
niclis Volatcrrani hijloria qu/cdam. Morti Mcdicci. 
Caput Jovis Capitolini ibidcm ^c. VNDECIMA 
DIES. CoUegium dc Propaymda fide. Naumachia 
Domitiani^ ^ Odeum ejufdem. Ecclefia S. Maria 
de Populo. Horti ejufdem Comobii. Villa Jufiinia^ 
nca. Monumcnta cx Tibcri eruta. Propugnacula a 
Sixto IV. fhuiia. Foramina in antiquis adificiis unde. 
Maufoleum Augufii ejufque Naumachia , P- ^^5 

Cap.XVII. DVODECIMA DIES. Dc ecclefia S. Lom^ 

rentii in Lncina, Morologium Solarc. Forma aqua 
Virginis. Obelifcus detcHus. Arcus Portugallia hifio.. 
ria. j£des ^ Bibliotheca Chig^ia. Infignis Dionyfii 
Halycamaffei codex aliique. Cardiruilis Impcrialis 
bibliotheca. De ecclefia S. Maria in via lata infignia 
quadam. Dc arcu Novo, Anaglypha ad adcs Colum" 
nenfes eduFla. Mufaum D. Livii Odcfcalchi, Gem- 
ma mirabilis Alexandrum (jr Olympiadem referens. 
Antonii ^ Cleopatra fchema in altera genima infyti. 
DIES DECIMA TERTIA. j£dcs 
Burghefiana^. Dc comobio S. Maria in campo Mar- 
tio. De monte Citorio , quare fic vocitatus. Dt 
porticu Antonini. Comobium yccclcfia (^bibliothccaS. 
Maria in Minerva. Nili & Tiberisftatua ubi repcr- 
ta. Infignia quadam effoffafuh ecclcfia S. Stephani 
de Cacco. De Panthcone fingularia qua>dam y p. 134 

Cap.XVIII. DIES DECIMA QVARTA. Cccnobium 

S. Augufiini. Via publica ©^ columna grandcs pro- 
fe S. Ludovicum dcteH/c. Pafquinus ubi pofitus olim. 
Vis ingens monumentorum in adibus Jufiiniarucis. La- 
hra immanis amplitudinis in thermis Neronianis. Alia 
earumdem omamenta infignia. Platea Navona unde 
nomen. DIES DECIMA QVINTA, Sta^ 
tu/t coloffales ad 5. Salvatorcm in Lauro effoff^. Sa- 
gitta ^enest antiqu^^ De ecclefia Nova, CanceUa- 

o Uj 



I N D E X 

riiC icdcs^ bibliotheca Ottpbon^a ihidcm. Dc Pompcii 
^fitua cruta. JEdcs Maximorum, Vc exoriu typogra-^ 
fhi^ Rom/c. Dcprima Jyifiitutionum Lafiantii editionc. 
jiidcs Farncfiand^ • omamcnta earum undc eduEiayD. z^c) 

Cap. XIX. DJES DECJMA SEATTA. Dc columna 

&foro Trajani nova qu^dam. Germana cjufdcm co- 
lumn^ infcriptio. Perifiylium intcrius fori Trajani. 
Monumenta antiqua recens cruta. Sepulcrum familia 
Cdcfcnni^ finyilarc, De Templo boni Evcntits. De ther- 
mis Agrippa ^ de hypocaufiis fuhterrancis, Dc circo 
Flaminio. Cafior ^ Pollux cum equis ubi reperti. De 
porticu OHavi^, DJESDECJMA SEPTJMA. 
Scmo Sancus, Singularia effoffa adportam Portucnfcm, 
Ecclcfia S. Maria Tranfiiberina^, Epitaphium Quod^ 
vultdei cffoffum, Labruminfigne, DJES DEC JMA 
C TA VA, Jani ara frcqucntcs ad portam Aurc^ 
luim. Jnfignia cpitaphia ibidcm^ P» ^5^ 

Cap. XX. DJES XJX, & XX, Moles Hadrianea. De 

fcptcm mundi mirabilibus commutatis, Jnfcriptio in 
dorno Raphaelis Fabrctti rcfiituta. De Vaticani no- 
minis origine. Maufolcum Rcgina* cujufdam infigne. 
Bihliotheca Vaticana. Dc Bibliis antiqups ejufdcm.De 
codicc Virgilii^ olim S. Dionyfii in Francia, Statu^ Pon^ 
tifici^ elcgantcs. Devariis Urbis dcfcriptionihus ^ ^ 
dc ratione conftcienda accuratioris, Anonymi opufcu- 
lum dc Mirabilibfis Ro7n/v y (^ not/c quafdayn^ p. zyi 

Cap. XXI. Jter Ncapolim. GincttorummonumcntaVclitris, Bi^ 

bliothcca Olivctanorum Ncapoli, Mufccum Eminentif 
fimi Cardinalis Cantelmi. Bihliothcca D, Vallcta\ 
Vcfuvius mons. Bibliothcca S, Joannis dc Carhonaria, 
Codcx Evangeliorum in Charta purpurca aurco charac- 
tcrc. Diofcoridis excmplarvctufiiffimum, UrnaSanfcli- 
ciorum. Jnfcriptio Gra^ca rcfiituta. Spcla*um Canif. SuU 
phuraria. J^cmontcNovo,BihliothccaS.Scvcrini^ P-30I 

Ca P.XXII. Dc Capua vctcri ejufquc amphithcatro. Monaficnum 

Cafinimontis, Bihliothcca ibidcm, Vcfiium Monacha- 
lium vctcrum fchcmata. Archivum infigne. Dc prxro- 
gativis Cafinenjis Abbatis y crcandi nobilcs , cogcndi 
cxcrciti(S ^^c, p. 3 ^ i 



C A P I T U M. 

Cap. XXIII. T)e Alhano cafiro y & de veteris Alba fitu. Be 

Monajierio Crypta Ferrata. Bihliotheca ibiiem: 

Jnfcriptio eruta. De offuariis. De Tihurc. Mona- 

fierium Sublacenfc. De Lacu Anicnis (^ de aliis e 

vicinofofitis. Aliud Monafterium ad Vicum Varro- 

nisfitum. Jnfiyiis Romanorum aquxduHus , p. 333 

Caput XXIV. TrofcHus Senas. Terra motus ingens. De Eccle- 

(miliXXiii.) fia Cathcdrali Senenfi y ejufque ornamentis. Epita- 

fhia multa ihi. De antiqua Sencnfi Bibliotheca. 
Ohfervantur quadam eamdem urbem fpeHantia. 
De nomine Senarum. Codex S. Joannis Chryfofio- 
mi autographus , ut jmtant. Anhtvum Nofocomii. 
De reftitutis Sena litfens (jf fiStoria arte , p. 341 
CapuT XXV Jiibliothecain Palatiomagni Ducis. Jnfriptiones 

' in dofno D. Bonarota. Monaftcrium ^ bibltotheca 
Camaldulcnftum. Bthliotheca inftyiis S. Laurcntii. 
Gaz^ Medicca. Jslumifmata , LapiHi fculpti (^ inf- 
crtptiones ibidem. Mufaum Gaddii.Monaflcrium dr 
hihliotheca Annuntiata.ViUa StroT^orum ^- infcri. 
ftioncs ibidem.yEdes Ricardi ^infcriptioncs.Biblio. 
theca B. M. Florcntina: dr catalogus codicum, p. 3 5 1 
Caput XXVI. ijrbs Veiorum. Jnfcriptiones quxdam Jnteramn^. 

De aquMiu Spoleti. Dc Monte Luci. Monu- 
menta HifpeUatum. De Portiuncula. Pcruftx ob- 
fervata quadam. De lacu Traftmcno. Saxa lo- 
quentia Arretii. Adventus-Florentiam fecundb. 
Jnfcriptio inftpit.ffima ad natalcm Auguftt , Tibe- 
rii & Livia fpciians. Jnfcriptiones alia elegantes. 
Jnftrumcnta fahrorum & ferrariorum veterum. Bi- 
bliothcca Fefulana Canonicorum Regularium. Sta- 
tuaftngulares in a;dihus NicoUnis. Zenobia laii- 
reataibidem» ^Vr 

C A P XXVII Pif^- De Magno JJetruria duce. De ccclefta 

Gracorum Libumi. Thcrma; Pifana. Jter Bono- 
niam. De Bfdra autographo, utputatur, in ecclc- 
fia Dominicanorum. D. Thoma Aquinatis icon & 
infcriptio ihidcm. Jnftgnis Avicennxcodex. Detur- 
ribuspropendentihus. Dc Monaftcriis Bononia;. Mu- 
faum R. P. Minii. Bihliotheca S. Salvatoris Bo- 



INDEX CAPITUM. 

nonix. Codiccs Bibliorum Ebraicorum. Injiqyiiffi^ 

mus Zaciantii codcx. P- 395 

Cap. XXVIII. Vcnctia fccundb. Infcriptio Corcyrea nobiUjJtma. 

De ludis infeftis Bacchi adhibitis, Numifma Ari^ 
fiomcnis in Corcyra Archontis. Alia infcriptiones, 
Bibliotheca codicum Gracorum Juftinianaa Vcne-- 
tiis. P atavium fecundb . De Comneno PappadopoU 
Graca lingua doliore. Verona. Antiquamonumcnta 
ibidem. Infcriptio Plinii fufpecia, Muf/cum Mof 
cardi.' Infcriptio Gra^ca. De fecuribus lapideis Bar^ 
barorum. Hifioria memorabilis detecii Barharorum 
fepulcri. S, Zcnonis Ecclefia Bencdiciinorum. Mu^ 
faum R. P. Catanci. Theatrum Parmenfe. Mu^ 
faum Parmenfium ducum. Cimcliarchium VerceL 
lenfe. De codice Evangeliorum 5. Eufebio ^ ut qui^ 
dem fcrunt , interprete^amanucnfe, Vefiis B. Vir^ 
ginis S. Heicn/c manu confcfia. Reditus. p. 411 



Explicit Index Capitum, 



ArrRor>ATio 



AFFROBATION. 

J'A y lu pour Monfeigneur Je Chancclier un Manufcrir^ 
fous le titre de Dianum Jtalicum^ Jive Notiti^ fngulares vc- 
teriim Monumentorum , Bibliothecarum^ Mufeorum , ^r. in Itinera- 
rioltalico coIlcUa^. Ce jourdliuy, treizicmejour de Sepcembre 
mil fept cens deux. Signe , 

COUSIN. 



F RIVILEGE nv ROT. 

LOUIS PAR LA GRACE DE DlEU,ROY DE 
Fkakce et de Navarre^ a nos amcz fc fcaux 
Confcillers, les Gcns tcnans nos Cours dc Parlcmcnt , Mai- 
trcs dcs Rcqucftcs ordmaircs de noftrc Hollcl , Grand Con- 
fcil, Prcvoll; dc Paris , Baillifs , Sencchaiix^ lciirs Licutcnans 
Civils , 6c autres nos Jufticiers nu'il apparticndra, Salut. 
Le Sicur Jean Anisson, Pun dc nos Imprimcurs ordi- 
naircs , 6c Direclcur de noftre Impnmcric Royalc ^ Nous 
ayant fait fupplicr de ]uy accordcr nos Lctcrcs dc Pnvilcge 
pour un Ouvragc du Perc D. Bcrnard dc Montfaucon, Rc- 
jigicux Bcncdidin , dc la Congrcgation de faint Maur,qu'il 
veut donncr au Public, fous lc titrc dc Didriton Italicum , //- 
vc N otitia: finguLires vctcrum Movumcntoruyn, Biblintljccaruni^Mu- 
fxorum ^ C^r. in Itincrario lialico co/Iccla^ , Nous luy avons pcr- 
mis Sc accordci , permcccons tc accordons par ccs Prcfcnccs , 

u 



d'imprimcr ou faire imprimer ledic Livre par tel Imprimeur 
ou Libraire qu'il voudra choifir , en telle torme , marge , ca- 
ra<)cre , & autanc de fois que bon luy femblera , pendant le 
tenip^ de dix annees confecutives , a compter du jour de Ja 
dntc des Prcfentes , & de le vendre, ou faire vendre &diilri- 
Liier par tout le Royaume-, faifant defFenfes a tous Libraires, 
Imprimeurs & autres , d'imprimer , faire imprimer , vendre 
& diflribuer ledit Livre , fbus quelque pretexte que ce {oity 
mefme dlmprciFion etrangere & autrement , fans le confente-» 
ment de TExpofant ou de fes Ayans-caufe , fur peine de con- 
fifcation dcs Exemplaires contrefaits , de quinze cens livre^ 
d'amende contre chacun des contrevenans , appHcable un 
tiers a Nous, un tiers a THoflel - Dieu de Paris , Tautre tiers 
audit Expofant , &; de tous depens, dommages & intcrcfls : a 
la charge d'cn mettre , avant de rexpofer en ventc , deux Exem- 
plaires en noflre Bibliotheque publiaue , un autre dans Ic ca- 
tinet dcs Livres de noflre Chafxeau du Louvre , & un en celle 
de noflre tres cher & feal Chevalier Chancelier de France 
le Sieur Phelyppeaux , Comte de Pontchartrain , Comman^ 
deur de nos Ordres 3 de faire imprimer ledit Livre dans 
noftre Royaume , & non ailleurs en beau caradcre Sc pa- 
pier, fuivant ce qui efl port^ par les Reglemens dcs annecs 
I 6 1 8. & 1686. & de faire enregiftrer les Prefcntes es Re- 
eiflres de la Communaute des Libraires de noflre bonnc 
Ville de Paris, le tout i peine de nuIHte d'icelles : Du con- 
tcnu dcfquelles Nous vous mandons & enjoignons de faire 
jouir TExpofant, ou fes Ayans^caufe , pleinement & paifihle- 
ment , ccflant &: faifant cefler tous troubles & empefche- 
mens contraires. Voulons que la copie defdites Prefentes 
qui fera imprimce au commencemcnt ou a la fin dudit Li- 
vrc , foit tcnuc pour deuement fignifiee , & qu'aux copics 
collationnces par l'un de nos amez & feaux Confcillcrs di 
Secretaires foy foit ajouflee comme a rOriginal : Comman* 
dons au premicr noflre Huiflicr ou Sergcnt , de fairc pour 
rexecution dcs Prefentes toutes Si2;nifications , DefFenfes , Sai- 
fies , & autres Adcs requis & neceuaires , fans autre dcmandcr 
permifiion , & nonobflant Clameur de Haro , Chartre Nor- 
mande , &: Lettres a ce Qontraircs : Car tel cft noflre pkifir. 



Dokne' i FontaineWeau , le preinief jour d'0£tobre, l'an 
de grace mil iept ccus deux , & de ooftre Regne lc ibi. 
xantieme. Par te Roy en [m Cenfeil , I,£Comt£. 

Regifire fur lc Livre de la Conrnmtme de$ Lihraim f^ 
Xmprimcttrs j (oftfarmcmcnt aux Rc^lcnum. A Paris, le SxihM 
jour £OHobre mlfcp ccns dcux. 

P. T&ABODII.LET, Syndic* 



Errata ^ ohfervatwnes qu^dam. 

N Prarfat./. i. /. 14. lege. Ponderatis rebus. Jbid. f. 5. /. n, 

iii fbrdibus, / 24. a propofito. 

In Diario, P. 2. /. 27. vieefima feptima. P. 28. /. 21. Theo- 
doricum. P. 56. /.10. nos demerendi. P. 109. in infcriptione ^ 
tcge LICTORI. P. 131. /. 17. Jefu. P. 146. Lfcnult. conje- 
dabam. P. 148. /. «/^. anno Chrifti 10. P. 149. /. 27. vide- 
tur. P. 158. / 22. is ipfe eiTe. P. 266. //;/. /^rw/r. ABAS^ 
CANTO. i>. 268. /. 20. legeS^UOm.P. 277./.4. Alexandri 
VIII. Ibid. l 27. lege 129;. P. 279. /. i. qu:e. P. 302./. 3. pefTum 
abeat. P.323./.20.Diaconus, /rg^ Prefbyter. P. 348. /. 30. pu- 
blicorum. P. 362. /. 22. Chnfti 1332. P. 463. /. 17. mancus, 
/*. 465. /. 30. & Afiani Badros. 

Diximus codices mfT Demonftrationis Evangehc^c Eufebii 
perraros t&, : quod fane verum. Sed obfervandum eft ex iis 
qui pauci numero fuperfunt, unum efle Regium membrana- 
ceum antiquum , ex quo alii omnes exfcripti, ut inde hquidum 
eft^ quod cum R.egiusfitinitio mutilus, aliiomnesperindemu- 
tih ab eadem voce incipiunt. 

P. po, UivS^.pcf) f^ rci(j\(fZ ^Q^ Xv^,v, Hxc-funt Commen- 
tariaEuftachiiinDionyfiumPeriegetem , qmbus prarmitteban- 
tur nonnulla qua: avuha funt. 



DIARIUAl 



DI ARI U M 

ITALIC UM. 



Caput Primum. 
CAup. ^rftftBus in ItalUm. Temjtlum Vienna tczulis auratis. 
Pyramiaale Jcpulcrum ihidem. Crjpta S. Trophimi proxi- 
me jircUtem. Campi Elyjii jirelatenjes. Jntiquitatei Ne~ 
niaujenjes, Dodecatheum, Domus quadra^ j4ren<x, (^c. Pons 
Vardi. CanobiumS.Vi^oris Majfdienfs. Infula Lermenfs. 

ij OsT peraftam S. Athanafii cditionem, qu'u ex ufo 

i frcqucnti animadverteram nonnifi luftratis lua- 

j li^ Bibliochccis poflrcmam pofTe Grxcis Patribus 

■ manum admovcrr, acccdenre Prxfectorum Con- 

bj gre»ationis noftra: conceflb , cum D. Paulo Brioys 

)cio co dcftinamuscurrum.AccifisquippcGrxcorum 

rebus, in primifque poft cxcidium Conftautinopolicanum, plc- 

riqueomncs iittcrarum cultorcs Grxci cum ampla codicum fu- 

pcIic£Hlc in Italiam fe proripucrunc. Etfi porro nobii princcps 

ifthxc fuerit migrationis caufa , ur opc manufcriptorum, SS. Pa- 

trura anccdota cruerc poffemtts, &:'farcirc fi quid pcccaium in 

A 



% Diaritim Italicum. 

prifcls cditis cft ; rcligio tamcn fuiflcc ab aliis abftincrc. Enimvc- 
ro utcordicrat pro viribus littcratorum infcrvirc commodis; ita 
quidquid ad litccras promovcndas occurrit Gra:ce, Lacinc, ficu- 
bi licitum fuit, cxfcripfimus. 

Ncquc vero mc fcfcllit fpcs bencgcrcndx rci ; imo cxitu mc- 
liorc quam fpcrabam, prxtcrque opinioncm multorum, in fatis 
amplam mdTcm injecimus falccm; nam &: Grxcornm Patrum bc- 
nc mulra anccdota c fitu atque tcncbris vindicavimus, quorum 
iTxagna pars prctiofa, ncc parvi ad rcm litrcrariam Ecclcfiafticam 
ufus. Ad hxc autcm, alia antiquitatismonumcntamagnonumc- 
ro cum ex Bibliothecis atque Mufaris, tum exmarmoribus crui- 
mus, chronica, hiftorias, diplomata utraque Hngua, Bibliothc- 
carum notas , mfl'. fcilicct, infcriptioncs, Abraxcas figuras , &C 
alia id genus qux paritcr publico dcftinaiitur ufui. 

In hoc nutcm primo Monumcntorum Tomo hocritu procc- 
dimus. A tritis &: vulgatis , qux paiTim in Icincrariis fcrunrur, 
prorfus abtlincmus: ncc nifi ignota, aut fccusquam cxftant ob- 
fervata, aut qux carptim reccnfica funt commcmoramus. Ex Mu- 
fxis atquc Bibliothccis ea folum adfcrimus, qux Diarii hujufce 
ratiocapcre valcat; ahamittimusin fcquentcs Tomos. Infcripcio- 
ncs fi quxobvix & confpicux pcrcgrinantibus occurrunt, aut ad 
fcricm narrationis fpcdant , illas dumtaxat in Diario cxaramus, 
quando fciliccc aut anecdotXjaut cum mcndis infignibus cufx funt: 
rcliquas fuoloco.Hxc monitumLcdoremvolui. 



A 



Nno igitur i^^S. 18. Maii cum D. Paulo Brioys , Congrcga- 
tionis noftrx Monacho, itincris ac fl:udiorum focio, Lugdunum 
proficifcimun hinc vigefima ejufdem mcnfis Vicnnam pctimus, fif- 
timufquc nonnihil fpc£landis Urbis monumcntis ; in qucis duo 
libet commcmorarCj quia cximix fingularitatis funt. Vifitur lapis 
infculpcus hifcc. 

DD. FLAMINICA VIENNAE 
TEGULAS AENEAS AURATAS 
CUM CARPUSCULIS ET 
VESTITURIS BASIUM ET SIGNA 
CASTORIS ETPOLLUCIS CUM EQUIS 
ET SIGNA HERCULIS ET MERCURL 

D. S. D. dcfHO dedit. 



Ca^m Primum. j 

Prima: litrfrarDD.vel nomcn macrona; tantum munus offc- »'"'<■ f^iwf. 
fentis indicanc, vel , Domiti divinje. Flaminica^ id crt Flaminis ""'"" *'■ * 
uxor, cui non liccbat fjccrc divortiuni : dc qna Pompcim Fcf- ""' 
tm: flameo 'vejlimento Flaminica utehatsiTjid c/?, didis uxor, cui 
ttlum fitlminis eodem eUt colore. Nocatu dwnx. illx teoulx a:nc:c 
auratx, qux Flaminicx niunificentiam comiiiendant. Carfufiitiis.^ 
fortc /igmficancuf capitcllorum otnamenta, iniculpca nonnum- 
quam fruaibiis, Grxcc, rc^f7i^g,fruclHs, undc fortafle Carpufiulum. 
Indicatuc crgo tam capitelia, quam bafcs laminis xncis auracis 
fiiilTc veftitas. 

Haud procul fluminis ora, niaufoleum cftqua formancfouam 
alias vidi. Quacuor pilis quibus Iixrcni columnp: Hctrufaj or- 
dinc, mcdia folum partc promincnccs , dccu(lati:s forr.ix lijftcn- 
tatiir, altitndinc pcdum plus minus oflodccim, fjftioiatus pyra- 
niidcpedumplustriginca. Infornicismedio cxftat bpTs obion"-us 
ad iiumani corporisftaruram, cui fortalVe impofici cincrcs fiintf 

Ab ima parte latera fingula duodccim ciccitcr pedes obtincnt. 
Maufolcum totum quinquaginca plus mmus pcdibus altum lc- 
£lori exhibcmus. 



4 Diarium Italicum. 

Vigefima-tertia cjufJem mcnfis Avcnionem devenimus. Hinc 
ad Monafterium S. Andrea:, ubi a D. Jacobo la Gorree Priorc 
cxcipimur urbanc. Eft ibidem ad alteram fciliccr fluminis orara 
Carcufianorum Coenobium excicaium &: pinguiflimis fiindis di- 
tatum ab Innoccntio V I. fummo Pont. Hujus ca^/a vifitur in 
thefauro, forma ad circinum rotunda, in cujus centro foramen 
cft infcrcndo capici , in anceiiorc partc crux acu dcpicta. Ibidcm 
in faccllo quodamejufdcmPontificis ofla quicfcunc , Sepulcrum 
confpicitur opcre rudi. 

Prima Junii Arclatcm vcnitur, atquc a D. Ludovico Fcrrcrio 
qui cocnobio prarerat, vcteris amicicixnomine, nullis nonbcncfi- 
ciis ornamur. lllo comite ad infigncMonaftcrium Moncis Majo- 
ris pcrgimus fccunda Junii. In declivi moncis vifuncur cryp:x fiib- 
terrancsc , eftquc opinio iftic lacuifle S. Trophimum Apoftolo- 
rum difcipulum : monftrancur lacebrx 6c alcarc, in quo facrum 
feciflc , iccmquc locus ubi accedenci populo quafi c fuggeftu ver- 
jbum Dei prxdicaflc fcrcur. Proxime Monaftcrium eft anciquif- 
lima Capella S. Crucis in qu«\ ifthxc infcripcio legicur. 

Noverint univerfi quod cum Serenifsimus Princcps Carolus Ma^ 

nus Francorum Rcx civifatem AreUtem, qud ab infideltbus detine- 

batury obfedifiTet % & iffam vi armorum cc^ijfet , & Saraceni in ea^ 

dem exifiehtes pro majori parte aufugijftnt in montana Montis-ma- 

joris, & ibidcm fe retyaxij/entj & in cauem fe munffifcnt y& idcm 

Rex cum exercitu fuo ventjfet fro ipfis dcbel/and.s, triumphum cle 

iffis ohtinmjfct j & de iffo gratias Deo agendo, infighum hujufmo^ 

di viStoria, prdfintem ecc/efiam in honorem Sancl^t Crucis dedicnri^ 

fecit: dr prdfens Monafierium in honorem Sanlii Petri Jposio/orum 

frincipis dedicatumy quodab iffis infiaciibus fcnitus defirHcf:im fue^ 

rat , dr inhahitabi/e reda{fum , idem Rex iffum rrparAvit cr re^- 

dificavit, & Monachos ihidem pro ferviendo Deo venire fccit, & 

i^fum dotavity & f/ura dona eidtm coatu/ii: in quo qnidem Mo,iaf 

lerio f/urcs de Francia ihidcm debe/lurues Jepulti Ji^nt. Ideo fratrcs 

§rate fro eis. 

Qux quidem infcriptioficujufpiam au£l:oricatiseflcc,infignern 
nobis Caroli magni vidoriam aperirec; at fi quid hac inreufiis 
ineft nobis, dccimo tcrtio cantum fxculo dcfcripta ,ut cx chara- 
acris gcncrc liquet^ nuUius prctii cft, cum maximc vcrx gcfta- 
rum rcrum hiftoria: rcpugnct. 

CamposutvocantElyfiosad conventumMinimoruiTTadiimus, 
ibi fepulcra antiqua bcnc multa, & in Convcmv infaiptioncs fpar- 



Caput Primum. j 

fim pofitar, hanc ego ad malluvium dcfcripfi, qu^c apud Gmtc- 
rum viciaca lcgitur. 

D. M. 
M. POMPEL 

PARATL 
O ANN. V. 

M. VIIII. DXIIX. 

POMP.* M YpI SMUS^ *fic. 

FIL. DULCISSIMO. 

ERGA SE PIENTISS. 

Lictera autem © fignum moitiscrac cx Perfio & Marciali, quis^ 
in nominc QouioL^q prima cft. 

NoJ^i mortifcrum qu^Jloris Cafiricejignamy 
Ejl opcrx frctiHm dijccre Thcta novtim. 

Hinc ad crypcam ducimur,. ubi fcrunr miraculum circ perpe- 
tuum. Tria fcpulcra altcrum altcri impofica funt: quod mcdium 
occupat, vacuis aliis, aquam pcrcnnem habccmodo plus modo 
minus pro incremcnto ic decrcmenco luna:. Id prodigii in ho- 
norcm S. Concordii fieri narrant : fidcscilo-penesauclores. Ipfa 
die vifinnis D. Marccllum Tolofatcm, cdi cis jam opufculis notum, 
qui hiftoriam parac Arclacrnfem , ubi omnia antiquiratis monu- 
menra, infcriptioncs , anaglypha , vecnf-buntur accurate. 

Ncmaufum quartajunii profcdi, antiquitatum veftigia luftra- 
nius. £t primo Tcmplum, ut putant, Dianx ad extrenium Ur- 
bis , fcniirutum , quod ab aJtcro io\\xm lacerc crcdum fupercft.. 
Panthconcm cfle lubcns crcdam, quia in delubro duodecim ap- 
fidulx erant, cocidcm fimulacris numinum. Fueric igitur AcA^'- 
•Siof, dvQ Tcmplum duodccim dcorum ^ ut habec Pfeudachanafius 
-in hiftoria Mclchifcdcchi. Ignorac ncmo ab antiquis duode- 
cim Dcos, quafi primarios prarcipuofque culcos, uc habec He- 
rodoius in Eutcrpcj hinc Chryfoftomus aic, Alexandrum Ma- 
ccdoncm vidoriis inflatum in animo habuiflc , (c ^iaTioufJi^i^-n^v 
S%ov ttrtium dccmum Dcum proclamare : &quidam alius, Coelus 
bic in quo duodccim dii habttant. Suctonius demum in Augufto : 
-Citna quoque ejus fecretior in fdbulis fuit, qud vulgo JhAyJdiog 

A iij 



6 Diamm Italicum. 

vocabatHry $n qua dtorum dearumque hahitu difcuhuijje convivas^ 
(^ ipfumpro AfoUinc ornatum. Erantquc duodccimdcorum nomi* 
na ex Ennio. 

Juno, Fejta, Minerva^ Ceres^ Dianaj P^enus, Mars^ 
Mercuriusy Jovis , Neptunus y Vulcanus , Apollo. 

Quadratam quoque domum , ut vocant , vifimus , ab Impc- 
ratorc Hadriano , ut aiunt , in honorcm Plotinx Auguftx Trajani 
uxoris conftrudam. Tcmplum opcrc clcganti, columnis fcite &: 
affabrc claboratis ornatum undiquc : nihil concinnius capitcllis. 
Acccditquc xdificium ad gcnusillud quod Pfcudodiptcron voca- 
bant , olim Romx frcqucntiflimum , fcd pauciflima hujufmodi 
fupcrfunt hodic. Diptcron vocabant Tcmplum duobus colum- 
narumordinibusin cxteriorcambituinftrudum,ut alx binxfive 
porticus circumquaque eflcnt. Pfcudodiptcron autcm invcntum 
Hcrmogcnis, fublato ihtcriorecolumnarumordinc, una porticu 
circum, fcd ampHorc, gaudcbat. In hoc fancTcmplo columnx 
in frontifpicio porticus morc concinnatx funt ; at in latcribus, 
pciindc atquc in Ecclcfia S. Marix -/Egyptiacx Romx, mcdia fo- 
lum partc c muro promincnt, quo fit ut Pfcudodiptcron vocari 
non qucat. iEdificium paucis hinc annis conccflum Auguftinia- 
nis fuir. 

Dc Arcnis five Amphitheatro multa di£bfunt. Nullum vidi- 
mus tam intcgrum ; cftque colilmnis & anaglyphis ornatum. Im- 
pctratum autcm a confuetudinc fuit ut a parte , fciUcct acampo 
interiore , qui aren^ vocabatur,totum Amphithcatrum arcna: 
audirct. Arenx porro nomcn campo inditum,quia arena antc 
ludos&pugnasconfpcrgcbatur. Sic Q^\dax^\Suhwde intraverunt 
duo Mthiofcs cafillati cum fujillis utrihus , quales foUnt ejfe qui 
arenam in Amfhitheatro ffargunt. 

In fupcrcilio montis Urbi immincntis eft turris perantiqiia , Tur^ 
rim ma^am vocant incolx; quam alii phamm fuiflc, quia indc fa- 
cilisprofpc£lusmaris; aliixrariumdicunt: atfcpulcrum xftima- 
rim,qualiaproxinieurbcs olim cxcitabantur. Sparfim pcr urbcm 
aquilxprxcifo capitcvifuntur ; traduntquc Gotthos cum inOc- 
citaniam irruptioncm fcciflent &: Ncmaufum ccpiflcnt , aliud 
nihil cladis intuliflc urbi, quam quod in fignum dcvidi populi Ko- 
mani, aquilas capite minuerent, quia infigne erat Romanorum 
olim domitorum orbis. Antiquiflimxurbis luftoriam parat. V. Ch 



Caput Prlmum. - 

Paulianus Ncmaufcnfis, vir do£tus, qui omnia antiquicatum vcfti- 
gia adferec &: explicabic 

Eadcm Dic Rcgius Urbis Advocacus magnx molis codlccm 
XIII. fxculo fcripcum obculic nobis evolvcndum. Eftque col- 
lcdio locorum S. Auguftini cx variis ejus opcribus, pro expofi- 
tionc Epiftolarum D. Pauli : opus Bcda: primo adfcripcum , cxin- 
dcquc Flori cujufdam efle compercum fuic , uc memoranc nof- 
tri inedicionc operum S. Auguftini. Librumccgic antiquiusdi- 
ploma Bcrnardi Comicis Cericanienfis , quod quia nondum cdi- 
tum fuic, &c fingulare quidpiam prarferc, hic locum habcac. 

In nomlne Domini, Notumfn omnihus hominibus um ^rjtfentibus 
qHamfuturis^quodego Bernardus * WiUlmi , Dei gntia Comes Ce- * r^c 
Yitanienfis , confderans peccatorummeorum cumu/um.cr pro animabus 
Patris & Matrismex & omniumparentummeorum, dono Domino Deo, 
& Sana^ Marix Monaferii Crafx illud Uonaferium Sancti Mar- 
tinide * Canegu cum omnibus pertinentiisfuis, quodGuifredus atavus ♦ canlgo, 
meus fccit in remifsionem peccatorum fuorum ; tali videlicet tenore ut 
Ahbas Sanctx Marix Crafd vel fucceffbres ejus femper ihi Ahbatem 
mittat de Congrcgationc Sancid Mari£ Craffjty qui ordincm ihi tene^ 
re faciat fcundum rcguUm SanUi Benedicii, ideo autem hoc facio, 
quta fuprafcriptus locus San£ii Martini ha£lenus afdcularihus Mona^ 
chis valde difsipatus efi, qui etiam omnia hona ipfus domus inte^ 
riora & exteriora tanquam negligentes & nulUm religionis reguUm 
ohfervantes male tra6iaverunt: & ut fdelitcr cmendetur & regulari-- 
ter inftituatury fcut fupra di£ium eft , dcno & Uudo fupradicium 
Uonafterium Do?nino Deo &fana.e Mariji Crafsx & Abhati & Mo^ 
nachis & fucccfforibus ejus in perpetuum. Et hoc facio cum conflioho- 
norum noftroru?n hominum , & cum conftlio Pctri Epifopi Elnen^ 
fts & Clericorum ejus. Fa£ia fcriptura concefionis eft c^ donationis 
nec non dr confrmationis ii^ Menfis Februarii anno ah Incarna^ 
tionc Domini millcfimo centefimo decimo quarto , regnante Ludovi^ 
(0 Rege. Sig-^um Bernardi Dci gratU Ceritanienfis comitis. S^g- ^^ 4. Ctuas 
4- um Petri Epifcopi Elnenfis. Sig + um Berengirii Arnaldl dc ^l^f""' '"'''' 
Sono. Stg-s^um Raymendi Cuillhelmi dt Evcg Sig + um Fon-tnJil^.^. 
di Prior/S San^ii Marid Corneliani , Sig -+- um Petri Ar^ialdi fia^ ^''**'^ 
^uIarii,Sig + um Ermengaudi Arnaldi , SJg^um Rjymondi Pe- 
tri , Sig -h um Raymondi Sidonis , Sig -Jf tsm R a y M o N d X 
^ ComesBarchinonensis. i"/^ -f- x^;?? Dnlcix Comitfjt''^^. 
nxoris cjus. Sig -j- a Raymondi & Berengarii fiUorum fuorum. 



S Diarium Ttalicum. 

Sig + um Gerdldi Tpncii Vice-Comitis Gerundenjis , Stg + nm 
Bemardi BerengArii de Petra Pertufi , Sig-h um Dalmitii Fice-Cp- 
mitis de Bergueda. Sig + um Gaujferandi de Salas. Sig-\- um 
Rdiambaldi de BeJfoUy Poncius Monachusfcriffit die & anno cjho fupr. 

In Appcndicc ad Marcam Hifpanicam p. ij^i. adfcrtur Bul- 
la Alcxandri III. advcrfus Abbaccm Canigonenfcm , dcbicara 
AbbaciCraflcnfi obfcqucntiam dcncganccm, qux hoc diplomacc 
illuftratur. 

Hinc ad Vardi pontcm famofiffimum iter liabcmus : in cujus 
vicinia ad limcn pandochci fcqucnccm infcriptioncm maxima 
iui parcc mutilam cruimus, 

LIGGOR. 

AMMONIS, 

• . A P O L L I. V. S. L. M. i. VotHm folvit iHbens mrlto. 

Dc Vardi pontc a multis jam ncquc fcgnitcr aftum cft j igno- 
ratquc ncmo Vardi amnis ripas in prarcipiti poficas ponrc fcx ar- 
cubus conftrudo jungi , crigique cxindc undccim arcus majorc 
fublimicacc qui partim in ipfis arcuum infcriorum pilis , partim 
in acclivi riparum fundanrur; arquchuic fecundo ordini imponi 
tcrtium arcuum minorum numcro triginta quinquc qui verti- 
ccm ucriufquc moncis scquac & aquxduftum habec impoficum. 
Inter arcus fccundi ordinis in fublimi animadvcrtimus animal- 
cuU figuram fculptam forma ccu lcporis. Alicubi infculpcar vi- 
funtur trcs littcrae, A. E. A. quas alii Auguftus & Agri^fa cxplica- 
tas volunt , & pugnanc fiiifre pontis audores ; alii Aqua emijfi 
Amphitheatro , alii nomen arcificis defignarc augurancur. Sed \\x 
conjedurac func , quarum nullam coarguas , nulli adftipulere. 

Aquas-fcxcias cxindc pecimus, & V. Cl. Pagio ti^ Mst-K^eirtji 
dudum nobis familiari fupremum valc dicimus. Is hiftoriac Ba- 
ronii cricicse haud ita pridcm cxtrcmam manum pofuerat, con- 
ilacquc cocum opus quacuor comis in folio , quorum unus dum- 
taxat publici juris cft. Idcm non diu poft diem obiir. 

Mafliliacaliquotdicbus cxfpedamus opportunitatem folvcndi, 
vifimufquc ccenobium S. Vidoris , cujus Ecclcfia remotiifima! 
anriquitatis fpecicm prxfcrt, fpifliifimis columnis fiilta. In alta- 
ri quodam monftrant caput Cafliani , qucm in album Sanftorum 
rcfcrunt Maflilicnfcs. Is cft cclcbcrrimus Inftitutionum & Col- 
latioDum au^or qui fcrtur Abbas S. Viftoris fuiflc. In alio faccllo 

caput 



Caput primum. 5 

caput S. Viftoris titularis.ln fubterrancaEcclcfia cxftant fcpulcra 
CalTiam, S. Mauricii Thebex legionis prxfcdi, S. Eufcbii &: fo- 
ciorum, S. Ifaini. Monftratur crux S. Andrca:, ut putant, lami* 
nisargentcis obdufta, angulis redis, xqualibus brachiis. Cry- 
pta ibidcm vifitur^in quam fcrunt Mariam Magdalenam poft fuum 
Mafliliam appulfum fc rcccpifte. 

Vigefima Junii folvimus comitc Philippo Bulifcnio Neapoli- 
tano, bcne moraco juvcne, & plus quam artas fcrret erudico, 
qui comcs itineris Italici dcinccps ftiit. Dic vero S. Joannis 
Baptiftx cymba Lerinenfem infulam pctimus , appcllimufquc 
intcr faxa &: anfradus. PlafjaJ/a vocatur a Strabonc, eftque figura 
pcne ovali oblonga, ambitus duorum milliarium, amccno confpe- 
£hi, angulos habens acutos ad Orientem &: Occidcntcm, pine- 
tis veftitos. Interfluit feu Euripusquidam 600. psfluum, qui Lc- 
ronem a Lerina dirimit : cft autem Lerina a meridic Lcronis. 
Hicanimalia venenata nulla, quod S. Honorati precibus concef- 
fum tradunt. Infulam cnim prius horridam &: inculcam, priof 
frcquentavit S. HonoratusannoChrifti circitcr jyo.Exindc fcm- 
per aMonachisculta, demum Ordini S. Bcncdidi ccfljt.Ad Mona- 
fterium cxinde pergimus in mcridionali ora ficum, quod jam Con- 
grcgacioni Caflinenfi jundum cft. Eftturris prxalca, facis ampla, 
forcifllmo muro ftrufta, ut unaMonaftcrii &:arcis loco eflx: poflTir. 
Advcntat quotidie cx prxfidio S. Margarirx milicum manus ad 
loci cuftodiam: in turri cxftant omnialoca, ut vocant, regu!aria^ 
Pcriftylium inferius &: fuperius, Triclinium ad menfam, Eccle- 
fia, Capitulum, Ccllar Monachorum, Bibliotheca. In adicu ad 
facellum Sanfta^ Crucis in Clauftro lcgicur fcqucns infcripcio 
300. circiter annonim. 

HitC EST CAPELLA SCE. +, i. Sannd Crucis. 
QUi£ APPELLATUR SANCTA SANCTORUM, 
PROPTER RECONDITAS INIBI R E L I QJLJ I A S 
SANCTORUM *UZ HONORATI, AYGULPHI *Lridi!Uef; 
MARTYRIS, ANTONII, ET PLURIMORUM 
ALIORUM SANCTORUM. 

S. Honorati rcliquia^ Arelate, cujusEpifcopus crat, Lcrinam 
tranflatx funt anno 1591. Hujus S. Honorati nomcn forcira in* 
fula cft. Vifitur ifthic in Sacriftia caput ejufdem S. Honorati, 
rcliquia: SS. fupra mcmoratorum, necnon Monachorumquicura 

B 



xo Diarium lulicum. 

Porcario Abbacc jugulati aSaraccnis funt. Sigillum vidimusfer- 
rcum duorum &i dimidii poUicum longitudine, latitudine poUi- 
cis &: dimidii, in quo Honorati nomcn fculptum. Aiebant ipfi 
fuiflb in ufu, vcrum ex liiterarumformaj liquet non cxcedcrean- 
nos quadringentos. InEibliothccam confcendimus olim numcro- 
fiflimam. Superfunt hodicquc manufcripti quidam , non ita ma- 
gni pretii, quos evolvere per tempus non licuit: magna pars, aiunt, 
cxportati funt, &: hinc indedifpcrfi. Fuit olim hax infula fcmina- 
rium non modo Sandorum & Marryrum, vcrum etiamlitcerato- 
rum. Hic Hilarius & Cazfarius Arclaienfis , Eucherius Lugdu- 
nenfis,Lupus Tricaflinus, Vinccntius Lirinenfis, & alii bcnc 
niulti virx Chrifl:iana: Afccticseque & Htterarum pariter tyroci- 
nia pofucre. Excedcntes cx Monafl:crio , cducnnt Prior &: aliqui 
Monachi: in tranfitu obitcr Ecclcfiam Sanfti Honorati vctcrcm 
infpcclamus, anciquicate folum commcndabilcm: aliam iccm B. 
Marix nomine infignitam. Ad puteum indc ducunt, cujus aquam 
curandis infirmitatibus mirabilem prxdicanc. Vigefima cd:ava Gc- 
nuam advcnimus , quam urbem non ita ftudiis noflris opporru- 
nam matuie hnquimus, atque tertia Julii vcnimus Mcdiolanum. 



C A P U T IL 

Eihliothcca Amhrojidnd MedioUnenjis ^ ejujcjuc codiccsi "varii. 
Muf^um comitis Mcdioharhi cr ScpraU, Ecclcjia S. Am- 
brofii. Scpulcrum Pagani de Petra Santa. Columna invcrfx 
in Ecclefia S. Laurentv ^ porticus antic^ua. Ecc'efa Ser^ 
njitarum. Crucis a S. Barnaha dcfix^ locuf. Infcriptio Lu- 
dovici X J I aliaGaflonis Foxii. S. Ai^ollonidC caput. Lu- 
finiana Virgo crudsa. Bihliothcca D. Bclcrcddii Ticincnfs. 
De reliquiis S. Augufiini^ Ticini ut quidam a:Jlimant rcpcrtis. 

INsEQ^ENTEdic Ambtofunam Bibliorhccam adimus &: Cl. 
V. Antonium Muracorium, ex prxcipuis cuftodibus alccrum , 
quicum mihi cpiftolaris famiharitas &:neccfli:uuo inicrccdcbat, 
amplcxamur. Is omncs fcmper pofthabuit rcs uc infcrvirct noftris 
ftudiis : &: quod maxime cordi erar, Hbcram viicndcrum codicum 
copiam fecic. Eft Biibliothcca Ambrofiana sedificimii grandc : ab 



ts 



• » 1 



Caput Jccundum u 

tigrcflu conclavc amplum ac prxaltum cufosHbroscomplcftitur, 
ticcrmixtis pauciflimis manufcriptis. Et fi autcm ad quadraginta 
fcrmc millia librorumcomplcdatur, dcftituta tamcn libris mul- 
tis pcrnccdrariis cfl:, & cditionibus Patrum accuratioribus. Ab 
cxtrcmo Bibliothccx intratur in pcriftylium ubi iconcs dcpida: 
illuftrium virorum , quot vix ufquam (imul occurrant. In conclavi 
fcqucnti fupcllex fimilis vifitur, indcquc intratur in aliud plcnum 
codicibus Arabicis,Copticis,Syriacis &:c. acmaximcomnium Gra:- 
cis, & Latinis. Comportati autcm iftuc fucrc cx Thcflalia, Chio, 
cx Corcyra, Japygia, &: magna Grxcia , curantibus maxime Ol- 
giato, Pincllo & aliis. Quantum per tcmporis brevitatcm licuic 
non fpcmcndam opcram iis indagandis navamus. 

Comparcnt Biblia Hcbraica cum nota fcquenti in finc , 
m»m oiqS \v Dyn m>S^3t^K ninoa idSz?n : Id cft , Abfiluta funt vUt m Fti* 
Bibtia Hijpali ann$sso. acreatione mundi. QviX fupputatio fi ac- f^^^^^^t 
curata Gt, admodum rcccntem codiccm dcnotat, qucm magni fa- 
ciunt: narp eft annus Chrifti 1590. 

Biblia Samaritana antiquiflima , quam minimx formx in ii^. 
Hxc fanc, fi cui vacarcc, vellem.collata cum cditis. 

Biblia Syriacc charaderc qui dicitur Efiranghelos perantiqua. 

Polyglotton Aduum Apoftolorum & Epiftolarum PauU lin. 
gua Armena, Arabica, Copcica, -/Ethiopica, per columnas di- 
geftum ; contcxtus Armenus non pcrtingit ad fincm. 

Codcx Arabicus diftus Camus y pcrrarus. 

Quatuor Evangelia Grxcc , codex mcmbranaccus x. farculo 
confcriptus. 

Codcx alius Grxcus partcm Bibliorum complcftitur annorum 
circitcr mille, rotundo caradere unciali; quod dicimus uc dif» 
tinguatur a charafterc oblongo ac deflexo, qua dc rc fuo loco^ 
Hujus acccntus prima manu confcripti funt. Codex in magno fol. 
columna triplici. 

Codex quatuor Evangeliorum fxculo x. In alio Epiftolx S. 
Tauli farc. xi. Hujufmodi codiccs mcmbranacci paris xcatis 
paflim Qccurrunt in ifthac Bibliotheca. 

T- Codex plus millc annorum habcns partem Vctcris Tcftamen- 
ti charadcre unciali. 

Codex alius mcmbranaceus x. fxc. Provcrbia Salomonis & 
Ecclefiafticus. 

Jofiohi opcrum Tom. i. incipicns a libro x i. mcmbranaccus» 

Bi) 



II Diarium Italicum 

Putacur efle pars fecunda codicis Kcgix Bibllotlioca:, qni prio* r.^» 

res X. libros complcclicur. Habct hiltoriam Chiifli pcrindc ac- li^. 

que edici. 

Codcx alius Jofephi dc captivitatc Judaica Libri fcptcm &: pars 
fecundi hbri anriquitacum. x. frculi mcmbranaccus, num. 51. 

Caccna anciqua in Hefaiam bis , ccrvc. Iccm catcnx mjobum 

pUirimx. 

Origcnis Philocalia^ codcx rcccns x v. (oic. 

Licurc;ia Chryfofomi anciquiflima in codicc mcmbranacco. 
Icem in aho codicc Liturgia Bafdii. Hx hcurgix fi non gcrma- 
nx, rcmotioris falccmanciquicatis func. Qux in BibHochccaBar- 
bcrina S. Bafilii LicurgiaaflcrvacurjOclavo lirculo cxaraca cfl:,uc 
infra dicimus. 

Conftiauionum ApoftoUcarum codex rccens. 

Eufcbius dc Evangchca Dcmonftracionc , impcrfcftus codcx 
XV. fvcu-o. Hujus opens codiccs pcrquam rari func. 

jiihdfuifii commencariaverain PfahTiosexBibhothccaScorialcn. 
fi cxfci ipta j undc qux dclidcrabancur in comincncario nupcr a no- 
bis cdico cxfcripfimus. Animadvcrccndum cft ahum commcnta- 
rium in ifta Bibliochcca, nccnon in Mufxo Juftinianxo Vcnc- 
tiis occurrcrc, qui Achanafii iccm nomcn prxfcrt: at Athani^fii 
Magni cfle ncquic, gcrmanum cnim finguhs fcrmc poft Arha- 
nafium. fxcuhs mcmoracum novimus. Iftius initium cft. Ma;(^'e^o^ 

In codice num. 145. habccur Athanafii in fccundum Domini ad- 
vcntum Scrmo. Cujus initium. <I)o^oJ/<5c/ tdV dzcvurtvy ovj m-^poc fjot 
^v (poCo jL(^ tLu yiivvav oti dT^AduTt^wc. Subfcquf^ntia muita ca- 
dcm funt, qux in fermone ad Anciochum dc pccPiis intcrni. 
* Dumcvolvcrcmcodiccs Athanafii,ncc opinanti fingularis mi- 
hilxtitia objicitur: incidi cnim in Eugcni: Diaconi lcg.UK ncm 
ad Athanrfium &C fynodum Alcxandrinam pro cauia M.acc;i , 
qux propcdicm cum aUis bcnc multis S. Dodoris niixao.c^g ki- 
ccm vifura eft. 

^/7^^/// magni Afcciica ad Monachos, codcx mcn4'mnic^us an- 
tiquus , ahiquc nonnuUi cjuldem. Pars Ep-ftolarum cjufdcm in 
codi cc rccenti. 

Cod'.x Gngorii Nrz.rar!z.ti:i oraciones compl ftcns, noni fxcu- 
li. Dux priorcs paginx indicem &: encomium Grcgorii conci- 



Caput JecHndum. 13 

ncnt in charca purpurca aurco charafterc. Scribirur codcx cha- 
rafterc unciali oblongo ac dcflexo cuni acccntibus prima manu. 
Habetpunfta ad imum licterarum pro majorc, ad fummum pro 
cnedia, ad medium pro minima inrcrpundione. Accamcn ifthxc 
perfxpe non pari ricu procedunc, ut vix cercum maneac x^iiwp/ov. 
Codices oracionum S. Gregorii Nazianzcni iftic uc alias frequen- 
tes func } Carminum non icem , unum rancum in Ambrofiana ob- 
iervavi. 

Niceu in Gregorium Nazianzenum fcholia , codcx antiquus. 

Chryfojiomi homiliarum in Macch;Eum & Jpanncm , in aiSp^oM^ 
wc, in Pauli epiftolas , codices iftic uc alias frequenciflimi. Epi- 
tome itcm commentarii/t?. Chryf in Paulum. 

Theodoretus in Ezechielem, codex membr. x. fxculi. Ejufdem 
in XII. Propheras, codex recens. 

Synejii Epiftolsc & Herodidni quxdam , cod. bombycinus recens. 
Joannis Ciinmi fcala, codex mcmbranaceus x. fa^c. Alius cjuf- 
dcm , paris antiquitatis. 

Codex operum S.JoannisDamafceni xiii. fxculi, bombyci- 
nu cmrus in Corcyra. Ejufdem Odoiichos in codicc mcmbra- 
nacco XI. fxculi, quod irem opus in alio codicc habetur. Ejufdem 
opera Logica, Phiiofophica, Tlicologica, incodice bombycino 
XIII. frcnli. Ejufdcm opera muilca cum Muficis nocis. 

£uthymii Panoplia. 

Annales Zonara. 

Cpdex XII. fxculi in charca bombycina , Anonymi in S» 
Dominicam, iremvica S. Demecrii. 

CodcK num. 596. vccus cypicum Grxcorum. 

Annalcs Zonar^ icerum. 

Cod. num. 139. De Lcgationibus gencium ad Romanos. 

Pr^r^/>// Hift. Gorrhica & Imp. Juftiniani xiii. fxc. Ejuf^ 
dcm decadem quaruor volumina, codiccs recencesfunc. 

Scrmones Naucratii difcipuli Theodori Scudicx. 

Philfpfi Philofophi Ceramcucx homilix in Evangelia. 

Idacarji Chryfoccphali Mecropolirx Philadelphix Homilix. 

Herodoii opcrum codices bini bombycini xiii. fxculi. 

Thktydides bis in codicibus xiii. circicer fxcuii. 

Xcno^hcntis hiftorix, cod. bombycinus xiii. fxc. alius icem 
bombycinus fxruli xv. 

ViOiiyJiiis HalycamaJ^eus rcccns. 

B iij 



j. Diarium Italtcumy 

Diodorl Sicnli codcx xi v. fxculo confcriptus. 
Pluunhi codiccs multi tam mcmbranacci quam bombycini. 
JEliani varisc hiftorix in mcmbrana fxculo xi ii. 
Alcxandn Magni vita ab Anonymo , forte eadcm qux CnlH* 
(Ihenis infcribitur in Bibliotheca Regia. 
Enndpii vita Philofophorum reccns. 
StYdhonis Gcographix codiccs duo rcccntcs. 
Stethani ByzAntini ydit Urbibus, cod. rcccns bombycinus. 
Nicephori Blemmydx fynopfis gcographia:. 
Platonis non itaantiquus codcx. 
Arijlotelis opcrum codices multi- 

Simvlicius in Libros Ariftotelis, cod. reccns num. i®S. 
Syrtanus Pliilofophus in Ariftotclem , codex bombycmus rc- 

ccns. . 

Porphyriusin Arlftotclem, cod. bombycmus rcccns. 

Hercnnii Philofophi in Ariftotelcm, cod. rcccns. 

Joannes Grammaticus inAriftotelcm, cod. recens. 

Pfellus in Phyfica Ariftotclis , cod. mcmbran. xi i. fa^culo. 

Hammonis Commentarii in libr. Ariftotelis me) hf/^Ywua^ 

Cornutus dc diis,bombycinus Grxce reccns. Idemde cxlo, rc- 

ccns. 

Dawafcii Philofophi de primis principiis. 
Stohxi collcaanea , codcx bombycinus rcccns. 
Pythao-orx vita pcr Ma/chum, codcx rccens bombycinus. 
Nicolail.^\(co^\ Methonenjis in Procli thcologiam quara coar- 



guit. 



Olymviodori in Platonis Phxdoncm. 

Proculi commcnt. in Parmcnidcm. 

Alexander Aphrodifeusy codcx x i v. (xc. itcm alius rcccns. 

Nathanaelis opufcula Philofophica &: Thcologica,cod. xiv. 

fa:culi. 

Emanuelis PaUolo^ Impcratoris difputationcs de hdc cum 

Pcrfa. 

n^ee TMC tS Tptiy>e9^-^vcfb^ci(?'ta4 d^pS ?^ Jhm C^a^y id cft, Dc 

mendacihus Gregor^ fcrifttSy & de ejufdem impietate. 

hiov-Kq tS (Hxpo^ n^id iTOA^r. Id eft, Lecnis Safientis contra Jta^ 

los. 
Boetii Gra^cc vcrfi codiccs non pauci. 
Codcx rcccns in quo Cemini (poLfvof^a. Atttolyci dc ortu & oc- 



Caput fcmndum. ij 

cafu &: de fphasra. Theodojii dc diebus &C noftibu^. 
Eucltdis codcx recens bombycinus. 

Codex muka complectcns : Hjp/iclis in Euclidem : Marim pro- 
theoriam in Euclidcm : ApoUomi Fergxi conicon : Sereni de fedio- 
rc coni : de fcdione cylindri : Theodojii a:pcLfj>i)oiv : Autofj/ci de 
Sphxra bis occurric in Ambrofiana: Euclydis (pajivo/u^oL \Theodofii 
de habiracionibus, bis in Ambrofiana : iccm dc diebus &: nodibus r 
jirijlarchi^^ magnicudinibus:^^///^/)'^/ de orcu &: occafu :bisex- 
ftat in hac bibliocheca. 

Hypfidis dxoL^^o^rjoc;. Theonis T^yiym \^oJh(; ric t^^i^ ^s^^y^tie^t^ 
j(ptvoi/a4 w; dfpovojuAct^ : idcfl:, IntroduUio logica in faciliores Afrono^ 
mix regulas ; codcx fseculi x i v. 

Proculus in Euclidem, codex bombycinus. 
Codcx XIII. fa-culi cx infula Chio allacus, Expoficio in duos 
ijbros Nicomachi de Arichmccica. 

. cUorncdisY^^yriKiyjf^(;^cjoeji(xA fJA^STiOdpm. Itcm Nicomachi Amhmc^ 
ticajCodcx bombycinus xiv. fxculi. 
X)/^^^/7>?;?//.f Arichmccica, codcx rcccns bis. 
FerJ^ Philofoplii , non ica vulgo noci , Aftronomia. 
Ptolemxi &: Theonis Canones , codcx pulchcrrimus x i v. fxculi. 
Heronis n^djjuc^ny^. 
PolUni Scracegcmata. 
Onofandri Scracegica, codex bombycinus. 
Claudii Vtolemxi , Uanuelis Bryenii Harmonica. 
Nondeerancapud Grxcos qui periculofx &: vanx aT^T^Ae^.c^- 
'n^iY.c, five aftrologix judiciaria: arti vacarcnc. Trcs cjus argu- 
menci fcripcores uno in codice concincntur^ cum con^mcnciciis 
ut vidccur nominibus, quia forcaftc non liceret calcm arccm pro- 
ficeri palam. Apcmafaris apocelefmacica,*i>i/j/;Vapocclcfmacica. ♦ L. ;'t.'e^.' 
Mechodus Khamnlii , codcx numcro 3^4. 

Mulco major fcripcorumcacerva rcpcricurin libro quodam de 
arce conficiendi auri, num.isjj. bombycino vcc^^nu.Stephani Occu- 
mcnici dePhyfica confidcracione : Epiftola ad Thcodorum: Com- 
pendium facrx arcis: Dodrina ad Heraclitnr. Iir.pcratorcm : He- 
liodori ad Theodofium de arcc M^ftica: Thcophnfi Philofophi 
dc arte divina : Hicrothei Philofophi de arce divina : Archcla: 1 hi- 
lofophi decad.nn arce : Pclagii Philofophi dc di vina &: ficra arce, 
Ofanis Philofcphi de eadcm arte-. Dc?nocriti 1 liyhca Klyftica dc 
confcdionc Azymi: Synefi Philofophi ad Diofcorum in librum 



t^ Diarium lulicum. 

Dcmocriti : Ancpigraphi Philofophi de albcfaviionc X^yo7TD'i'ax^ Sc 
dc auro conficicndo : Zofnrii divini dc virtute, de divina aqua . 
Chri/Ham Labyrinthus Salomonis : Dc tcmpcrando fcrro , con- 
ficicnda Cryjlddo &C aliis naturx arcanis : Htcrotheus dc facra ar* 
tc. Itcm Fappi Philofophi. 

Arifiidcs ^^intilianus dc Mufica Grarcc. 

Hippocrdtcs y codex bombycinus xiii. frculi. 

Theophdus in Hippocratcm. 

Pdud Mg'inctd dc rc Medica codex. 

ThcophraJ}iy codex membranaceus xiv. (xc. 

Galcni opera quxdam, codcx bombycinus rcccn s. 

Diofcoridis itcm. 

Nicandri Theriaca, codcx rcccns. 

jirctxus Cappadox .dc morbis. 

In uno codicc Orationes LyfiA, Gorgid^ArlUidisy Polcmo?iis. 
Andocidis ^ ifxi , codiQyi recens bombycinus. 

Ifocr^itis pauca in codice bombycino rcccnti, 

Dcmojihcncs in codicc bombycino rcccnti. Itcm in alio xvi . frc. 

Arifidis orationcs in codice bombycino xiv. fxculi. Item in 
alio rccentiorc. 

Luciani Dialogi. 

JEjopi vita &: fabula: per Maximum Tlanudcm : Initium virx 
^ayiJLuizi}v oifOiv 't^ of o^S^^c^tjvi^ vv^^iQcccziv . Codcx XIV. fxculi. 

rhaixridis Epiftola:, itcmquc Bruti &: philoJlrati\ Enchiridion 
Epichti : JEfopi fabulx : Gabrid fabulx^in codicc rcccnti xv. fxculi. 

Fhiiojlrati &: Lihanii Epiftola: in codicc reccnti. 

T>iori)fii Longini (c^ l-^ou,. 

A^hthonii progymnafmata in codicc 194. multiqucalii ejufdcm 
codiccs exftant in Ambrofiana. In codicc quodam cum Aphtho- 
nio Hcrmogcnes comparet. 

Hcrmogcnis Rhetorica multis in codicibus. 

Syriani , M^rccUini (^ Sopatris fcholia in Hcrmogencm. 

Michaclis Prcfbytcri dc conftrudionc partium orationis, opus 
cdirum Edcnarin Mefopotamia , petentc LazaroDiacono Philo- 
fopho & LocTothcta, &: in eodcm cod\cc Joanncs Gram?naticus. 
Itcm Tryphon dc PaflTionibus dictionum. 

Thcod/di hlag[{[n nominum Atticorum c^^p^^il.Codcx bomby- 

cinus XI V fa:c. Hic Thcodulus inaho codicc Thomas Magiftcr 

nuncupatur. 

In 



C^pur pcundum. ij 

In uno codicc Hrphd/lnn dc Mecris, Michaelh jtfojlolti pro- 
'^crbia, ncc non Gcorgii AUxandrini. 

Ceorg iSchoUrii Grammatica in codicc bombycino x i v. fa:culi, 

Thtodnjius dc Acccntibus. 

Mojchvpulus dc Mctris. Ejufdcm Grammatica farpr. 

Hiftoria Iliados Homcri in codicc mcrr.branacco xi. farcuH, 
loluta orationc Grarcc confcripta cum tabcllis miniatis gcfta rc- 
piarf'ntantibus. 

Lexicon CyriUi in codicc xiv. fxculi. 

Manuelis Mofchofulii Lcxicon amplura in codicc bombycino 
XV. farc. • 

Lexicon Grxcum parvum in mcmbrana. 

Lcxicon aliud Graccum in 4° in codiccmembranacco xi. fx* 
culi. 

Harpocrationis Lexicon, atque in codem codicc qui rcccns cft, 
Orationcs x. oratorum. 

Lexicon membranaccum parvum in codicc xiv. facculi, 

Lexicon poeticum in alio codicc. 
Homeri Ilias in codice mcmbranaceo x 1 1. fxculi , item in bom- 
bycino xiv. atque in multis aliis. Ejufdem fiA7^a;)fi^ujuo/L(^;i^a , 
codcx bomb. xiv. fxc. Homcri itcm Odyflca cufa Florcntix 
anno 14SS. 

Joannis Grammatici parva Ilias. 

Hefiodi Opera & dies in codice membranacco x 1 1 1. fxc. Itcm 
fcutum Herculis 8«: Thcoeonia in codicc bom. xi v. fxc, 

Mfchyli quardam. 

Pindari codex bomb. reccns. 

Sophoclis codices duo bombycini x i v. fxculi , & alii non 
pauci. 

Euripidis cod. xi V. fa^culi. Ejufdcm codiccs alii bcne multi. 

Lycophronis codcx cum fcholiis bombycinus xi v. fxc. itcra 
alii ejufdem. Tz.etT.jt in Lycophronem. 

Theocriti codcx bomb, xi V. ftec. Alius cjuldem xtatis. 

Mphef Carmen in codicc numcro 430. 

Codcx XIII. fa^culi in quo SaHufius Platonicus dc Diis. 

Mofchi Idyllium : Simmix fccuris & Ara: Thcocriti ave/y? : OdyC 
fca Homeri , in uno codicc. 

A^^iftophanes in codicc bombycino xiv. fxculi. Itcm in alia 
cjufdem arucis. Aiii cjuClem non paucL 

C 



i8 DUrium Italicum. 

In codicc borobycino xiii. Gcculi Euripidis Tragocdix qux- 
dam, Arifiofhanis Comoedia^ nonnuUx, So^heclis quxdam cir- 
cumferuntur. 

EmfedocUs Carmina , Sphxra & alia, cod. bombycinus rc- 
ccns. In codicc mcmbranacco recenti Apol.o^/ii Argonautica , 
Homeri Batrachomyomachia , Herodoti de vita Homeri , Orphei 
Argonautica, Callimacht Cyrcnai Hymni, Homeri Hymni. Antho- 
logia, codcx membranaccus xi. fxculi. 

In codice bombycino x i v. fxculi , Oppiani Halicutica , Euri- 
fidis trcs priores Tragocdix. Mfchyli iccm tres priores, 

Oppiani codex membranaccus. Item altcr bombycinus. Itcm 
alius. 

Orpheus^ itemque CalUmachus in codice rcccnti bombycino. 

Pjfthagorjt poema in codice xiv. fxculi. 

Apollonius Rhodius in codicibus duobus. 

Arati Carmen in codicc membranaceo. 

thili Carmina, codcx rccens. 

In codice quodam Ambrofiano habetur Lexicon vocum Sa- 
raccnicarum hoc txxxxXo.hi^^^ ^a^H^vs^ K^m et /3'. Foces Sara- 
cenicjt Alphabetico ordine. 

AcUhu S^iXmQ y ogDtuj iM^poMit^ y Aaductilpis os Etephantis. 

Alkou^Ciy m^iXivo^ o^civoc, J7 ^(p)^ d^ict. Ancurhi, Staphilinu 
fnontanus y aut Staphis agrejtis , herba pedicularii. 

Al5c^/o;jf:'7>iK, 70 Tjooy^divy Ancarchinten pugiden. 

AfHcu^aJ > otjdV oi\^iov , AncuzAn y fuccus iafcrpitii. 

Ayfoc , ri mvTU(pu?^og , Agnus aut pentaphyUus , hcrhc 

^juincjue foiiis , Scc. 

Hi codices Grxci. In Latinis iftxc cx multls pnuca obfcrvavi. 

In codice xi. fxculi, Sentcntix diverfbrum Pacrum de pri- 
ma u Romanx Ecclefix. 

In codiceix. fxculi, contra ClaudiumTaurii^nfcmde Ima- 

gi. IDUS. 

Didionarium Latinum ingcntis molis ix, vcl x. fa?culi. ' 

Prudentii codex v 1 1. vcl v 1 1 1. fxc. tam rcmotx antiquita- 
tis nullum alitim hujus fcriproris vidi. 

Codex viii. fxculi charadere Lrngrbardico,''n quo Gennadli 
, de Ecclefiafticis dcgmat.bus, Bachiarii fides, Symbolum Atha- 
fiaji:, omnia cadcm manu. 

Codcx fcpiimi circitcr faxuli ubi multx fcntcntix &: dida 



Caput Jecundum, 15 

Patrum hinc & indc cxccrpta , & inccr alia PbWppi difcipuH S. 
Hicronyini. Amanucnfis Gcnfcricum Vandalorum Rcgcm, lufu 
quodam littcrarum &numcrorum, Antichriftum cfic probac. 

Codcx VIII. farculi Langobardicis littcris, in quo Ambrojii 
commcncaria in Evangclium. 

Codcx illo antiquior partcm Bibliorum complcditur. 

Codcx VIII. fxculi Langobardicis Jicccris habcc quafdam 
Chryfojlomi Homilias \ Eucherii Li>gduncnfis qusedam : ConfclTio- 
ncm fidci Lucifcri , iccm confcfFioncm Athanafii qux habctur 
intcr fpuria Vigilio attribuca:itcm fidcm Ambrojii. 

Codcx XIV. farc. Dcfcriptio Archipclagi Lacinc, bomby- 
cinus, cum figuris locorum , minio dcpidis. 

In codicc x 11. fscculi mcmbranacco, vcrfio Darccis Phrygii 
Gallico mctro. 

SaUmons: nos: enfeigne: (jr: dit: 
Efli lit: hon: en ifon: ecrit: 
^ue nus ne deitfon fens celer 
Ainz, fe deit hon fi demonHrer 
que lon i ait preu e henor 
quenfi firent U anceifor. 
fe cil qui trouverent les fartz^ 
€ les gran^livres des/et art^ 
les Fhilojofhes les traitiez, 
dont toT^Li monT^efi enfeignex^ 
fe fujfent teu veirement 
li fiecles vefquifi folemcnt 
come befies eufiTons vie 
que fufi faveirs ne que folie 
ne Jeufi honfors efgarder 
ne lun del autre dejfeurer 

Alios iccm codiccs cx mulcis Lacinis pauciflimos cvolvi v. g. 
Origenis in Epiftolas Pauli , taEtantii Firmiani Infticutionum, 
Cajfiodori , Gregorii Moralium in Job, anciquum B. Remi^i com- 
mcncarium in ApocalypCn. Itcmquc/»/// C^faris ^ Flauti cr 
Ciceronis codiccs. 

In alio BibliochccsE Ambrofianx conclavi func quidam codi- 

ccs qui clccantiar caufla in annario quodam aflcrvantur. Dcjo^ 

fefho Lacinc fcripco multi : unum jam pridcm obfcrvacis addcrc 

Cij 



io Diarium Italicum. 

liber, charta quam Phillyram fcu Papyrum iEgyptiacam cfCc pii- 
tant,muIto denfior cft chartaitcm papyrca quaconfcclus cft codcx 
S.Marci Vcnctiis, longcamiquiorcodiccjofcphi Ambrofiano. Eft 
ibidcm Firgil/i codex, ohmPctrarchx, rcfpcrfus notis obfcrva- 
tionibufquc ipfius Petrarchx manu nitido charaftcrc. Codcx itcm 
EpiftolarumS. Caroli Borromei ^qu^tum plcracque manu ipfius S. 
Viri confcriptx funt. In codcm armario viCtur codcx Ruthcno 
charaftcrc quemvocant S. Cyrilli, argcntcis tabuhs compadus, 
in qucis anaglypha funt : monftrantur itcm quxdam ipfa manu 
S. Thom^ Aqnin. confcripta. Piduris cgregie cxornatur locus,&: 
intcr has tabclla dcpida a Virginc cui nomcn Fides Gallicia. 

Hxc omnia pro votoluftrarc & cvolvcrc hcuit, bcncficio hu- 
maniftimi viri Lud. Antonii Muratorii, ad commodum httcra- 
torum nati, Adcrat quoquc officiis fuis altcr cullos Cl. Albuc* 
cius vir doclus &: urbanus, 

Sexta ]uUi adiimus Mufxum Clarifll V. Bidcllii , cimeliis, 
antiquis fignis arquc numifmatibus inftrudum probc. In fcrie 
numifmatum xnca primi & mcdii moduli rara quxdam cxftant. 
llluftriflimiitcmComitisMczabarbxMufarum tcrquatcivcin- 
vifi &:numifmarumnotamcrui. Singularceftnumifma xncum ha- 
bens inantica Augufti vultum cum infcriptionc AUGUSTUS 
DlVl F. in poftica coronam laurcam in cujus mediofcribiri 
REX PTOL. In circuitu autcm diadcmatis , C. L./tTI- 
LIUS APALUSTTVIR, Bcgerus in Thcfauro Brandcbur- 

gico fic TILIUS APALUSIIVIR Patinus vcro mu- 

tilam &: mcndofam lcclioncm adfcrt fic S APILUSll V. Q^, 

I. In codcm mufxo cxftat lapidca arcula, in quodam fcpulcro 
vetcri reperra, longirudine femipcdalis , latitudinc tiium polli- 
cum &: dimidii. In cjus facie minori vifitur Crux cxfculpta mo- 
do infcrius notato. I L In arcula eft imaeo Sancli Philippi, qua 
forma inferius, in tabula gypfara imprcfla : fcd irrpcriria artifi- 
cis fadum ut fanfti Phil'ppi nomcn invcrfum fit & idcm fan- 
flus Crucem manu finiftra tcncat, quia in typo rcde &: nativo 
ordine lcgcbatur. II I. In eadcm arcula oftat Crux aurca tc- 
nuiflima, fed lata, variis hncolis inrortis figurata , qnaicm c>;hi- 
bemus infra. In chartula ha:c pofira funt. J^cJ^*^ croce d'oro pt^ 
trovata in unfepclcro difanliaro di V. cd e nS6. cht t fitta 

e d'oro fnijjmo. Id cft, Crux ifhdc aurea rcperta fu t in ati::dam 
fe^ulcro S. Peiri V. & ah annis ii86. fa^ta ejl ex auro furifsimo. 



Caput Jecundum. n 

Ncfcio undc annnm ira accnrarc cxpifcams rft qiii iilarc fcrip- 
fir;nam inirio fcxrt fxculi, quo fafta Crux fuic fi rcdc compu- 
tarum fucrir, non folcbanc annos Chrifti, fivc Incamarionis an- 
norarc. 

In cadcm ipfa arcula invcnrum cft ccu malum, aut pymm ant 
cucumis, nam cujus gcncris frudus fic inccrnofci ncquir, ica cxfic- 
carum & aridum cft -, magnirudinc&: forma ovi gallinacci, quod 
quoufu&quarcligionc ifticpoficum flicricnon facilccftdivinarc. 

Quadam die pomcridianum ocium fpcdando Scpcalarum mu- 
fxo confi^imfimus, ubi id fingularc animadvcrrimus, quod in la- 
pidc azulirano Rcx quidam Gallix (Carolum magnum dicunc) 
inficulprus fic ccncns alccra fccpcrum, alccra cnfcm, liliis circum- 
pofiris. In gcmma ircm Alcxandcr cum cornibus Jovis Ham- 
monisrfc quippe, ur air Currius, Jove Hammonc progcnirum 
gloriabarur. Charra illa papyrca qux ibidem vificur, caralogum 
rcliquiarum qux ccmporc S. Grcgorii Papx Romx cranc complc- 
£tcnsy nuper a doftifr. viroMurarorio publici juris fada cft. 

In Ecclcfia S. Ambrofii ad gradus Sacclli fubrcrranci , in quo 
rcquicfcic corpus Bernardi Iralix Rcgis, lcgirur fculprum : Hic 
Bert.trcginjt ojfa. Ibidcm duodecim doliola figlina anciqua func, 
qualia Komx paflim , uc narrabirur, 

Ecclcfia ifthxc vicino folo mulrum demiflioreft, quia fcilicec 
uc aiunr, quando Mediolanum cum fuburbiis folo xquavir Fcdcn- 
cus I. Impcraror,aUius exruinis folum cmcrfic, &: cum Ecclcfia 
iftxc inca6la remanfcrir^dcmifllor exinde fida efr. Cimcliarchium 
vidcre cordi erar: ar cum nonnifi annucnribus Canonicis apcriaruCy 
vorum confequi non licuic. Aicbanrquc Monachi unum dumra- 
?cac ibi infpcftu dignum, vidclicct pallium aiircum figuris exor- 
narum , ab Archicpifcopo Anfclmo Puftcrla dono oblarum. 

Exrra ponam Monaftcrii periftylium eft, quod mulris aliis in 
Tcmplis anriquis obfcrvarur, vifiturque ibidcm fcpulcrura pri- 
jno confpcdu vccuftiflimum cum hac infcriprionc. 

jACCt D. TagAnus Petra Santa, 
miles & Cafitaneus Tlorcntinorum 
qui ohiit anno Domini Soo. ad cujus 

funus inttrfuerunt quatuor 
Cardinales. 






xr Diamm Italicum 

Infignia ibidem hujufmodi cxliibcnlur. 




At multis argumcntis nobile commcntum dctegitur. Nam 
tcmporc Caroli Magni, quo obiifTc dicitur Paganus Petra Sanca, 
Florcnria aTotilx tcmporibus cverfa foloquexquara jaccbari do- 
Dcc ipfc Impcrator anno 801. inftaurandam curavir,quarc non po- 
tuitillccapitancus fuifle Florcnrinorum. IUo item xvo nondum 
infignta, non nomina gcntilitia coeperant, fed haud dubie poft 
hoc fxculum adveftafunr. Superfunr hodicque cx iftafamilia, 
qux paucis Iralix antiquirarcconccdir. At plcrumquc cvcnit ut 
qui nobilitace vera commendabilcs funr, gcnealogiam fuam in 
myrhologiamvcrtanrj&dumcommcntiriam fibi generis anriqui- 
tatcm aflercrc curanr, gcrmanam & veram fufpcdam facianr. 
Narrabanr autem ipfos jam a tcmporc S. Ambrofii floruiflc, & 
fuppetias tuliflc Sanfto viro advcrfus Arrianos. Circulum qui 
in infignibus adcft aiunt fignificarc fpecies panis Euchariftici. 
Portas Ecclefix S. Ambrofii anaglyphis operias , puranr cafdem 
cflc quas S. AmbrofiusThcodofio Imperarori accedcnri occlufic. 
Qua parre Canonici dcgunt porticus ampla vifitur columnis fulca, 
quarum pars cxforum ramorum quafi truncos cmittunt, ad tno- 
dum arborum quarum rami rcccns fuccifi funt. 

In Ecclcfia S. Laurcntii qux artifice Pcrcgrino ftruda fuir ri- 
tu fingulari, columnx pilis hxrcntcs inverfx funt, ita ut capircl- 
la bafium, bafes capitellorum officio fiingantur, quo confilio id 
fadum a viro architcdoniccs fcicntiflimo^ haud facilc cft divini* 



Cdput pcundum. 13 

re. In capella S. Aquilini vctus fcpulcrum cft magnx moUs, qucd 
a fbrma xftimo poffc ad priora Ecclcfisc fxcula rcvocari. 

Columnatio antiqua qux c rcgionc Ecclcfia: in vico publico 
crigitur, fcxdccim columnarum ftriatarum , ordinc Corin-hio, 
diaftylos cft , cujus fciliccc intcrcolamnia diamctra columnx 
tria obtincnt. quod ecnus Romac admodum infrcqucns eft in an- 
tiquis rudcribus. Ad cxtrcmum columnationis in lapidc fcqucns 
infcriptio nobiliflima lcgitur,quam ineditis multis lcgijfcdquia 
varic fcribitur , vifum cft veram hic lcftioncm affcrcrc. 

IMPERATORI CAESARI 
L. AURELIO VERO 
AUG ARMENIACO 
MEDICO PARTHICO 
M AX. JTRIB. POT Vil 
IMP. liii COS. 111 PP. 
DIVI ANTONINI PI^ 
DIVI HADRIANI 
NEPOTI DIVI 
TRAIANI PAR 
THICI PRONE 
POTI DIVI NERVAE 

ABNEPOTI 

DEC DEC 

In Ecclcfia Scrvitarum in pomocrio fita nwnftrant fbramcn in 
lapidc, in quo Cruccm dcfixam aiunc a S. Barnaba : hxc narrat 
infcriptio ibidem fculpta, fcd rcccns. 

Jn hoc YOtundo Ufide ere^Hm fuit vexillum 
Salvatoris a S. Barnaba AfoJloU Mediolancnjis 
Ecclcjia fundatorcy ut fcriftorum autoritate & vetujfa 
fopuli huc confluentis X7 1 /. Martii traditione comfrobatun 
quem devotionis augendd gratia 
juJSurh efl exornari 
H. DCXII. 

Foramcn cratc fcrrea munitur. Egredicntlbus offcrtur oculis 
in finiftro latcrc tumulus Hcribcrti ArchicpifcopiMcdiolanenfis, 
qui obUt anno Dominica: Incarnationis Mil. xlv. xvi- dtc 



14 DUrlum Ttalicum 

nicnfis Januarii indid. xiii. uc fcrc Epiraphium. 

AJ luxis oftii Eccldia: in exccriori facic lcgicur fcqucns in- 
fcripcio. 

M D I X . /4 Julii Ludovicus Gallix Rex 
Ct AiU Dux parta dc Veactis vi^oria 
hic equurn afccndit ut in urhc triurrjpharct. 
Jujfu Jamfredi Caro/i frsftdis la^is ijlc 
erigitur ip.Juaii jsio. 

In Ecclcfia S. Gicgorii ad oftium vifirur infcriptio lingua Sla- 
vica. Aiunc vulgo ignocos charaacrcsefle. Ibidcm fcrvancur cor- 
pora Sandorum Nacalis &: Sabinx. 

In Monarterio S. Cclfi CanonicorumRegularium rcfidct R. P. 
Ccrrius Abbas, Vir probus atque erudicus, ad limcn Ecclcfix ifliu* 
lcgicur fcquens infcripcio vecus. 

ARCAM COMPARAVI ET AUR 
VALERIA VIRGINIA MEA^dUI 
VIXITAN 

In Parrhcnone S. Marrhx efl: fcpulcrum Gaftonis Foxii. cu- 
jus ibi ftarua vilicur, venufta facie cum infcripcionc fequcnci. 

Simulacrum 

Gafonis Foxii 

Gallicarum copiarum duftoris 

qui tn Ravcnnatc i^rxlio cccidit 

Anno MDXII. 

cum in xdc Marthx reftitucnda 

ejufdcm tuniulus dirutus fit ^ 

hujufcc Coenohii virgincs 

ad tanti Ducis tmmortuHt.tem 

hoc in loco coUocandum 

curavcre 

Anno MDCXXIV. 

Ad villam cxindc IIH Comicis Simonetx ducimur tum ftru- 
Aura (pcdabilcm, tumEcho mirabili datas voccs plus fcxagc- 
fies diftinvflc rcddente : quod fi quis fclopum cmifcric perindc 
rcpccitui ac {\ curma milicum fclopos longa fcric cxoncrarct. Ad 

\:l\ a:dificium concendimus excra urbcm ftrudum , &: 

quidem 



». * U : vlAlj 



Caput Secundum. i^ 

quidcm magnificc. Eft ibi fcpiiVrum nofocomii paucis hinc annis 
carprum , vixquc complccum. Ecclcfia Crucis Grxcx more ftru- 
fta cft. 

In laudcm Mcdiolancnfium diccrc juvar, nullam in Iralia Ur- 
bcm cflc, in qua publicis xdificiis conftrucndis , augcndis , or- 
nandis plus opcrx, laboris ac pcculii infijmarur. 

In EcclchaS. Nazarii in cujus vcftibulo funt fcpulcra Trivui* 
tiorum, ad pilam lcgitur fcquens infcriptio. 

Divx AjfoUoniji, caput 

huc e TTiinJfLVAnia divini 

numinis hcnignitate 

deportatum c^ h:eic 

religtofo Templo a 

tran. Caldarrno (umma 

cum pietate ohlatum 

in hoc loco opera Fran- 

-cijci Cujani hujus templi 

Canon. integcrrimi 

afervatur, 

IIL Cal.Aug. M.DLII. 

Dum paramus profedum, moniti a clarifT viro Mngio Grxcx 
lingux Magiftro eile in urbe dodiflimam Lufinianam Gcnucnfcm^ 
qux valctudinis caafa Mcdiolanum venerat , & provocarc nos ad 
colloquium, cum laudato viro ifthuc pergimus. Eft nobihs vir- 
go 14. annorum,compIurium linguarum perira. Grxce jam cal- 
lebat probc , utfpes cflct brevi fore peritifilmam. AicbatTcal- 
ternatim artcm &: facultatem edifccre, hiac Jinguam aliquam. 
Vacabat tum Grxcis, mox Jurifprudcntiam Ecclefiafticam ag- 
grcfiTura. Gallice loquebatur elegantius quam folent extcri, Hif- 
panice pariter, Latineque perinde fabulabatur. 

Pofiremis Mcdiolanenfis otii diebus Mcdiolanum accefijt vir 
clarifl". Fedcricus Roftgaard nobilis Danus qui Libanii rpiftolis 
<:olIigcndis dabat operam. Is ca de cau£a omnes Icalix Bibjo- 
thccas luftravit accurarius. 

R. P. Scmcnfii Sommafci clarifiT. Ordinis fui fcriproris lirtcris 
inftrucli ad Equicem BclcreddiumTicincnfem ii. Juiii, xftuofa 
& pulvcrulcnca via, inicr arborum ordines &: proip- elum fi.r.ul 
Scfiacum pixcludcntcsTiciamiivcxaiiuuSj (S..mcmo:a:i:m vuun: 

D 



i6 Diarium haticum. 

piecate ii^gnem adimus , qui nobis pcrhumanitcr rhcdx copiam 
fecic. Habcc ipfe Bibliothecam fingularcm, qualcm numquam 
vidimus^ &quidcm numcrofam , plenam libris pro immaculata 
Concepcione B. Marix propugnanda adomatis : nc unusquidcm 
alius argumenci i(Hc admiccitur , maxima pars autcm a Fran- 
cifcanis confcripti func. In unum incidi a Pacrc Alva cxaratum, 
in cujus fronciipicio B. Virgo fublimis depingicur j infcrius fc- 
ptum murorum cxhibetur curribus municum. In fingulis vcro 
turribus finguli Francifcani promincnt, adverfus Draconem tt.^ 
?wxi(pa?\gv , Conccptionis immaculatx adverfarium, ftrcnuedimi- 
cances. Mox Ecdefiam Canonicorum Regularium adimus, mu- 
nici commcndaciciis licteris, perconcacum de Reliquiis S. Au- 
guftini , quas fama erac ibidem non diu repercas fuiflc. Qua dc 
rc opufcula cdica mulca & huc illuc in Italia fparfa funt. Ccrtc 
magno hodicquc res in moru cft : dum pencs nos altum dc rc 
tanta filencium. Totum compcndio narrarc vifum. 

Sanfti Auguftini corpus farvicntc in Gatholicos Thrafamun- 
do Vandalorura Rcgc , ab Hipponcnfi Epifcopo , aliifquc Nii- 
midiar Sacerdotibus in Sardiniam infulamdcportatis,codcm dc- 
latumcft annoChrifti 504. Hinc vcro infulamiftam vaftanribus 
Saraccnis, Luicprandus Rcx Langobardorum^milfislcgatisprola- 
toque magno pcculio, Sanfti rcliquias cocmit,& primo Genuam, 
moxTicinum tranfmitti curavic; ubi in Bafihca S-Pctri incxlo 
aureo, ab fc ftruda , deponi juflit in crypta quadam proximc pu- 
tcum. Hxc tum alii multi , tum pluribus Chronicon Srrozzia- 
num inter Monumcnta lcalica a nobis edendum , quod rcm ge- 
ftamconfignat in annum Chrifti dccxxi. anno fciliccc, ut ibi- 
dem compucatur, ab obitu S. Doftoris cclxxxxi. qua: fuppu- 
tatio apprime quadrat. Nam ab anno 430. quo vita fundus cft 
Auguftinus,ad annum yu.intercurrunt anni 291. alii anno 715. 
dicunt. Qua: Ecclefia S. Petri in cxlo aureo cum primitus Bcnc- 
dictinorum fuiflet demum Auguftinianis ceflit, atque ab iifdcm 
occupatur ; ita ut Canonici Regulares Laterancnfes , & Ercmitx 
S. Auguftini , altemis menfibus Ecclefiam tencant. Aiunt autcm 
cxChronico quodam Brixienfi, &: ex infcriptionc qux vifitur a 
finiftris facelH S. Apiani conftare, anno iiij. metu Gallorum in- 
curfantium^ qucis animus illas rcliquias fubripere & in Galiias 
afportare, facrumcorpustranflatum fuiflb,& defoflum fubalcari 
S. Apiani . Exinde vero poftquam Ticincnfcs refpiraflbnt a Gallico 



Caput Secundum. 17 

metu , 40. poft annis rcduftum i/j priftinas fcdcs ; cflcquc opinio- 
ncm fcrmc omnium ibidcm latuilFc fcmpcr ofla fancbi Dodorir. 

Dcmum anno 169^. dic prima Odobris, cum Ecclcfiam Sancli 
Pcrri in cxlo aurco inftaurarcnc , & crypcam , in qua jacerc San- 
£ti rcliquias opinio crat, in clcganciorcm formam cxornarc cu- 
pcrcnc,cafu rcpcrtx func rcliquix qux jam in dubium vocanrur. 
Eft auccm crypca illa, quam iccm Scurolum & Conftfsionem nun- 
cupanc, fubccrranCum capclla: majoris , adcftquc alcarc infcrius. 
A fupcriori capclla auccm ad infcriorcm pcr viginti circitcr gra- 
du$ nc dcfccnuis. Cum igicur huic vacarcnc opcri , cafu cvcnic 
uc arciflccs laccricium quoddam ardificium ponc altarc, crcdum 
cuafl ad fbrniccm , fcrro contingcrcnc , & laccricia quardam 
Ixagmcnca cxcuccrcnc , cum rimis apcrtis cxploracur cflc incc- 
rius occlufum vas marmorcum : hinc cxcicancur ad curioflus 
pcrvcftigandum;cxcucitur hinc indc latcritia molcs, & dctcgi- 
tur arca marmorca, longitudinc ulnarum trium & totidcm un- 
ciarum, latitudinc unius ulnx & duarum unciarum, alritudine 
iilnx unius &: unciarum quatuor, cujus quacuor anguli validif- 
flmo quiquc figillo fcrrco municbantur. In actu autem excrufla^ 
tionis, aiunc in hbcllo quodam ca dc caufa cdico , di6lx marmo- 
rc^arcd d cimento^^uo undique tegebaturjegendum apparuit,frimd 
literis Gotthicis in cimenti parte non adhuc remota d marmore , hoc 
fiomen , AGOSTINO, &fuhinde in crafsitudine operculi mar^ 
morei diifjt arca , hoc idem verbum , AGOSTINO,^.v quadam 
materia fucilis deletionis , formatum quafi ex carbone. Ex quo no-* 
mine , quamvis ex artifcis inadvertentia deleto , nafi corpitfpes in^ 
wniendi tandem hac occafionc ^ feddivino forte co:*fiioy corpus & 
Tiliquias S. Augnflini Epifcopi & Ecclcfia Docioris : Hxc ad vcrbum 
cxfcribcrc vifum, quia magni in utramvis partcm momcnti func. 

Abfcncc cum Epifcopo,cvocacur infpc£lum Vicarius cjus cum 
Nocario & aliis, qui cum non fubcflcc alia arcx apcriundx ra- 
tio, jubcnt frangi figilla plumbca &fcrrca ligamina : ncquc ta- 
mcn ita potuit opcrculum arcx movcri loco, doncc fradis an- 
gulis,infcrius maflam quatcrc facultas fucrit. Intra marmorcam 
arcam cxftabat argcntca capfula longitudinc ulnx &c unciarum 
quinquc , cum opcrculo itcm argcntco. Orbiculans fcra non 
claufa clavi cxtrinfccus pofita crat fupra cruccm cx lamulis 
compadam , cui cruci fimiics & prorfus xqualcs trcs alix vifar, 
&c prxfcrcbant vultum D. ]cfu cum lictcris j C nccnon parvam 

Di) 



aS Didrium Italicum. 

rofam in extrcmis. In argcntea capfula hxc deprchenfa funt: 
vclum fcricum , quod ad primum tadum in minutas partcs (o-^ 
lutum cft, quardam praeterca panesalicujus, utvidcbatur, capfx 
plumhcx, fruftulum cujufdam aflis , ac prartcr hxc vafcula duo 
vitrea, ceu fanguine tinda. Ad ofla luftranda accerfitur Ana-^ 
tomiftcs, qui (ingulis oflibus diligcnter infpcdlis , pronunciavit 
omnes humani corporis folidiores partcs adcfle, etfi mulrx com- 
minutx eflcnt ; nam cranii dccem particulx majores adcrant 
alixquc minores , & (imiliter alix parriculx in pulvcrcm pcnc 
adx. Aitque Anatomiftes abeflc tantum os brachii ab humero 
ad cubitum, nihilque prxtcrea dcflderari. 

Contendunt autem Auguftiniani Monachi &mu1tisargumcn- 
tis pugnant ipfifllmas cflb S. Doftoris rcliquias. Nam aiunt, 
cultus ille &: fupcllex qux in capfula rcpcrta fuir , fcilicct par- 
ics arcx pluujbcx qux antiquitus lixcofla, ut conjcdlarc licer, 
occluferar, argimicnto funt cflc rciiquias Sandi cujufdam : cflb 
autem Aui^uftnii palam eft, quia aliorum Sandorum qui in ca- 
dcm Ecclclia rumulantur, fcitur proprius cujufquc locus ; undc 
fupcrcft hunccfle locum S. Auguftini rcliquiis dcftinatum. Ali- 
cujus autcm Rcgis Gothorum aut Langobavdoium non cflc pro- 
palam eft, quia Gothorum Regum nullus prxtcr Thcodofium, 
Ticini tumulacus cft, qui in Ecclcfia S. Michaclis jacct, Lango 
bardorum autem Regcs omnes qui Ticini fcpulci funr in notis 
quicfcunt Ecclcftis atquc locis. 

Non parum momenti adfcrrc putancad partcs tutandas, quod 
os brachii ab humcro ad cubitum dcfidcrctur : nam anno Do- 
mini 1017. brachium S. Auguftini traditum fuit Cnuco fcu Ca- 
nuco Magno Danix & Anglix Rcgi , &: dclacum pcr Elgcnol- 
dum Archicpifcopum : qui m rcditu Roma in Angliam Ticino 
tranfivic, hocque munus fccum dcportavic,ucnarrac Guillelmus 
MalmcflDuricnlis. 

Ad hxcplurimx accedunc conjccVurx quxid probc muniant; 
fama fcilicec ubiquc pcrvulgaca, quod corpus S. Aueiiftini hoc 
in fcuroU fcu confefslone laccac ; fons cciani five puccus adcft dc 
quo mencio cft apud audores,acque difcrce in Chronico Stroz* 
ziano, confcripro anno Chrifti 12.00. confuccudo cancndi ftatis 
horis in co^tmfcuroloy quafi ad corpus S. Auguftini, concurfus 
icem advcnarum ; lampadcs eodem in loco ardcnces jugitcr in 
honorcm facri corporis ; vafcula vitrca fanguine tinda. Nam 



Caput Secundum. 15 

Benedi(3:iis VI I L Monachus Ordinis Sanfti Bcncdiili multas ad 
Montcm Caflinum rcliquias San£lorum mifit , intcr quas aiunr, 
df fanguine D. Augujlm , exuftum fiilicet ex iifiiem njafiuUs. 
Sanguis autcm iftc, uti narrant , tum vafculis vitrcis infufus, 
cum difcipuli cjus cadavct aromatibus condircnt, & apcrtis 
earnibiis immittendo balfamo,cruorcmcfFufumvafiscxcipcrcnr. 

Aliud argumcntum validifTimum crui pugnant cx vocc, 
AGOSTINO, littcris Gotthicis confcripta 5 fi quidcm in dc- 
molitionc latcritix moHs duobus in locis vcrc lcaafiicrit. Prx- 
ter hxc argumcnta, qua: magni cflc momcnti arbitrantur ipfi, 
alia minoris prctii adfcruntur in rcfcriptis Auguftinianoaim, 
qux fanc fcripta intticata funt, & rcfpcrfa tcftimonii^ Canoni- 
ftarum,Lezzanx, TiraqucUi, Bartoli, qui nihil poffunt hac in 
parcc adminiculi adfcrrc. 

Non dcfunt tamcn qui dc vcritatc harumccrcliquiarum cum 
vcrbo tum fcriptis controvcrfias movcant , &: dicunt hiftorias 
quibus utunturAuguftiniani non ufquc adco ccrtas cflc, ut pof. 
fint cx carum teftimonio certa crui argumcnta , qua: fatis fint uc 
hujufmodi rcliquias populorum cultui patcant. Tum cx iifdcm 
hiftoriis haberi corpu$ S. Auguftini rccondirum fuiflc in pro- 
fundo acfccrctiflimo loco, atquc traditum perpetua: fcpuhurar, 
ut non poflcnt abripi & cxportari ; quibus permotus Grcgo- 
tius XIV. conftitutionem edidit fub cxcommunicationis pana 
dc non pcrquirendis fandi Dodoris rcliquiis. Hxc autcm latc- 
ritia moles, &c arca intus inclufa, crigebantur e terra, uti fupc- 
rius narravimus : & ita promincbant, ut abfbrdum cflct larc- 
brarum nomen ac fpeciem iis adfcribcre. Addunt Chronica 
Brixix, & infcriptionem qua: legitur a finiftris facelli S. Apiani, 
quibus utuntur in fcriptis fuis PP. Auguftiniani non tantx cflc 
auftoritatis, ut potc a privatis facla , &: infcrioris xvi. Puteum 
vcro qucm mirabilcm prxdicant, vidcri manu faftum pro irri- 
gando viridario. Ad hxc nihil in mcmorata arca dcprchcnfum 
quo indicctur rchquias cflc S. Auguftini. Nam quod dc brachio 
dicitur non tanti pondcriscft,tum quia cxoflibus multa inpul- 
vcrcm redafta fiint , &: vcro fimilc cft partcm brachii qux acfi- 
dcratur in partes minutiflimas paritcr abiiflc; tum quia S.Au- 
guftini brachium totum inAngliam deportatum fuifle putatur, 
atqui maxima cjus pars iftic adeft. Dcmum dc infcriptionc illa, 
A G O S T I N O , non conftarc , quando ncmo cvocatus fuit cjui 

Diij 



30 Didmm halicum. 

kgcret, & fabulam fapcrc vidctur quod aiunt , hoc nomcn,rc- 
pcmim duobus in locis,ftatim cvanuiflc. Difputant paritcr dc 
ianguinc S. Auguftini,aiuntquc cx pravc intelJctlo Lconis Ofticn- 
fis loco cam opinioncm cmanaflc, qua: nc vcri quidcm fimilis 
cft. Non dcfunt autcm qui dicant corpus S. Auguftini non jam 
Ticini, fcd Mortariac cflc, quo fliit olim cxportatum : alii au- 
tcm fatcntur quidcm cflc Ticini, fcd in Ecclcfia S. Moftiolx, 
quo loco rcconditum fuit cumimmincrctGallicus mctus: vcrum 
hxc ncgant Patrcs Auguftiniani. Audio Bencdiftinum qucmdam 
Caflincnfcm opus cdidiflc probanda: vcricati rcliquiarum ; cfle- 
quc contra cx Auguftinianis qucmdam, qui ncgcc germanas eflc. 

Hxc cdifccrc licuit tum cx rcfcriptis iri utramquc partcm 
cditis, tum cx variorum narratu, lis adhuc pcndct fub judicc. 
Rogantibus ut liccrct ca quar rcpcrta fucrant videre , negatum 
id : vcrum Monaftcrii Prior nobis dono obtulic rcfcripta pro 
vcritatc Rcliquiarum nupcr cufa , locum tantummodo fubtcr- 
rancum infpiccrc conccflum cft. 

Hinc ad Ecclcfiam Barnabitarum pergimus, qux architcfto 
cclcbcrrimo Bramantc Lazaro , ut ibidcm fcriptum Icgicur , cx- 
flcdificaca fuit fingulari forma, nam in ima parcc quadra cft, a 
mcdio odangula. Quam proxin-tc fita cft platea quam parvam 
nuncupanc, ubi ftacua cqucftris xnca anciqua vifitur. Vulgo di- 
cunc cflc Anconini pii, ac cft finc dubio M, Aurclii : qua dc rc 
nc minimus quidem fcnipulus hxrcbic iis , qui vcl mcdiocrem 
numifmatum vccerumquc ftacuarum nocitiam na^Sti flicrinc. 



C A P U T III. 

ProfeSlio Mutimm. Bibliothcca Ducis MutinenJis;fontes Mu- 
tinenfes. Monaflerium Padolironenje^ C7* ^jus Bibliotheca. 
Iter V^enetias. Mufeum Grimanum. Infriptio elegans 
rejtituta. Bibliothxa S. Marci. Infriptio altera rejhtuta. 
Bibliotheca jirchicpifopi Gracorum. Item SS. Joannis CT' 
Pauli. 

VI G E s I M A-T E R T I A Julii Placcntiam , &: infcqucnte Par- 
mam, ubi inMonaftcrio S. JoannisEvangcHfta: cum nulla 
fion obfcrvancix & bcncvolcntia: fignificacionc ad hofpicium ad- 



Caput Tertium. 31 

mifli fuimus a R. P. Abbacc ^ & a dodis vlris Epiphanio 8c Joan- 
nc Maria dc Baliftrcriis facrarum litcrarum Doftoribus. 

Indc Rhcgio Mutinam vcnimus, &: a D. Bcncdido Ricinio 
Abbatc in Monaftcrio cxcipimur urbanc. Adcrat D. Bcncdiftus 
Bacchinius vir cruditus, multis jam cditis opcribus clarus , qui 
cditioncm parat Agnclli Ravcnnatis au£loris incditi noni farculi, 
dc Vita prxfulum Ravcnnarcnfium ad fuam ufquc xtatcm. Cu- 
rabat illc tumBibliothccam ScrcniiBmi Ducis,quam ca ipfa dic 
pccimus. Ncc opinantibus accidit , ut multi iftic codiccs ma- 
nufcripti occurrcrcnt y qui cum antc una cum cditis pcrmixti 
eflcnt a CI. V. Bacchinio fcpofiti funt. Prxcipuorum notam 
hic adfcram. 

BibliaHcbraicaantiqua clcgantiflima,tribus columnis, mcm- 
branacca. 

Codcx rcccns liiurgiarum Grxcc, Syriacc , iEthiopicc. Ar* 
mcniacc. 

Epiftolx Patili Arabicc. 

Libcr CabbaU Hcbraicus antiquus. 

Codcx Ruthcnicus, dc Officio divino. 

Codcx Grxcus Evangcliorum, mcmbranaccus, xi. fxculi. 

Codcx Grxcus Evangchorum, ut pcr annum dicuntur, cha- 
taftcrc unciaii anciquiflimo viii. fxculi, mcmbran. 

Afta Apoftolorum Grxcc in codicc ix. fxc uli,mcmbran. cha- 
tadcrc unciali oblongo ac dcflcxo, cum acccntibus prima manu 
pofitis. 

Pfalterium clcgantiflimum xi. fxculi mcmbranaccum , cum 
hac infcriptionc a frontc : EtiSu H /3/Ca?c cujTf\ cr lii dyict fj^^vn 
v^ d(pi(7fccc Tyj ajuup-ncBV fj^sva^o @to^aiov tS Ev?\gL^r KSH o aia" 
yivcoa7co)v mrrluu J^ tov yjuejLOv ct2 fn^r^ei^ii} cuuivv ,*^' o? JitTOi 

Cfiff 'mc 'Y-^S^ wuvd. qux haud ita pcritc notata ita vcrtimus. 
£epoJitus eJilibcY ifit in fAcro Monafierio pro rcmifsione pcccatortnn 
Theodofii Xylala Monachi , cjtd kgerit fer Dominum , laudtt ipfum^ 
freccttiYtfut pro ahima illius. 

Codcx mcrobionaccus xi. ficculi. Anonymi cxpofitio in Mat- 
thxum Grxcc. ApollinArii vcrfus in Pfaltcrium. 

Codcxjclcganuflimus x. fxculi mcmbranaccus. Clementis Alc- 

xandrini ^j^e^TfS/J/ixJ , 'TOY/)x>a>>)wV, &Hymnus, ut in cditis. Ju^ 

fiini ad Zcnam. Ejufdcm contra Grxcos. Athenagorx lcgatio. 74- 

tianus. Et in finc dcS:bjIIis. Codcx huic confiinillimus cft in Bi- 

bliothcca Regia. 



$1 Dldrium Italicuml 

Magnus codcx infolio bombycinus, xiv. rorculi , totus ylthA- 
nafio adfcriptus, cujus ticulus. ASaraovot; fK^yi-t-mTr.oiixiV AM^cw- 
J))9i0t(;, ^z^ iHie; dyica; Ijvvtw^^tov yJt diu^ovTiiv ^iacfb;. cujus initium 

cft : dnc Ifh i(juy>0t4 >V-dtC oiySva^ f t cfi7-' -6 ao; avctTruJi Ap^^dC 

cy ^i^gTwv^Tun ctAh^i l^iju/i7ii's. Procedit hic Pfcud.uhanafius 
fyllogiflico morc, ac plcrumquc veri Ath.inafii argumcnta nui- 
tuarur , nonnumquam fuo marte ratiocinatur. Qiiod nutem Nc- 
mcfmo opus fuum nuncupat, fortaifis hinc arripuit anfam quod 
in cv7t;;^5« rcrtia ad Jovianum Ncmcfinus quidam mcmorcrur 
ut verx fidei vindcx &: Athanafii amicus. Sic qui opufcula ad 
Anriochum Athanafii nominc dcdcruntjnde fortaflc occafioncm 
nacli funt, quod cjufdcm Athanafii ad Antiochum cpiltola cx- 
ilarcr. Opus autcm non cxlcripfimus , quia id pra:fl:ari nonnifi 
magno labore &: nuUo fructu potuit. 

ChryJIppi difcipuH Euihymii in Joanncm Encomium. Ex- 
ftat in duobus foHis, ad compacturam reccntioris manufcripci 
ufurpatis, chara^lere unciaU ix. fxculi. Patct hunc Chryfip- 
pum difcipuKim cfTe magni ilHus coenobiarchx Euthymii , qui 
frculo V. floruit, cujufque vitam a CyriHo difcipulo fcriptam 
cdidit D. Jacobus Loppin in Analcftis noftris. Ibi vidcp. 67. 

Jn codice quodam Synefii cpiftolx ad iJ7^^. At dclunt 50. 
pfiorcs. Eun^pii quardam de vira Sophiftarum. Lihanii cpiftolx 
x6/\. JEfopi fabulx & vita pcr PLinudan, Codcx cfl: xiv. fxcuH. 

Codcx bombycinus xiv. farculi Euthymii Zygibeni Panoplia, 
cujus Latina tantum vcrfio cufa cft. 

Codcx anno lyjp. defcriprns Vcncriis, p/;^?/// Bibliotheca. 

7'/&f^^6'r/ Prodromi Expofitioncs Canonum facrorum. 

«Codcx XIV. ^cwW^ Zonarjt hiftoria. Ejufdcm alccr codcx ic- 
xcntior. 

Xlodcx reccns, CantacH^cni hiftoria. 

Anonymi dc genere Saraccnorum. Initium, \<r^ov o-n v (^aii^. ^v- 
yiTYi^ ItJ tS Ucv^v/ujiT. Saendum Phatem^jmfliamfuife Muchumeti. 

Lexicon apcritifliaio cx anciquis fcripcoribus confarcinacum 
in codice xiv. farcuH. 

Lcxicon aHud rccentius. 

•Codcx XV. fxcuH , Herodotus. 

Codcx XV. fa:cuH , Diodori Sictili librl quidam, ad calcem hxc 
amanucnfis vcrba lcguntur : M/;^ctf!^/PC Xtu^dAwc ^v^ajinoc; fM-nt 
tIuj ol^Ctxny Tyfg ajurj TTUT^icfo^ Tnvta ov^ciiv^ f(a:^ jyivJl (i'i^?^v fXi^Cf> iv 



Caput l^crtmm. 35 

¥.pYiTf\ Q^i^ttUv > id cii^Michact Afof^aUf ByzAnttntts fofi excidium 
fatrix in fenuria degens , hunc Lih/um mmeJis caufa m Creta drf- 
cn^Jit, 

In codicc x. fxculi mcmbran. Lucinni quxdam. 

In codicc xiv. farculi , Libanii Orationcs. 

In alio Heronis Mathcmatica. 

Affafii in E:hica Ariftotclis. 

Altxandri JpLrodisciy Sirnpliciiy Blcmmydd ,Joannis PhHopni, 
& aliomm pcne innumeroium codiccs in Ariltotclcm. 

Hippocratis &c Galeni codiccs bcnc multi iftic uc & in aliis Bi» 
bliothccis Italicis : nam mcdica rcs proximis fxculis multum 
frcqucntabatur. 

hvTcyuov AffTtaXwtTvu in primum librum Apollonii Conicorum. 

Befiodi Opcra& dics, codcx rcccns. 

Ar:fophanis codices benc multi. 

Euripidis non pauciorcs. 

Theognidis ^(^'l^u 

Hi codiccs Grxci a me obfervati : in Latinis pauca nocavi. 

LaUatttii Firmiani inftitutioncs. 

Frifciani hbrorum codcx xiv. fxculi. 

Nonii Marcelli codcx. 

Ciccronis opcrum codices benc multi. . 

Salliifii codcx XIV. fsECuli. 

Cdfiris itcm , PUuti, Terentii , Ovidii, Lucani,Auli Gellii, 
Cvc AgeUii i codiccs non pauci. 

P^rfii codcx xiv. frculi. 

Tibullus XV. fxculi. 

Livrc d< Tournois envoye parun Duc de Brunfmc , xv. farculo. 

Dantis d'A/igeri, codcx auftori pene xqualis, cgrcgic dcfcriptus. 

Evocantc nos ad confabulationem Sereniffimo Duce Muii- 
nenfi, ip. Julii ipfum adimus. In Bencdiftini Ordinis Liudcm 
ipfe multa profudic , qucm a fe eadem , aicbat , qua S. Benc- 
diftus ftirpe nato, in pretio haberi : Rcgulam ejus tanca fapicn- 
tia concjnnatam, ut effcc cciam modcrandx Reipublicx oppor- 
tuna : quamobrem patrem fuum ca ufum c{lc frequenrinime. 
Commemorabac deinde Ludovici Magni virturcm , invi^lum 
animum, vidorias fcre pcrpetuas , difciplinxmilicariscivilifque 
curam : poft de arribus mcchanicis Ubcralibufque , ab eo in Gal- 
Ha refticucis , audis 6c in florenciflimam condicionem dcdudis. 

.E 



34 Didrium Ttalicum. 

Suhhxc deBibliothccacjusagicurj&me faflus fum nonparum 
ftupuiflc, (icprchcnia tam multa codicun: mfl. copia , quod in* 
fpcrato occurriflxt : nam dc Mutincnfis B-bliothccar codicibus 
m(f. nc vcibum quidem audiviflc m^ uniqu.im , qua: tamcn aliis 
non pnucis qux apud eruditos cclchrairur anrcponcnda cflct. 
Tum Scrcniflimus; Majorcs fuosifiam codicu n n.anum cocmiflt, 
fjbique in animo efle novos in dies cornpararc^ hcubi fcfedarct 
occafio. 

Ipfa dic Dodorem Ramazzinium comite Bacchinio adivimus, 
qui dono obtulic nobis Hbrum fuum dc Fonriun\ Mutincnfium 
m admiranda fcaturigine elcgantcr fcriptum. £fi cjuippe fitigulare 
9* JJrbis ifiius commodHrn ^ fjuod , dato quocumquc ii:u intr.i hanc 
m urbcm, aceciam cxcra camdem circumquaquc, ad aliquoc paf- 
« fuum milHa, fontem vivum aperirc Hcct, qui pcrcnniccr purilfi- 
w mam aquam profiindat. Nam in quovis fiiiu f^ttcum ffiouiiVf.t^ 
•• ubi ad profundicarcm pcdum 63. circitci dcvcncrint, h:neii ni 
» in mcdio inecnci ccrcbra pcrforant , qux ubi .\<\ qu^nqnc fcrc 
M pcdcs acla fuciicillico canco in)pc:u aqua erunpir, i-.X-; &: arc- 
j» nam cructans , ut tcmporis tcie momcn^o rotus puccus rrplca- 
•• cur ad funimiratcm uiquc , &L aqua cxiiidc pcrpctuo dcfluat. 
»• Tdefiqtue fiunt ficitu g hcs qux i:ci Ltcficivt p.nvia , ncc fiicciUitc n.i^ 
w nuanttir, Obficrv Ju rjUOtjuc dig.iifsimii (u,.t cjux p, jp. ci:t//.im optff 
w cu/i lcguntur : A foli fupcificic uiquc ad pcdes 14. ciiciccr , non- 
•« nifi ca:menta , &: antiqux uibis vcft'gia apparcnt ; \\\ tali cnim 
w profunditacc, viarum ftrata cxfilicco lapidc, arcificum tal cr^x, 
» pavimcnca a:dium,&: opcra ccffcilaca paflim obicrvan:ur. In 
t» quo ccrrc admirari fubic, quon^oJo ad c.nram altiruduicm {o* 
M Uun cxcrcvcrit, quod profcifto in id rcfcrri n?quit , quod uibs 
» ifta plurics fijndicus cvcrfa fucrit, ac poftea fupra proprias ruinas 
M rcftaurata cditiorem fitum acquifivcritjcandcmcnim planiticm, 
u & xqualitatcm prarfcrunt circumftantcs agri , immo Urbs ipfa 
M iifdcm aliquanto deprcflior apparet. Poft cxmcnta &: rudcra 
M tcrra fc prodit , fatis folida & compa^la , ut terram virgincm 
M quis crcderet; ac non multo poft nigra, &: paludofa vificur pa- 
M luftri arundincreferta. Mcmini me in uno cx his putcis ad pe- 
•• dum 24. profiinditatem culmum frumcntaccum adhuc intcgrum 
»» obfervafle , ac in altcro in profunditate pcdum 16. invcntum 
t» corylctum cum fuis nucibus adhuc incorrupcis ; fic alrcrnacim. 
•• ad 6. fcrc pedes varia obfervatur foli mucatio, modo albi^modo 



' Op//r Tcntum. 3 ^ 

nigri , cum vanarum arboruai ramis ac foUis^ quafi lamcilis ac « 
corticibus fupcrinckictis, doncc ad planum crccaccum devcnia- •• 
tur , quod in profunditace pcdum 28. primo confpicirur. Hoc «• 
ubi opcrarii accigcrint, jam fccuri, ut dixi, nc am.plius ab ullo •• 
aqux uffluxu pcrturbcntur^foflioncm fumma facilitate ad imum « 
iifque profcquuntur. Hujus llrati crctacci molcs 11. fere cft pc- •• 
dum, acidcntidcm multis cochlcarum ccftis cft rcfcrtum: illius •• 
crgo finis cft in profunditatc pedum 5^. poftmodum ftratum •• 
aliud paluft:re duorum pcdum circiter apparct, cx juncis^plan- • 
tarum foliis, ac ramis congcftum. Ablato a foftbribus lioc pa- •• 
luftriftraro, ftratum aliud cretaceum cjufdem fcrc molis ac (u- •• 
pcrius fcfe oftcrt, cujus ccrminus cft in profunditacc pedum ji. •• 
quo ftrato cftbftb , rurfus ftratum aliud paludofum priori haud •« 
^ diflimilc vifitur, quo fcmoto , dcnuo aliud ftratum crecaceum •• 

ejufdcm nacura: ac fupcriora , fcd minoris molis ac craflitiei «• 
quam reliqua duo, & fuperincumbit alteri ftrato paluftri, quod •• 
tandcm definic in ultimum illud planum in quo tercbra dcfigi- « 
tur; qiiod planum mollecft, atque arcnofum , multaquc glarca •• 
niinuca pcrmixtum, ac marinis quifquiliis aliquando rcfcrtum, •• 
Hnjufmodi j^MQm Jbrati^catio hifce intcrvallis tam bcne diftin- •• 
^a in omnibus putcis, tam intra Urbis pomceria, quam in fub- « 
urbanis locis, conftanti ordine ac lcge obfervatur. •• 

Cum farpifliae in magnos plantarum truncos fodicndo inci- « 
dant, ut non raro mihi vidcre contigit ; hinc eft quod interdum *• 
non cxigui laboris puteariis fit ipfa tercbratio , quoticfcumque •• 
in hujuimodi truncos tcrcbra impingat ; argumcntum evidcns, •« 
folum il!ud aliquando aeri fuifle expofitum. Nunquam tamcn ct 
arborum truncos in ftratis crctaccis obfcrvare concigit , fcd in •• 
paluftribus tantum, vcl in eo fpatio quod Urbis fundamcnta & « 
ftraium crccaccum incerjaccc. Invcnca quoquc func in fumma *• 
horum puccorum profundicace ofla magna, carboncs, filices ac « 
fcrri fruftula. Mulca hic lubensomicco, qux vulgus diclicac de •« 
variis rcbus cxcrancis ab aqua: impcru rcgeftis eo ipfo cempore •< 
quo primum aqua crumpic , uc foliis qucrcus , caftanearum , •« 
niilio, checis fabarum, mulcifquc aliis ; ea folum rcfcrrc con- *« 
tencus, quorum aucopcis efle pofiTim, auc a viris fidc dignis ac- « 
ceperim. Hxc func qux ad foncium Mutincnfium hiftoriam «• 
fpcftanr, &: qux, prouc daca cft occafio, obfcrvare licuic. « 

iEftiraat porro vir dodus hxc varia ftraca alia aliis akiora. 

Eij 



1 



3^ DUritm Itallam. 

indlcarCjprimo antc diluvium iftuc &l ulterius vcrfus Mcdiola- 
num pcrcigifle fmum Hadriaticum , ac decrefcentibus diluvii 
aquis rclidaque limi &L arena: molc prominuiflc folum , dcin- 
ccpfque variis tcmporibus ex illuvic fluminum &: torrcntium 
varia hujufmodi ftrara confcfta ad hodicrnam fublimiratcm de- 
vcniirc, quxille plunbus &: docle cdiflcrit. Nobis ifthxc adfcrrc 
vifun^quia libellus ifte in paucorum noftratium manus dcvcnit. 

Murina in Monaftcrium S.Bcncdifti Padolironcnfis vcnimus, 
totius Italia^ ampliffimum , quod latifundia poflidct quanta vix 
aliud. Padolironcnfe autcm dicitur, quia intcr Padum &: Liro- 
nem fitum eft. Hujus Abbas crac cx BcHfanorum fannlia in 
Gallia nota, vir pcrhumanus officioquc plcnus. Bibliothcca co- 
dicibus Latinis tantum manufcriptis bcnc muUis cxornatur. Hxc 
pauca obfcrvavimus. 

Codcx Bibliorum membran. x. fxculo. 

Origenis opcrum codcx mcmbran. cjufdcm xtatis. 

Codcx X. fxcuH mcmbran. Hicronymi cpiftolx. 

Codcx X. fxculi mcmbran. Ejufdcm Commcntaria. 

Codcx cjufdcm xtatis. Hicronymi de Scriptoribus Ecclefiafti- 
cis, in quo item quxdam C*ifsicdori , &: in finc Prcbj^ Falco.ix 
carmina. Ad calccm autem lcgitur : Proba uxor Adelph. , mater 
Ol.brii , dr Aliepii ( fic pro AlypH , ) Cum Confantini ( (ic pro Con^ 
Jlaritii) Impcratoris bellum ^dverfus Magnentium confcripfijfet y con^ 
friifit & hnnc librum. 

Codcx XI. fxcuH mcmbran. fic inchoatur. IncipitTraUiittis 
primus S. Ambrofii Epifcopi de Epif^. Pauli ad Bomanos. Deinde 
fcquitur tra^atus Domini Remigii vcner:hilis Monachi , d^ erudi- 
tifsimi Commentatoris. In omnikus autcm nomcn fuum tacuit , ut 
cum fafientia culmen quoque humilitatis attingcret, 

Codcx XI. fxculi, Grcgorii Magtd in Ezcchiclcm, &i Rcmigii 
in Marcum. 

Codcx X. fxculi , Gregorii MagfU in Job. 

Codcx XIV. fxcuH, Epiftolx cjufdcm. 

Codcx altcr x 1 1. fxcuH , Gregorii Moralcs in Job. 

Codcx noni fxcuH , ifidori Hifpalcnfis, &c JuUani Tolctani 

opera. 

Codcx magnx moHs undeclmi fxcuH , Burchardus de potc- 
ftatc &: primatu ApoftoHcx fcdis. 

CLiudii Taurincnfis Commcntum in Ruth, &: Libros Rcgum. 



Codcx XII. rxculi, Htigoms dc clauftro'corroris Zl nnima:. 

Alii iccm mulci codices iftic habcncur opcrum ^-///^ ftifU^Hie^ 
Yonymi y Origenis , &c anciquarum /^.z;?/;// Chrjfojiomi vcrfionum 
Lacinarum. 

Edicioncs vctercs toc nufquam fimul vidi. Adcfl Ei^liorum 
Moguntijc cuforum anno 1461. liber. Homcrus prima vicc cu- 
fus, &:c. 

Prima Augufl:t ,oneraria in Mincium , indc Manruam dcpor- 
tamur. Mancua Fcrrariam indeque ad Clodiam foflam , mox 
Vcnccias qnarta Augufti mcnfis. Ipfa die cymba*littus peti- ^ L\i$. 
mus, ubi Monaftcrium noftrorum Cafllnenfium S. Nicolai no- 
mine. Indc properamius ad coemeterium Hebrxorum proxime 
fitum.. Ab ingrcflu in marmorea tabula muro adplicita Icgicur 
fequcns infcriprio, 

mn> nnai n^h msn ;;V3 
V3 ^j/D TD> i3>* ri£nm 

Id cft: 
Dcgiitit mors ufque in Atcrnumy & tibfcrget Dominus 
Dcus lacrjmns ab omni 'vultu , 
& opprobrifim populi fii removcbit ab unrcerfa, 
terru , tjuia Dominus loqutitus cf. 
Circumquaque vifunrur fepulcura:Hcbrxorum cum infcriptlo- 
nibus fuis, quas hic adferre nullius oper^ pretii eflet. 

Sexta Augufti comicibus D. Apoftolo Zeno viro erudito, &: 
hujufccUrbis ornamento, cujus beneficiis non femcl ornati fu- 
mus, ircmque D.Birone prcfl^yrcro Gra:ce dodo, a^dcs Joannis 
Caroli Grimani Patricii Vencti adimus, ubi bene multa^obfer- 
vavimus, qux nos etfi fr.-quentcs c6 vencrimus in hanc unam 
dicm confcremus. Ab ingrcflTu occurrit pcriftylium quadrum,in 
quo vifitur ftacua marmorea Julii Cxfaris paludati , non ita pe- 
rito fabro elaboraca. E regione i!]ius erigitur Agrippa nudus 
marmoreus humana proceritate duplo major, do£lil]imo artifice, 
qui Dclphinum caudatcnet , capite in folum nixo. In numifm.a- 
tibus cjusNcptunus dcpingitur, Dclphinum fupina dextcia ge- 

11 j 



UKtf 

i \vr d:ejl in 

Ston. 

^ S^oti. Ai^.§t 



^ Spon.TClH 

male. 

7 Spon. 'ihuxtUf 



c\,decft m Sp. 



n 






3S Diarium Italicum. 

ftans, ttldcntcmfiniftra tcncns, in nautici impcrii fignum. Agrip- 
pa: ftatua: &: iconcs mcdia: rarx funt , quarc hxc magni prctii. 
Ibidcm anaglypha multa funt, &: infciiptioncs frcqucntcs, cx 
quibus Grxcam clcgantiflimam qux putco imminct hic adfc- 
ram : quia apud Sponium in Mifcellancis erudita: antiquitatis 
p. 336. fcatct mcndis* 

EAOHEN THl BOYAHI KAI Tm AHMQI «rOPrONIKOS 

A10KAE0Y2 EIHEN EHEl HHOAIS HHAPinN EN 

TE T012 ENnrOSTE XPONOIS EYNOTZ KAI »<I)IAH 

OY2A A1A7EAE1 Tm A H M 12 1 Tfil KYZIKHNflN KAI 3 NYN 

AnOSTEIAAZA nrE2EEir KYAIAN 4AMIANTON 

KAl APXE<I>Y-*iCN AE0NTI02 ^AEIOI TON ArlMON 

A n O A A O A a r O Y T O Y A n O A A12 N I O Y N II 2 I A P IC O Y N 

TOZKAI nOAAA KAl METAAA XPHZIMOY FErENH 

WEN OY T:2I A H Mfll «J TXi 1 HAPIIiN TA2 TIMAX TA2 7 AE 

A O M E N A 2 A r 1 ii 1 Y n O TO j A H M O Y 1 OY O A P 1 12 N « EN 

TE THI BOYAHl KAI TilL AHMilT PANArKCNAI KAI TOIS 

A10NT210I2 EN 1 ill 'o £ A T P H I 2VE«I>/.NI2NA1 KAI TAS 

TIMA2 ANArrEiAAl KAI TOHON AlTOTNTAI EN THl ArO 

PAENril 2TH20T2I THN E I K O N A AEAOX^Af THI £OY 

AHl KAI Tr2 1 AHMr2I EnAINE2Al MEN TON AHMON TON HA 

PinN OTI ETNOT2nN KAI a>IA02 AIATEAEI im AHMfll TI21 KY 

ZlKHNaN Er. AINE2AI AE KAI ArTOAAOAQPON AHOAAa 

NIOT<l>IAOTlMlA2 ENEKE I. A1 ETNOIA2 TH2 EI2 TON 

AHMON TON 17 A P 112 N TOT2 AE nPYTANE12 2TE<tA 

NP.2AI AnOAAOAX2PON T012 AN3E2fHMOI2 ENTI2I 

eEATPnl KAI ANArrEIAAI TA2 TIMA2 TA2 i^ ALAOME 

NA2 ATT^I THO nAPlHN AEA02£ AI " AE A . Ti2I KAI TO 

nON £Nr2I 2TH20Y2I THN EIKCKA HA A TA2 TPAHB 

ZA2"nPO TH2 2T O A2 TH2 ij Zi:^:iIM:2 ANArpA+AI AE 

KAI T A ^J-H * I2M ATA KA0A TETlMHTAl" AnOAAOAr2POS 

YHO nAPir2N £12 TA '♦ AHM02IA FPAMMATA. HEM+AI AE 

KAI HENIAT012 H PE 2B E Y T A I 2 TOY2 nPYTANEI2 KAI 

TON TAM1ANKA0OTI AN ACKEI AYT0I2, 



Siclincis iiUCT'- 
(niiris. 



*^ Spon. ^.f^i- 
Mjyii A12XI- 
KHS 



TH2 ANArrA<I>HS ifEnEMEAHOH X0PYNHS 
4>IAnN02 TAMIAS 



Caput tertium. j^ 

In hisduabus poftrcmislincispaulumcrarx litterar Tunt. Spo-* 
nius male haud dubic Icgic, fic pucavi legendum I.d-fwuti;. 

Id efl: 

rUcuitSetJatui C^p$^ulo. Gorgonicus fliusj^ioclis dixit: ^^dn^ 
doqnidem urhs P^riori,my qux O^ameaclis temporihus benezoU fuit, 
Cr in amicitia etiamfium pcpuli Cyz,icefJorum perfeverat , rnift nunc 
Lcgatos Cjd^am, Amlantum CT Archephylumi Leontius rogit popu^ 
Utm^ ApoUodoro ApolLonii flio infuUm guhcrnante , qui tn multis 
prsicUrifque gcfis utilis f.ictus tfl poptUo Pariorum \ ut honores qui 
ipf a populo Pariorum colLiti Junt ^ tnScn.uu O' populo { S. Cyzice- 
noruni) /egantury dr ut in fefis D.or.yfifu Bacchi , in the.itro co^ 
ronctur y honorefque ejus promu gcf»tur : tocumque pctunt ( lcgaci) in 
foro uhl (latu.im ejus coUoccf/t. Darcium if a ::.ehdUi o* pcpulo ut 
Uudetnr quidcm popuius Pariorum quia hchivo.us c^ an.tcus pcrfe^ 
njcrat populo Cyz^iunorum : Uudctur item ApoUodorus ApoUoNii /1-^ 
lius oh munificnt:a^ d^ henevoleatiam fuam erga poptilum Pario^ 
fumy utqitc Prytanes (fivc Adminiftrarorcs) in Antheferiis , (ici'* 
liccc in Bacchi cclcbritatibus in qucis fcrta adhibcbantur , ) in 
tljcatro ApoUodortim coroncnt , d;- promu/gent honores a Pariis ipfi 
coJatos : nfsigncttirquc ipf Ucus in quo crigent fatuam Uixta ta- 
buUs ante porticum Doricam s titque dnrcia a Pariis ia hononm 
ApoUodort Uta y defrihantttr in puhticis commentariis , atq:ic Pryta^ 
ves dr penuarius dona mitUxnt ad Lcgitos prout ipfs vifm fucrit^ 



Jnfriptioncm cttravit Sthryncs Phihnis penuarius. 

Sponins qui haud fclicitcr in multis lcgcrat, non accuratam 
fatis vcrfionem adornavit. 

Bibh'othcca codicibus manufcriptis inftruda cft, maxime Grx-^ 
cis, quantum pcr tcmpus Hcuit harc a mc r.orata funt. 

Codcx mcmbranaccus xi. fxculi , Novum Tcftamcntum. 
Gixcc. 

Theodori Antiocheni in xii. Prophctas , cujus opcris initium, 

I/; ^/"e"^?' r^ dSscju^tTti); : hic hbcr nondum cditus cft , cxftac 

i^uo^uc in Bibliotheca Carfarca Vicnnenft, &: in Vaticana Biblio* 



i|.o Didrium Italicum. 

thcca, Ncfcirur cujus Thcodori fic, an Antiochcni , an Hcra- 
clcotx , an alterius cjufdcm nominis, qui benc muki fucrunt- 
Ha:c commcntaria bonx notx funt : codcx recens. 

Catcnain Job fme audloris nominc,codex rcccns. Hujus ini- 
tium : •uzjro-Siai^ (j^ ^/Jav -j^ (tkotwq lii T^jpt/. Eadcm cft qux in 
editis Kk€tA nomine circumfcrtur. " . 

Catena in Matchseum in codice mcmbranacco undccimi fx- 
culi. 

Codex mcmbranaceus decimi fa^culi , Theodorctus in Pfalmos. 

Theodoreti itcm ^^-^vtihm l>:hluji7uav Trztdzvv «zs^Oio^e/a. Id cll, 
frxiudistm five frofpc^fus de curatione morborum Grxccrum , fze 
Gentilium: cujus initium, rioMajucAtp/ ^ ty\(; ^M. codex rcccns. 

Qodcy. Joannis Chryfofomi in Joannem. 

Codcx reccns , Cyrilli Catcchcfes. Itcm Si?nconis ThefTalo- 
nicenfis de Ecclcfiafticis myfteriis. 

Codex rcccns Maximi , in quo multa non cdita. 

TituH lcgalcs Impcratorum Conftantinopolitanorum , initium, 

Hiftoria Barlaam & Jofaphat in finc mutila, initium, Ocdi 

'7i\k.\j/u(cf.'n 'jIOO ay)V7Uj ovTot «cnv ijoi. 

Codcx rcccns , Joannes Cantacuzenus contra Muhammedem. 

Hcronis rT\'iv/L(^7iyJ. y fivc dc Machinis pncumaticis. ■» 

Pappi Alexandrini i awjtyjdyiv T^iTDV de Geometricis. 

iY^/?^?i Dionyfiaca, codcx rccens elcgans. 

Manuelis erotcmata in codice xiv. fxculi ; fcd hxc fcripta 
funt crafis & dclctis pcnc aliis quse nono fxculo exarata fue- 
ranr, ut cx charadcrc, qui certis in locis adhuc lcgi potcft, li- 
quidum. Simile occurrit non infrcqucnrcr. Vidcntur autcm 
qux erafa fucrc cfTc homilia: cujufdam Parris. 

In codice recenti , Ttolcm^i Cofmographia mutila. 

Codcx rccens, philofrati Hcroica. 

Id eft , Prolo^iSCujtfd,im Philofophi nornine Syntipa ^ 'vcrfts ex Sy- 
riaca inCrxcam Unguamy adlitttram, acverhttm provcrbo. Initium 
Prologi. ^iiiyiicng (pt^-^uopov cwf^p^oTz Tra^' if^S- Initium opc- 
ris. BotcnMug 77C luu K?^f oro/t(p5Ti , o) yjJi y\(jim y/uvxJKi^ ivnct, Rcx 

quidam erat nominc Cyrus ctti erant feptcm ttxores. Videtur eflc 
nugaciffimi Grxculi commcntum. 

Hcmcri, 



Caput terttum. 41 

Homcri , Euripidis , Sophoctis , &: Mfchyli CodiccS. 

jilceranus clegantiffimc defcriptuSj primis paginis auro illitis. 

Alia multa fpcdabilia iftic funt, tabclla: dcpidse pcritiffimis 
piftoribus. Monftratur itcm ampla fupcllcx figlina, difci vidc- 
licct in concavo a Raphaclc dclincati ; at multi Raphaclcm. 
lauclorcm ncgant , fcre nufquam cxftant tot hujufccmodi. Eft 
ibidcm conclavc plcnum anaglyphis , Cgnis , infcriptionibus, 
aliifquc antiquitatum monumcntis, qux pcr canccllos a liminc 
folum falutarc licuit, nam fcmpcr oppcflulatas invcnimus forcs, 
ncquc clavis adcrat, confilio an cafu ignoratur. 

In quadam cclla vifitur caput Jovis marmorcum , cum infcri- 
ptionc BONO DEO BROTONTI, fphalmatc fabrili 
pro, hrontonti , ^Qpvmvii > id cft tonanti : fimilcs occurrunt apud 
Grutcrum. Hac dc rc Diflertationcs cdidcrunt primo vir cl. 
Joanncs Antonius Aftorius , ac dcindc vir doftus nobifquc ami- 
ciflimus Philippus a Turrc, in clcganti opcrc dc Diis Aquilcicn- 
(xhus. 

Scptima Augufti a D. Abbatc Lcith fivc Gualtcrio in Biblio- 
thccam S. Marci intromittimur. Vifitur ab ingrcflTu vcftibulum 
plcnum anaglyphis, iconibus marmorcis, ftatuifquc, &: infcri- 
ptionibus ; Ganymcdis raptus ibidcm cxftat fcitc claboratus: 
opinio cft cflc Pbidi^c opus. Lcdx ftatua , Paris cum bircto 
Phrygio, Trajani caput, iconcs Vcfpafiani, Marci Aurclii, Scpti- 
mii Scveri, &c. Horum magna pars a Grimanis dono oblata Bi- 
bliothcca: fucrc, intcr qusc notavi infcriptioncm, A. O R CI V L 
A. F. P A L. &:c. qux apud Grutcrum p. dccccxux. ut Gri- 
manorum adfcrtur. In iftac Bibliothcca nonnifi manufcripti co- 
diccs habcntur maxima pars Grarci , &c a Cardinali Bcflarionc 
dono oblati. Spes crat ampliffimx mcffis : at oftava Augufti 
cum ad condidum tertio acccdcremus , rcnunciavit Abbas rro- 
curatorem Cornarum , cui maximc incurabit Bibliothccx cura, 
monitum ab ncfcio quo qui pridic in Bibliothccam fc intromi- 
fcrat, vctuifle nc nobis luftrandi , multoque minus cxfcribcndi 
facultas darctur, ratum c Rcipublicic & Bibliothcca: dignitatc 
fore, fi codices tanto numero occulti in plutcis quiefcant in 
pacc &c nullo ufui fint : quafi vero Cardinalis Beflarion, qui co- 
diccs iftos tanta cura conquifivit & cx variis orbis partibus 
advcxit, co confilio id cgcrit ut in bclliffimo conclavi tumula- 
rcntur & quictc agercnt, doncc aut fitu, aut blattis, aur inccn- 

•F 



^L DUrhm Jultcum 

dio, quod non raro cvcnit, interircnc. Aicbant porro non flnc 
fufpicionc littcratos admitti ad cvolvcndos codiccs, cx quo Grx- 
cus quidamBibliorhccx cuftos, accufatus quod manufcripris co- 
dicibus ad quarftum utcrctur , mulrofquc vcnumdarct, dc ca- 
pitc timcns , vcncno mcrrcm fibi confcivit. 

Ex tanta fupcUcdilc hanc folum brcvifllmam codicum no- 
tam ncccpi. 

Codcx XIV. fxculi. E:77gDA5f/ t5 ctV^^ ^cij^^v tS n??AcfC7T«ToJ 

hoc cft : S, ifidori Pelujiotj: Epijlolx , ad i-aerpctationcm di^vin^t 
Scriifuyx, Lc firavcrji crcationc y drc. Inirium Ep'ftola: primx. 
I-miS^) y.LKXiK/iv ^ tS p^cvcv li ^>^//j2 > C^c, Epiftolx igitur ad 
divcrfos miftx numcro iioo. qux ad intcrprcrationcm Scripru- 
rx facrx confcrunt, juxta ordincm librorum &: vcrfuum Vcrcris 
f^: Novi Tcftamcnti digcftx funt. Cum autcm intcrlfidori cpi- 
ftolas, qux ad tcr millc cufx funt, mulrx in cxplanandis Scri- 
pturx facrx locis vcrfcntur, non aufim diccrc caldcm aut divcr- 
ias cftc ab iis qux in codicc comparcnt. Ipfas Cardinalis Bar- 
badicus o M^K^eJiTYi^; publici juris faccrc dcftinavcrat , fcd fato 
prxoccupatus, alteri provinciam rcliquit. 

lij Plutco 31. codcx membranaccus; lEftphanii mvaexct^ codi- 
ccs Panariorum admodum infrcqucnccs funt in Icalia. 

In Plutco 31. Bafilii epiftolx. 

In codcm Plutco , codcx mcmbranaccus non fpcrncndx anti- 
c^\\,2X\^^Gregorii NdzA:mz.cni carmina vitx. 

In Plutco 34. Eufehii de Prxparationc Evangclica , codiccs 
trcs. Codiccs de Prxparatione Evangclica non infrcqucntcs funt , 
de Dcmonftrationc vero rariftimi. 

In Plutco 37. codcx mcmbranaceus Evangclium S. Matthxi 
Grxcum &: Hcbrxum c rcgionc. Vidcndum an fit verfio Hc- 
braica a Munftero publicata* 

In codcm Plutco , Origcnes in Matrhxum &: Joanncm. 

Codcx Grxcus Jofphi opcra Grxcc, dcfcriptus cft juftli Car- 
dinalis Bcftarionis Ronix anno 146^. 

Alcxandri Magni Hiftoria fabulofa, cadcm puta quam lauda- 
vimus fupcrius ^ quxquc Callifthcni cuidam tribukur. 

Thcmifii de Amicitia. 

Alcifioi de Domiiatibus Platonis, 

Lcimpi Bura^ cj):^vix*cov concra Turcas» 



Caput tertium. 45 

r In vcftibuloinfcrlpticncni Grxcam cximkm crui. Eft dccrc- 

^^'^ tum Athcnicnfium, qui in infulaDclohabitabanr, allatum a Gru- 

tcroinThcfauro p. 405. Scd hiulcum,laccrum &: inmultis vitia- 
tum jCtfi intcgcrrimum lcgatur in matmore : hic fanum damus. 

In marmorc quatuor fcrmc pedum longitudine, latitudinc 



unius. 



Eni ArlSTAIXMOT lAPXONTOS l GrutCr. A : ; 

rAMHAir2NOS AEKATEI I2TAMEN0T 

EKKAHSIA KTriA EN T Q I E K K A H 2 1 AS T H P I ni 

WENANAP02 MENANAPOT MEAITEYS EIDEM 

EnEIAH ETB0TA02 AHMHTPIOT MAPAeCNIOS 

EN TE TAIS APXAi:s: « E «1> A S EXEIPOTONH0H KAAQS *\q)t^,deef. 

KAI ENi^OSCS ANA2PA<I>EI2 ANEKKAHTON EAT 

TON HAPLSXETO APXE0Er2PO2 TE AI PE0E1S KA^ 

META 5 TOT TIOT TE KAI THN AAAf>N 2TN0EnPCN ; Gr«;. Qv t/« 

HANTA K A A 12 2 KAI H P E H O N T fl 2 BPABET2AL 

TO T£ npr2T0N nANA0HNAIOI2 EnOIfirrN TON 

A H M O N T O N A H N A I r2N T 12 N EN A H /i l^ : . M H 0H 

NAIXPT2r2I 2TE<I)ANr2lANArOPETMENr2I EH 

TI2IEN A2TEI 0EATP12I nPE2BET2A2TE D AEONAKIS 

KAI ATQN 12 AMEN02 EKTENn2 HOAAA T 12 N XPH 

2IMS2N A0HNAIOI2 TOr2 EN AHAQ I nEPlEnOIH2EK 

1EPET2 TE rEN0MEN02 T12N METAAI^N E 12 N KAI 

HAAIN TOT A2KAHniOT KAI HAAIN AIPE0EI2 THO TOt 

^HMOT KAI AAX12N TOT AI0NT20T KAI EK T12N IA112N 4 nA2 ^ Crnt. r.en L 

5AAnANH2A2 T A 2 nOMHA^ KAI TA2 0T2IA2 THEP A0HNAI /^ ^■'-•^'^'' . . 

12N KAIP12MAI1>N KAA122 KAI IEPOnrEni2N 2TNETEAE ,rr,,.w"' 

2EN Oni22 OTN OAHM02 C>AINHTAI TOI2 '^ETXPHrTOT cerj cj: .iN.i< 

2IN 7AS1A2 AnOAIAOT2 X A P I T A 2. ATA^EI TTXEI AE ^ ^^^ '-^-^ '^ 

ejt apu.i Gru 
AOX0AI 8 TEI BOTAEI TOT2 AAXONTA2 H P O E A P O T2 7 //^ .. t.v^t, 

EI2 THNEnTOT2ANEKKA H2I AN XPHM ATI 2A I * ^^'^^- "^ ^ 

• nEPI TOTT12N TNttMHN AE HTMBAAAE2 0AI TH2 9 Grut. c^ ; 

BOTAH2 EI2 TON AHMON OTI AOKEI «oTEI BOTAEI 2TE '• Cnt. r. i 

<iAN122AI ETBOTAON AHMHTPIOT MAPA012NION 

T12I JEP12I TOT ©EOT 2TE<I>AN12I APETH2 ENEKEN 

KAI ETNOIA2 TH2EI2 TON AHMON XEIPOTOKH2AI 

/^E KAI nPE2BEI2 HAH "TPEI2 OI TINE2 E HE A O O N " / Va ;7;.'r.-4 

TES Eni THN A0HNH2IN BOTAHN KAI E K K A H2 I AN ^*''''*^'^"'''- 






nCrul. eiNy^TOr 



M Gria. cf AJjj- 



44 DUrtum Italicum. 

nAPAKA^ErOYSl TON AHMON Z T N E n I X H P H T A I 
TOI2 Ei^H^HZMENOlS ETBOTAfil «> <I) I A A N P fl n O I r 

ANArPA^^AI AE TOAE TO *H<1)IZMA KAI EIS 2THAHN 
AI0INHN KAI ZTHSAI^EN Tfll HPAKAtlCI nPESBEFS 
EIS A0HNAZ KATA TO *H<I'IZMA 01^*: KEXEIPO 
TONHNTAI ANeESTHPIOS EK MTPlNOTTTHS 
££NO<I>IAOS «5 OINAIOS AHMHTPIOS MAPA0J2NIOS 
eZIEtH^lSeii KAI i4AeHNHSlN 




>Ji^lZ^ 





\.' :'-/'-!! j_i}-P3-c::s 





P ^4 




0^'7/;f tertium. 4j 

Id cft: 

Suh Arljlxchmo Archonte Gawclionis x. convinfus kgltimi au^o^ 
ritatis in loco comitiorum, MeuAndcr Mtnaindri fiius Melitcnfts dixit: 
^uAndoquidem Euhulus Demetrii fUus Marathoniu^ , & in Magi- 
Jbatihus ad qnos eleclus ef j/rohe atque honorifcc fc gcrens incnlpa^ 
tum fe jfYxfitit , & fofquam ffectaculorum quoque pr.efecius elcchis 
ef, cum fiio csterifque collegis froVe dr fro merito praemia difrihuit. 
Ac primnm in ^ Fanathenjtis id ejfccit , ut fopulus Athenienfum qui 
in Dclo funt honoraretur aurea corona , procUmata in Theatro quod 
in Vrhe ftnm cf : Legationihus item fepe funclus y Jhenucque rem 
dgens , multa utiita Athenienfhus qui in Delo funt procnravit. Sa^ 
cerdos inftper magnorum deorum factus , ac deinde JEfculapii : Eur- 
ffque cooptatus a populo , d^ naifus Bacchi Saccrdotium , proprio 
fimptu pompas d^ Jacrifcia pro Athenicnfbus c^ Romanis pulcrc 
atque ut Saa rdotem dccehat peregit. JJt igitur populus vidcattn iis 
qni fhi hona c^ utilia conferunt dignas rcpendijfc gratias s quod 
iene vertat , dtcretttm eflin Senatu , ut qui jam prfdcs funt in pro- 
ximo concilio his de rehus loquantury utque fcntentia fenatus adple^ 
bem rejeratur y qnod fcilicet placeatSenattiiyUt coronetur Euhulus Dc- 
metrit fiins Marathonius facra Dei corona, virtutis caufa , nccnon 
bencvolentix erga populttm ; utqne jam trcs legati eligantnr , qni 
ddeuntes Athenarum Scnatum & conciltum, rogcnt ut anntiant dccrctis 
ingratiam Euhuii latis, Utque hoc dccrctum Jcrihatur in cippo lapideo, 
O* erigatur in Heracleo. Legati Athenas jnxta prjtfens dccretttn: 
eleSfi Junt ifli , Antheflerius ex ^ Myrrhinnfa , Xcnophilus ^ Oenxus, 
Demetrius Marathonius. 

Decretum Athenis quoque confrmatum efl. 

Senatus Scnatus Scnatns 

populufque , populufqne , popnltfque , 

Sacerdos Saccrdos Saccrdos 

Magnorum deorum , Bacchi , Magnorum dcorum. 

Senatus Sacerdos Scnatus 

populujquc , JEfculapii , populufjue. 

• Panaihcnxa, m vulgonotum cft, funt Quinqnatha, Miacirx fcAum in cuo pfplum 
rjus dcfcrri folcbat. *• Xiyrrhinufa, Grxcr , Mt/^p^»*:^ , aut M\fft^»Zcsm, , jivc h'>'jft. rvr^ti^ 
jntribu Pand:onidc vicus. Ibid. 'Ocnxus, ab Ocnor , OUir.. Duo vici m Att:ca Luju* 
uomunr mc.-ncraatur ^ahus in ;:ib-* Aiancid., ahus :a H;piKv.hooniidc. 



46 Diarium Ttalicum 

Pomeridianain opcram vifcndis codicibus Archicpifcopi Phi- 
ladclphix Grxcorum antifticis navamus. Eft illc nominc Melc- 
tius Typaldus Grxce & Lacine doftus, difciplina: Ecclcfiafticx 
fcicntiffimus. Is nobis comiccr & urbanc cxccpcis copiam fccic 
cxfcribcndi fi qua lubcrct : \\xc in codicibus notavi. 

Codcx mcmbranaccus xi. fxcuU , Theodoreti ^s^^SicaeJia dc 
^U '^A/u(p:4. Initium , E/<p/ yuJ^^ *z^ w a^m dtsofv Agjicov jcpc- 

In alio codicc : Ejufdcm, «^ m aTros^ Tngdyiaj; ^a^ijg* J^^- 
JHones ftve duhiA in Scrifturam facram. 

In alio codicc, Theodori Antiocheni in xii. Prophctas idcm 
opus dc quo fupra in xdibus Grimanis agitur. In Monito ad 
commcntarium Ofcx^ hicThcodorus cicat fuum in Pfalmos li- 
brum, littcram vulgo intcrprctatur. Commcntarium bonx notx ; 
iion mcmini an vox Antiochcni Av7io;^o^ in codicc lcgatur , 
an a mc cx opinionc adjcfta fit. 

Codcx XI. fxculi, mcmbranaccus. Hefychii Hicrofolymitani 

intcrprctatio in Pfaltcrium , initio mutila JT^JiV fB^i o\)V 6 m^^ 

KpLet^r/jLoc . Hujus lacinix bcnc muhx in catcnis funt ; opus intc- 
grum cufum non cft. 

Catcna inPfalmos Grxca brcvis, xi. fxculi mcmbran* 

Codcx xiii.fxculi bombycinus, catcna in Pfalmos. 

Codcx xii.fxculi, Euthymii Panoplia non cufa Grxce , fcd 
Lacinc tantuhi. 

Codcx mcmbranaccus opcimx notx, xi. fxculi, Joannis Da^ 
w.ficni Parallcla & alia cjufdcm. 

\n codicc reccnti GeUfii hiftoria. 

In allocodice rcccnci^Epift./^/i/^/^/iPapxad Phocium Patriar- 
cli«im 5 cujus initium, 0\))LiyioPiv cjv/ucQijv&t vjLi^g cvg nvigTp ojuTvdj. 

Archicpifcopus veftc calari atra indutus erat, aftumcnto fc- 
ric'0 purpurco munica. Supcllcx moderaca , huic adfunt fcmpcr 
di.iconi crcs ad epifcopalcm &: domcfticum ufum. 

Infcquenci, nona Augufti ^ in Ecclcfiam Grxcorum fccundo 
pcig'nuis adfucuri vcfpcrcino cancui , quo nos provocavcrac D. 
Archicpifcopus. Ecclefia parvacft, nicida, Grxco morc ftruLta. 
In affignaco nobis juftu Prxfulis loco fcdcmus. Primum a dcx- 
tr/i locuin occupabac Archicpifcopus , cui ad culcum vulgarcm 
ai!;cduni fucrac pallium violaccum. Baculum manu ^cftabac 
cianfvcrfo Hgno fupcrnc municum ad figujam T. Ipfa dic ce- 



Caput tcnium. 47 

lcbrabatur fcflnm S.Eudocimi. Ad utramquc chori partcm po- 
fiti crant qui officium pcrfolvcrcnt^ ponc Prxfulcm vcro adcranc 
quinquc fcxvc clcrici juvcncsnondiu dctonfi. Rcbus hoc ordine 
fitis, Prclbytcr ftolatusapcrit valvas fancluarii , quod 5 a>/a ?p 
ayion' > Sancia SnncioYHm Grxci vocant : cxindc ex clcricis uiius 
ad mcdium chori fc ftitit, atquc fcptcm Pfalmos Grxcc recita- 
vic : dcindc rcHqui altcrnatim ex utraque partc cancbant, ita 
ut ncnnifi unus, rcliquis taccntibus, cancret hymnos five Rc- 
furrcdionis lcfu Chrifti , fivc in honorcm fancti Eudocimi , &:c. 
In fine Vcfpcrarum PrcftDytcr qui Sanda Sandorum apcruerar, 
populum dimifit, poftquam pro fidclibus omnis gcneris prcccs 
fufx funt , &: plerumquc didum Epifcopo, E/c TroMa eTr, Ad 
multos annos, Abfoluto officio , nos digniffimus Prxful evocac 
in Sancla Sanclorum : ha:c in cxtrcmo Chori adornata funt in 
loco qucm mitulum vocant, fubfcqucntcs alios fazcularcs viros 
ingrcftu prohibuit Archicpifcopus diccns , nonnifi prcft)yteris &: 
clericis patcre locum , quod ad anriquam Ecclciix difciplinam 
fpc^^at : fimihter vctcrcm morcm Ecclcfix olct, quod una fo- 
lum hturgia quotidic in Ecclcfia illa cclcbrctur. 

Undccima Augufti, comite D. Apoftolo Zeno, ad Bibliothc- 
cam SS. ]oannis &: Pauli Dominicanorum contendimus j ubi 
codiccs Grxci non pauci , quorum notam fcqucntcm exccpi. 

Codex XII. fxculi, Epiftolx Gregorii NazJa?:zcni , &c qux- 
dam BaJ/lii. 

Codex XIV. fxculi, S.Thomx A^uinatis opcra Grxcc. 

Codex XI. fxculi mcmbranaccus, Thurydidis hiftorlx. 

Codcx bombycinus XI V. fxcu]i duobus tomis , Stddje lcxi- 
con. Initium tS A. A'^ a '^ss^ Ae^^(pauioi; ^bT^pfnyjL. Initium t3 
E. Ea (7vf^^€i. ictyn IS-^iitd-r. 

Thomd cujufdara ad Pfalccm Antiochcnum de Filio Dei , ptxic 

Codex XII. fxcuh, Plutarchi vxxx^ incipientes a Dcmctrio. 
Codcx XIV. fxculi, Lihanii orationcs. 

Codcx fcriptus anno mundi ^791. id cft Chrifti 1184. ^^ 
charta bombycina, Ceorgii Cedreni hiftorix. Initium, Uz?7^v 'fP 

Codcx mcmbranaceus xi. fxcuU, AYiftidis orationcs. 
Codcx XV. fxculi, Anonymus de caufis &: de rcbus philofo 
phicis.^ Libcr nuncupatus Joanni Comclio Gcorgii Epiph^inis 



48 Diamm Italicum. 

filio, Rcginx Cypn Catharinx dJixptS^oo. id cft, patruclL 
Codex XIV. fxculi, Apophthegmata ^fopi. 
Codcx XIV. fxculi , Lexicon peramplum , cujus initiiim, 

fi^w^OQ ci^zer^avf?uetgDg O^jt id Th aL7p,ct> aTffog dTtfcg* Initio libri 
harc fcribuntur, lcoojivGv to Moyct^S d; \yi^ vofju^co, id cHyJpan^ 
nis Monachi , nt arhitror. 

Codex X V. faraili , Stefhanus de Urbibus. 

Codex XV. farculi, Dionyfitis Halycarnajfeus: in finc hujus & 
aliorum multorum iftius Bibiiothccx codicum lcgitur hoc car- 
mcn, aut quid fimile: 

ih 9pSLTY\y>'J* 

Id eft : Dei donum , C^fartfque Stratcgi opus. 

Codex Appiani codem Cxfarc Stratcgo amanuenfe. 

Pelyhius in cujus fine dicitur cumdem Strategum codicem 
fcripfilfe Florentix. Undc putarim Cxfarcm Strategum ex nu- 
mero Graxorum fuiffcjqui a Laurentio Mcdiceo Florcntiam evo^ 
cati fiint , ut codiccs confcribcrent. 

Diodorus Siculus ejufdcm Scrategi manu. 

Findarus eodem fcriba. 

Dienyfins Tcrihcgctes eodcm fcriba, qui in codicc quodamZ^- 
Cedxmomus dicitur, 

Latini paritcr codices iftic bcne multi funt , fcd magna pars 
Scholafticorum fcquioris xvi : aliquot tamcn bonx notx com- 
parcnt, videlicct. 

GiiiUelmus rafirengicus , dcViris illuftribus, crat is Pctrarchx 
Magiftcr, cujus illc frcqucntcr non finc laudc mcminit. Eftquc 
opufculum ut illo xvo pcrutilc, multi Scriptorcs, multiquc li- 
bri non noti ibidcm memorantur. Poftca vcro in quodam Bi- 
bliopolio incidi in cumdcm Paftrcngicum Vcnctiis cufum anno 
1^47. At pcrindc ignotus cft ctiam Vcnctiis,ac fi numquam vi- 
dillcc luccm : ad hxc mcndis infinitis focdatus,ut vix apta fcn- 
tcntia cruatur, hiulcus & laccrus in multis , ita ut opcrx prc- 
tium duxcrim, illum ad duos Romanos codiccs caRigatum &: au- 
clum t\ pis itcrum darc intcr Anccdota. 

Codcx XIII. fxculi , Anonvmi opus cui tirulus : Cronica ifit 
CQyviildtd tsi cx Cronicd'^ D^nnafcii J\ipx & Jero/iynii ^ &Etflthiiy 
& hcMi Tfidori y c^ cx Cronica Honorii inclufi , c^ ^.v iJi/lorns Ec- 

c/(fi-ifihis o- 6chQl'fiicis y & cs divcrfis dccrc/is crjit.UHm aatiquc^- 

rnm. 



CdpNt tcrnum. 4p 

rum. Et hoc npjue ad Frcdir.tum Romdnortim Imperatorcm, Et di- 
ciiur CronicA a Cronos Grxce, \Jndc Cronlca ejl lihcr coniinens tcm-^ 
fornm defcriptiones. \mi\um\ Prxfens fcculum dtjlinguitur in duos 
Jlatus. Primus fatus drc Dcfinic hifloria ad annum Chrifli iijo. 
QupA fanc Chronicon alicnjus prctii vidctur. Vcriun cjus po- 
tiundi caufa intcrvcntu ufus R. P. Antonii Clocbe l^rxfccli 
Gcncralis OrdinisDominicanorum, viri multis mihi nommibus 
obfcrvandijoptatum aflcqui non potui : nccjuc cxplorarc cufum^ 
ne an incditum fit. 

Amhrofii CamaLduknfis , vcrfio libri Arhanafii contra Gciitcs 

& dc Incarnacione. 

Chronicon Martini^ Polvni^cums initium adfcrimus. I.ncipi: ^ Pohn:,r\or\ 
Chronua jratrts Marttnt Domtni FapjtCapeUant c^ Paenitennaru, ^_ nccacfuQC 
de condittone d* regiminc Romanx nrhis y O' gefis fitmrnorum Fon- <\u' purcnt 

^ir^ ^ T . hunc Marti- 

tificum cr Imveratorum. ^ , .,_ ; 

J ^ i ^ num,aliuma 

^jioniam jcire temj>ora fummorum Pontifcum Romanorum ac Im- polono. 
^eratorum y necnon C7* aliorum Fatrtim juorum contcmporaneorum^ 
quamplurimum inter alios Theologis ac Jurifpcrins expedit. Ego 
fratcrMartinus y Domini Papd Captllanus dr Focnitehtiarius , cx di- 
njcrfs Chronicis ac geflis Summorum Fontifcum q^ Impcratortim^ 
tr.efcns opufculum per annos Incarnationis Domint ah ipfo prirno 
^ontifcc Jcfu Chrijlo & ah Octanjiano primo Augufo y fve Impera^ 
tore s per Pontifccs & Imperatores dcjccndcndo ujcjuc ad Honorium 
Fapam cjuartum , dcduxi inclufve in una pagina eo anno Domini 
quQ creati fuerunt ponendo Pontifces. In alia pagina econtra fub 
tifdcm annis y eo anno Domini quo creatus quifcfue fuit ponendo Im- 
feratores, Et quia tam Fontlfccs quam Imperatores Romanx urhii^ 
efe dicuntttn idcirco conveniens arbitratus fum^ de conditionc O' fati^ 
Urhis aliqua prxmittere, utfc de ipfus Pontifcihus & Imperatori- 
i^us ordinatius pofsim procedere. 

Compilavi autem prafenj opufculum ex fcriptis Titi-Livii , item 
ix Chronicis Orofi. 

Item ex chronicis Damafci (fic) Pap£ de gefis Fontifcum dr 
Imperatorum. 

Ittm ex Chronicis Fauli Romani Diaconi Cardinalis , de gcfii 
titrorumque . 

Itcm ex chronicis Gilhcrti , de gcfiis utrorumque. 

Item ex chronicis Richardi Monachi Cluniacenfs. 

Item ex Chronicis Gcrvafi. 

G 






jo Diarium Jtalicum. 

Alii legunt , jtem (X chronicts * BfiodiL 

Jtcm ex Chronicis Codcfredi VitcYhierfs. 

Item cx Chronicis fratris Vincentii LcUiVticenfis. (Tic j Zt aliquA 
dtccepi cx dccreto , & qusdam ex ^afionibus SaaUorum. 

Codcx fic dcfinit. 

Bonifacius VIII. Natione Campanix de civitate Ananijt fedit 
ann. ddicic hic codcx. Dcindc fcquitur CatalogusRcgumFran- 
corum dcfincns ad Philippum Pulcrum. 

Ha:c dcfcribcre vifum , quia mirc variant codiccs Chronici 
Martini Poloni , maximcquc initio ; nam quod fupcrius lcgi- 
tur y ufque ad Honorium Pafam quartum , alii codiccs ad Clc- 
mcntcm IV. alii ad Grcgorium IX. alii ad Joanncm XXI. 
prxfcrunt. Vix itaquc potcft Martini Chronicon in codicibus 
qualc a primo au£lore exaratum fuic dcprchcndi ; nam quivis 
amanucnfis, ut liquct, ad fuam ufquc xtatem dcduxit hifto- 
riam , atquc in prologo nomcn Pontificis fui xvi amoco priorc 
pofuit: in fericquc non femel diflTcntiuntcodiccs. 

Codcx XV. fxculi , Joannts Columnx Ordinis Prxdicatorum, 
de viris illuftribus ufque ad arvum fuum, ordine alphabccico; 
opus non fpcrncndum & luce dignum. 

Bibliothcca iftharc omata fabrilibusligncisftatuis eft ^ Catho- 
licorum infignium virorum hinc, hxrcticorum indc. Intcr hx- 
recicos vifuntur Erafmus catcnis onuftus , &: Guillclmus a S 
Amorc paritcr alligatus , appofitis didcriis » hofcc viros quafi 
Lutherum &: Calvinum inramantibus. 



^aSii 



CAput quartum. 



m 



C A P U T IV. 

Dc S. Marci ^latea (^ Ecclejia. ColumniZ. j^quaduSius Mi- 
chaelis Imperatoris. Cimeliarchium SanSii Marci. Gemma. 
Injcriptiones bina. De Evangelio S. Marci^ quopaSio de^ 
latum l^enetias jEpifioU varia ea de cauja. Mupcum Con^ 
tarinum & KuxX}nianum. Dejcriptio amplijjimi Mujki 
Dom. Antonii Capelli Patritii. Gcmm£j Abraxea jigura^ 
numifmata ^ monumentum Reatinum in corticc^ 

PL E R u M QU^E S. Marcum adiimus, bifque theraurum & ci- 
melia omnia luflravimus accurace, hic camen omnia fimul 
confignanda. In placea S. Marci, qua mari cerminacur, erigun* 
cur du2e columnx immanes $ quarum alcera ex marmore gra-» 
nito -/Egyptio cft , altera ex marmore granico Europxo ^thalix, 
ut vocac inferius Fiaminius Vacca , granito deW Elba. In fron- 
tifpicio S. Marci funt quatuor equi xnei eleganti forma^ qui 
olim , uc fercur , ab aliquo Parchorum Rege Neroni Augufto 
Romam mifli fuere ; hinc opinio eft a Conftancino Byzantium 
dcporcacos fuiflc, ac.demum capta per Francos & Veneros Con- 
ftantinopoli , curancc Henrico D^ndulo Venctias allacos. Vcrum 
Anonymus, de mirabilibuj Xcma, qui xiii. circicer {«culo fcri- 
(ic, &: infraedetur; in circo Neronis quatupr equosmcmorac 
is conflmiles : unde fufpicio cA hos ipfos efle qui Roma^ non 
Conftantinopoli , Venerias cranflaci funt. Sane antequam in hunc 
fcriptorem inciderem , vidi qui dubicarent de advedis Conltan* 
tinopoli cquis. 

In Capella Cardinalis Zeni hanc infcriptionem legi ad fcul- 
ptam imagincm B. V. Marix , MiiTiif (^ioS t! ailxMTz^ , id cft, 
Mater Dei inyiSla. A^ latus fmiftrum Imaginis cft marmorea 
tabula muro adfixa, in qua cria foramiiu criangulari morc fica, 
minora auriculari infcrendo digico. Erancque cres cxigui cana- 
lcs fontis a Michacle Impcratore Conftantinopolim dcdudi, 
quod ccfti£cantur quacuor carmina iambica ibidcm fculpta. 



i 



Ci, 



ji Diarium Italicuni 

To vuju cfi Soto Mi^tiX cmov^ri 'f(&iy 
Ov (jzc^i X£ifi y^ cwuutvvov Elpiivuv.- 

Qnornrn iurcrprcutio hxc, infcrius fcnlpta lcgiturc 

j4.y4a tjti.t pnus cx petrn nnrahilitcr fiuxit ^ 
Oratione Prophctx Mcfis prodncfa cfi. 
Ktinc autcm h^c Michaclis fiudio LahitUY ^ 
^hicm fervay Chrifie ,.& conjugem Ircnem, 

Ex his autcm vcrfibns niale inrcllcftis cmanavit opinio Vc- 
nu^ciis, ipfam cfTe pctram ex qua Mofcs aquam divinitus cdu- 
^iic populo Ifraclitico fui confcclo : at (ecus prxfert infcriptio; 
vidclicet, ut illam Mofes 6ux^ > id cft, prccibns ednxit cx pe- 
tra , fic hanc Michael cnra & ftndio fuo aiTovS7\ manarc fccic 
Conftantinopoli fcilicct. Ncc quidqnam adtinct ad Mofis pe- 
tram: 

In famofum deinde S. Marci tnelaurum &: cimeliarchinm in^ 
tromittimur, ac prxfente Procuratore exhibcntur primo nobis 
lapilli pretiofi &: opima fnpcllex. Duodccim dioraccs aurci prc- 
tiofislapillis diftinfti, a multis mcmorati , qui olim^aiunt^ ufui 
fucre duodecim honorariis puellis Hclcna: Auguftxj duodcciin 
Coronulas eodcm cultu &: ufu. Vas fmaragdinnm , vafa item 
alia ex uno lapide pretiofo confcfta , chalccdonicum nempe. 
achatinum , fardonychum , alind ingens cx Turcica gcmma^ 
habctquc crateris formam, cui infculptxfunt fcqucntcs licccrx 

qux non ^g^^ptlx, ut opinantur ipG, fcd Arabicx fnnt. Lcin- 
quc dcbcnt, uc opinor , Bar alLio. Opifcx Dcus. Conjcctnram 
meam probarunt Orientalcs quidam : purantquc mccnm his 
fignificari , tanti cimelii unum Dcum opihccmcflc poflc. Mon- 
ftrant item hlium ab Hcnrico I H. Gallix Rc^c Scrcnifiimx 
Reipublicx oblatnm , unioncm itcm miiabilcm^ qucm vocanr 
unioncm marrcm, bc alia id gcnns bcnc multa. 

Hinc ;id Lipfinochccam convcrtimnr, &: primo profcrcut 



Caput quanum. 55 

hobis Crux ex vera Chrifti Cruce , uc fcrt infcriptio , confcda. 
Infcriptioncm vero dicebant haclcniis lcgiflc ncminem: eara ta- 
mcn ncc fine labore crui , &: digna fane efl qux hic adfcratur : 
conflac carmine lambico. 

1. Kctj (pJto y>iuj Goi fzs^a^i^ TmvvmTug 
HSh ^t0y>^(7tf}^cma avTui^ acfcu nv^ig 
To di7ov ctvadr/^ td i!^ci)fig ^v?^gv 

Ey ^ W Trf ./t(^ tt/t i^vn TrapidLu 
Kfl/ lyj jdvcav iXy]^0L^ o*jg oxctpTipfig. 

2. Otg S^ 7Tz>vot; iAvcra^ ovg yjfL-n-^^t^.v 
K<x/ r^p-npHv imicmg ^'Hsi^ cf Tiivoiq 
Tcwziaj cf^Jhi)/ut cwt TkXixjit^auv cfhoiv 
Ovficmovcjzi x^ XY(y>voxi Kct^^co 'ip ydvtav 

3. H (iacn?\); Ao-jyj^^va ^T^i^ Lip!wti 
XpviTivc/bvc Tt^dv y ^SWa vuSi pa-^vcfbTj;. 
Ev it;v^voiq vwu y if To ^iv cf (ivccr/Zi^ 
Ta payMa ^py>vazt Titp^v^i Tfkiov^ 

4. Uo^^vejLcfoc '^pjvzvcnt -tIuu imt)/U4cftt 

^ MiMju^^fi i^vcruy cJg cficfbxTv aot > 
^v cf[ cf^vcfoirc ^ri^iv c^ M^KS^e^oi^ 
Kce/ ^pjusvLuv aKmiov cv (ncru)cjj.ivoig.- 

Cujus ha:c interpretatio cft : 

1 . Hoc ethm tibi foJlTemum donum offcro 

t^ji^ jam ad portas inferi quam proxiwc accejsi y 
Hoc y inquam y tibi divinu.n donum , ligmm fciHcct i;itx^ 
In quo fpiritum tuum foabenti ipfum commendafli 
Et Uborum quos confhnter tukras fmm feciJH. 

2. ^uia labores abjlulifii quibus damnata fueram 
Ac nobis perfeverantiam in foenis fuaffH ^ 
Hoc tibi ultimum donum tribuo 

Mo^ moritura ^ laborum nactura fnem. 

3. Imperatrix Irene Ducxna Dei famula 

^ujt olim aureis ornabar, jam vero lacensvejlimentis induor 
Olim b)'ffo jam operta cilicio 
Et tiimen hofce pannos pluris fuam furpuram facio. 

G iij 



I. In fuprenia 
Ciucis paxcc 



1. 1« brachia 
^cicro. 



3 Tn bracLio 
iiniitro. 



4- 'q iiifma 
parcc 



j4 Didrium Julicum. 

4« Tojlqudtn furpureurn amicit^m proftripj? ac dcpofui 
Vriam fepulturx gcrens curam , ut tibi conipLacuit^ 
Tu mihi fortem curn heatis retribuas 
Et gaudium cum San^is dternum. 

linperatrix Irene Ducxna, fcilicet cx Augiifta familia Du- 
carum , Alexii Comneni Imperacoris uxor crat , (\\\x dcfunfto 
conjuge, afperius ada a filio Joannc Comncno Impcratore, 
in Monafterium ingreffa , Santimonalium veftcm induit,&:cura 
proxime , inquit , ad vitx cxitum accciriffet , qux jam antea Ec- 
clefias donis fuis cumulaverac , hoc, ut ait, poftrcmo munerc 
Ecclcfiam Conftantinopolitanam cxornavitT Hxc ipfa Augufta 
duo Monafteria Conftantinopoli cxcitarat , virorum aliud , tS 
(Pi?^v^^7i^v^(\v^ Salvatoris nominc, aliud Virginum Kg^^e/ra- 
/^'k^, fivc B. M. Gratia-Plenar nuncupatum , ut viderc cft in 
Analcdis Grazcis noftris ad Typicum Ircnes Auguftx , &: for- 
taifis in hoc Monaftcrio Monialium vcfteminduit, pietatis offi- 
ciis ita prxclara , uc a Grxcis pro fanda & carhtibus adfcripta 
habeatur , & ccrta dic cclcbretur. 

Eft itcm iftic alia Crux, cx vcro quoquc, uti dicunt, Crucis 
Chrifti ligno confeda, in qua infcripcio aUa, nondum uc aiC:. 
banc leda : eam hic cxararc vifum. 

Xo; )td(7uog ^ ^vp€ 7n<pc ^ tto^q 
Oirac o^ KO(s]ji{i }^j3aGiX)g Mctpta^ 

Hoc eft: 

O Crux quam exornant flilU divini fanguinis 
Tefdefolum & amore a nobis exornari dccct; 
Hoc tihi genus honoris Imperatrix Maria tr/huit ; 
Te quippe Dei g/oria atque potcflate inftruclam 
^uo decore adjiciant gemm^ & margaritx ? 

Hxc autcm Maria Augufta , fi conjeaarc liccat , uxor fuent 
Nicephori Botoniatx, qui imperabat anno Chrifti 1078. 

Ad pixidcm in qua fervantur, aiunc,aHquoc ftillx Sanguinis 
Chrifti , hoc carmcn habetur , 



Caput quartum. jj 

Id cft: Habcs mt ChrlfiHtn y fangmntm carnis mcdfcrens» 

Alia iccm pixis adcft in qua dc Chrifti fanguinc ^ ut quidcm 
pucant , & hanc habct infcriptioncm ^ 

Idcft: Vivifici fanguinis vasjucundum 

^ui ex incorrupti Verii latere fluxit. 

Ha:c porro vafa , qucroadmodum & cruccs fupra x^cmorata:; 
Conftancinopoii Vcnctias allata (unt. 

Monftranc iccm cultram quo ufbs Chriftus fuic in poftrcma 
comay in cujus manubrio charadcrcs quidam Ebraici fic obcfi, 
uc nihil cxpifcari pocucrim. Adcft quoquc Crux Parriarchalis, 
aiunt S. Athanafii, &vcra cfiigics cjufdcm S.Dodoris, aliaquc 
mulca. 

Hinc proccdicur ad codiccmEvangclii S. Marci infpicicndum 
qui fcrvatur in armario vicino , &: uc in voco crac diligcncct 
conddcramuscum D. Lcith fcu Galccrio bibliochccarioicft codcx 
illc quadrus, opcrculoargcntco dcauraco, confc&us cx pliilyra 
feu papyro JEgypciaca , mulco ccnuiorc quam codcx jofcphi 
Mcdiolancnfis ^ & fanc, uc infpicicnci fcdulo vifum fuic , halluci* 
nancur,ni fallor, qui mcmbranaccum didicant. Ac quiaomnium 
una vox cft, cfle mcmbranaccum , vcllem ab aliis rcm accura* 
cius cxplorari. Folia agglucinaca (imul func & pucrida , uc non 
facilc poflinc diduci finc firactionc : nam locus pcrquam humidus , 
& brcvi pcricurus fundicus cft codex fi iftic mancac. Charaftcres 
auccm ccfi vix lcgi poflinc, cvidenccr Lacini funr^ nam mulcocics 
occurrunc licccrx D & R, qux non habcnc camdem in Grarcis 
atque in Lacinis formam. Quod aic aucem nuperus quidam , fc 
lcgiflc voccm KATA, is in prima liccera hallucinacurjcft quippe 
B, fic fcripcum \Zy uci folet in antiquis codicibus bene multis. 
Eft igitufBATA, ex vocibus qux frequenccr occurrunt inEvan- 
gelio , ut iBATAutcm , nulla cnim diftinftio vocum cft in hoc 
codicc. Quod autcm fcvidifle pucac licccram A Grxcam; crrac 
fimilicer, cft cnim A cujus cranfvcrfa linca non comparcc, & 
daufum vidccur infcrius y quia duabus lincolis chara^crcs infcrnc 



jg Diarium Italicum. 

&cfupcvnc claucluntur ucin fciibcndorcftius proccdcrctur. Cuin 
autcm ait fc in litccram X incidilTc, haud fclicius ; nani fimilcm 
xiumquam vidi^accuratiusliccc infpcxcrim. Hxc dcmanufcripto 
cujus caufa crudicorum curba diducitur in parccs. Aiuntquc 
vulgo auco2;raphum cflc S. Marci. Nullum fanc codiccm mc 
vidifTc mcmini , qui majorcm ifto anciquitacis fpccicm prarfcrac. 
Quod auccm Lacinc fcripcus fic codcx, in concrovcrfum vocaii 
jicquic cx hiftoria mox adfcrcnda , cujus cxcmplum acccpi ab 
crudiciflimo Viro Jufto Julio Foncanino ncccftario mco, cujus 
f rolixam crga nos voluncatcm &:noftri dcmcrcndi ftudium haud 
femel expcrci fumus. 

De tranjldtione Codicis Evdn^clii Sanfti Marci 

ex Forojulio Venctias. 

•» Evangclium d^vi Marci , quod modo cxtac Vcncciis, anci- 
u quicus fcrvatum fuit in Mccropolicana Ecclcfia Aquilcicnfi, in 
M i]ua \i.bc prxdicacum &: fcripcum illud fuiflc ab codcm Sando 
u ejus ada ccftancur apud BoUandiftas como 3. Aprilis pag. 347. 
M ii chronica valdc anciqua ^ quibus addicur difciplina Caroli 
3$ Magni ad fandum Paulinum Aquilcienfcm Pacriarcham, in quo 
n mcmoracur Ecclcfia Aquilcienfis in honorcm fandi Marci con- 
!• ftrucla. Anno 135J. Carolus iv. Imperacor cum Aquilciar fra- 
u trcm fuum Nicolaum Patriarcham invifcrcc , ab co impccravic 
»> aliquoc folia cjufdcm Evangclii , qux in Bohcmiam dctulic, 
tt ubi adhuc fcrvantur in Cathcdrali Ecclcfia Pragcnfi. Id apc- 
» riunr cpiftola: quxdam Fcrdinnndi Archiducis Aulbix, &: Baro- 
M nis Francifci a Turrc cx Comicibus Vallis Saxix, Forojulicnfis 

Dynaftx , qui anno 1564. fungebacur oflicio Oracoris Cxfarci. 

&: Archiducalis apud Rcmpublicam Vcnccam. Qiiippc in vo- 
w lumine 5. mf rerum ejus lcgacionis , quod cum cxrcris cgo 
u pcrvolvi apud exccllcnciflimumComiccm Philippum a Turrc in 
•» Forojulio . fcrmone Tcuconico lcguncur cpiftolx, quas hic La- 
M cinc fubjicio. 

Ferdinandus Archidux, 

m Nobilis, Dilcclc Fidclis, ex apographo his lictcris annexo,quod 
n eft juxta originalc latinum CaroU iv. Impcratoris fclicis rccor- 
V dacionis^ fervatum in EccIcfiaCathcdraliCaftri Pragcnfis , intcl- 

liec^ 






m 

10 



Caj)Ut qUartum. J7 

Vigcs ipfum accepifle ab Ecclcfia Pacriarchali Aquilcienfi duos « 
quatcrnioncs Sacrofandi Evangclii fancli Marci , cjus propria « 
manu cxaratos, qui funt in hac Cathcdrali, & cxccri quinquc •• 
]C quatcrnioncs itidcm fcripti propria manu fandi Marci rcman- • 

2 fcrunt in Ecclcfia Aquilcicnfi •, fcd poflca, ut acccpimus, indc « 

r, ablati &: Venetias dudi, in thcfauro Dominii afTcrvantur. Qua- « 

proprer noftra voluntas cft, ut Dominium , &: Patriarcham Vc- m 
ncciarum pcrcontcris , num prxdicli quinque quatcrnioncs ib; « 
repcriantur , an fcripti fint in pergamcno , vcl in alia marcria, •• 
nobifquc obtentum cxemplum, &C delincatum ad formam ejus « 
charadleris, tranfmittas. Optamus prxterea ut inquiras , qucd « 
cgrcgie prarftabis , an nos obtinere poflcmus a Dominio cxem- •• 
plar omnino fimile charaderi divi Marci. Nofque de omnibus u 
his cdoccas , quod gratum tibi rcfcrcmus. Pragx ultima Maii •• 
1564, 

Ferdinandus. Jo. H aberst ach. • 

y4porraphum Caroli IV^. 

Ego Carolus quartus , Dci gratia Romanorum Rex , fempcr a 
Auguftus, & Bohcmix Rcx, vidi librum Evangeliorum S. Marci m 
dc fua propria manu fcriptum, integrum ab initio ufque ad fincm, •• 
in feptcm quaternos, in potcftate Patriarcha: Ecclcfix Aquilcgicn- •• 
fis : qui libcr in dida Ecclcfia fuit fcrvatus a beato Hermagora, « 
& ab Ecclcfia Aquilcgienfi prxdida ufque inhodicrnum dicm, « 
qui vidclicct bcatus Hermagoras de manu beati Pctri eumdcm • 
librum acccpit, &: abeatoPetro per refignationcm,&interccfllo- « 
Ficm fandi Marci rcccpit pra:fulatum prxdida: AquilegicnfisEc- « 
clcfix. Dc quo libro, pctitione mea apud Patriarcham &c capi- •• 
tulum diclx Aquilcgicnfis Ecclcfix, obtinui iftos duosquarcrnos « 
ultimos libri prxdicli •, &:alii quinque prxccdcntcs manlcrunt in «• 
Ecclcfia fupradicla : &: hxc fcripfi manu mea propria anno ab « 
incarnato Vcrbo m. ccclv. in vigilia omnium San^torum, rc- « 
gnorum mcorum nono. « 

Rcjponjim Baronis Francijci a Turrc ad Archiduccm. 

Omnl quo dccet obfequio, acccpi juftum Celfitudinis veflrx #• 
.&: defidcrium , ncmpc intclligendi an hxc Vcncciis rcperioiuur, « 

•H 



j8 Didrium Italicum. 

w quinquc quatcrnioncs Evangclii fanfti Marcl ab ipfomct fcnptt, 
•» an fint in Pcrgamcno , vcl in alia charta. Vidi autcm hac dic 
» cum quodam Procuratorc divi Marci, codiccm, qui mcmbra- v, 

m ncus cft j fcd adco a vetuftatc dctritus, ut parum vcl nihil in tc 

li eo lcgi queat : atquc ita dcftruchis , ut difccmi non poflit, utrum f;i 

•• fint quatuor, vcl quinquc quatcrnioncs. Exfcribcndas &c dcli- ci 

•• neandas curavi paucas lincas, quas hic appono, cum raritlimx ^ 

m fint nec-non difficillimx Icdu.Mitto ad Cclfitudincm vcftram par- ^ 

» ticulam mcmbranx ejufdcm codicis fanfti Marci , ut ex hac Sc 
m cx charaftcre percipiat, an duo quatcmi quos poflidct Cclfitudo 
w» vcftra cum hifce convcnianr. Hic codex traditus fuit Scrcnif- 
• fimo Dominio pcr quemdam Patriarcham a Turre, ut dicitur, & 
m fiiper ejus opcrculis argentcis adhuc vifitur turris cum liliis , &: 
m infignc civitatis Aquileicnfis. Aliud non fuppctit fignificandum 
m Cclfitudini vcftrx, cui mc commcndo. Vcnctiis iS.Junii 1564. 

Ferdinandus Archidux. 

m Nobilis, dilefte fidclis, litteras tuas die 18. Janii exaratas 
m accepimus una cum nonnullis fyllabis delincatis ex Evangclio 
m Aurographo divi Marci^ & particula membranx ejufdcm Auto- 
m gr^phi. Vcllemus autcm ut integrum fblium tranfcribi curarcs, 
•• fervata eadem magnitudine, latitudine, &: longitudine ; & quar 
•r quam nobis pcrfuadeamus Dominium Vcnetorum difficultcr fc 
m privaturum quinquc quatemionibus manufcriptis fanfti Marci, 
^ nihilominus quum peculiarcs ob caufas eofdcm optemus , nul- 
^ lam opcram pcrdas in expifcando a quibus tu opportunum ju- 
^ dicavcris , an nos eofdcm a Dominio cfflagitantcs , fimus ob- 
^ tcnturi honoris &c amicitix crgo. De his omnibus tuo confilio 
^ & monitis certiorcs nos facias, quod nobis gratiflimum forc con- 
^ fidas , omnibufquc bcneficiis tibircpcndcndum. Datum in Pur- 
^ glos 4. Julii 15^4* 

Ferdinandus. J. Haberstach. 

Kef^onfum^ 

m Nutibus Celfitudinis veftrx obtcmperaturus refpondeo , ma- 
I» gnitudincm quatcrnionum Evangelii fanfti Marci cflc quartx 
•• partis unius fclii , charader prorfus inlcgibilis cft^ uti antca fcrir 



Ca^ut qtUrtum. jj> 

jpfi, ita ut in omnibus quinquc quatcrnionibus nec Unicum vcr- « 
bum lcgerc pocucrim, prarrcr illas paucas fyilabas quas dclinca- •■ 
tas ad Cclfitudincm vcftram mifi. Quod Dominium hos qua- •« 
tcrnioncs largiturum fit, arduum puto &: impofTibile , ctcnim •• 
fanclum Marcum ut protcdorem vcncratur. Nihilominus fcif- •« 
citabor ab aliquibus Procuratoribus diviMarci quid fit fpcran- •» 
dum , & eorum confilio mc dirigam , qux omnia Cclfitudini « 
vcflix fignificabo, Vcnctiis i^. Julii 15 • 

j4liud. 

Quum rurfus videam pcrfcvcrare Cclfirudinem veftram in * 
Voto potiendi quinque quaternionibus, utar omnibus mediis ad * 
eos confequendos ; nnnirum data occafione , quoniam ctfi omncs *■ 
Procuratorcs divi Marci convenirem , ncmo ex iis mihi aures *• 
prxberet , nifi fortuito in via &: brevi fermonc eos obvios ha- * 
bcrem. Quippe legc prohibentur Patricii Veneti cum Orato- " 
ribus Principum vcrfari , ideoque noftram focictatem effugiunt. •■ 
Sed»qui cuftoseftquatcrnionum mihi fpopondic fe curaturumut " 
cxfcribantur juxra Autographum colorc herba: pallida: : hoc " 
cxcmplar brevi obtincbo, &: mox tranfmittam ad Celfitudinem * 
veftram , notum faciens quidquid cum Procuratoribus egcro. ** 
Vcnetiis 16* Aug. 1J64. *» 

j4liud. 

Per Tabcllarium mitto ad Celfitudinem vcftram exemplar ^ 
unius fohi Evangclii divi Marci , juxta magnitudinem codicis • 
& colorem Scriptur.T. Vcnctiis 28. Odobris 1564. • 

Huc-ufqucEpiftolx, cx quibus multaeruuntur. Primb Caro- * 
lum IV. obtinuifte duos ultimos quaterniones codicis S. Marci, " 
atque hos duos extremos decfiTe codici Veneto. Idipfum Caro- « 
lus fignificavit uUimaOdobris ejufdem anni 13^5. ErneftoEpif- •• 
copo &: capitulo Pragenfi, httcris datisFcltrixin Forojulio, qux * 
funt apud Bollandiftas tom. 3. Aprilis pag. 34^. atquc in illis •• 
jubct folemnia quacquc parari pro adventu quatemionum divi •• 
Marci , quos fubdit una cum integro codicc Latinis littcris fcri- •• 
ptos. Quapropter hallucinati funt quicunque eumdcm codicem * 
Gr^cum cifc pronunciarunt , inter quos fuitComelius a Lapidc ^ 

H ij 



tfo DUrium Italicum] 

•• argumcntoinMarcurii,Hcnricus Palladius llb, f. pa^;. 8i. & 81' 
^ Rcr. Forojulicn. & cjus Ncpos Joanncs Francifcus Palladius par- 
» tc 2. hiftor. Forojulicn. pag. 9. qui una cum Joannc Candido 
m qui ci antcivit in commcnt. Aquilcicnfibus lib. 2.. pag. 6. pari- 
•» tcr dcccptus cft aflcrcndo poftcriora folia codicis Marciani ab- 
•i lata fuiflTc a Rcge Hungarix Sigifmundo , cum ccrtiffimum fic 
w aftum id fuiflc a Carolo iv. ut vidimus. Prartcrco Dardanum 
u diaconum cui manus aruit , & fcipfum difccrpfic , co quod aufus 
•• fuiflct toUcrc Evangclium dc altari , quam narrationcm habcc 
•• Palladius utcrquc &: Candidus , fcd fine antiquiori fponforc. 
m Quod Orator Cxfarcus ait dc infignibus fupcr operimcnto co- 
•• dicis , non cft accipicndum ac fi Patriarcha Gcntis Turrianx 
•• Vcnctis cumdcm codiccm tradidiflct , cum quatuor cx cadcm 
- ftirpc fucrint ab anno izyi. ad 1358. ut habct Ughcllus tom. y. 
n Italix facra: ; fcd tancummodo diccndum cft, aliqucm cx his 
» Patriarchis curaflc, ut idcm codcx opcriretur tabulis argentcis, 
^ qua: idco cjus infignia prx fc fcrant , &: urbis Aquilcicnfis , in 
m qua dominabanturPattiarchx. Siquidcm antcannum 1410. quo 
•• Refpublica Vcnctorum potita cft univcrfa Forojulicnfi provincia, 
m & ipfa urbc Aquilcia , ad corum manus non dcvenit codcx fan- 
9» fti Marci. Hoc ncmpe anno Duce Thoma Mocenico Vcncti 
^ omncm lapidcm movcrunr, ut idem EvangcHum acquircrcnt: 
j» quumquc intcllcxiflcnt tranflatum tanquam in tutiorcm locur 
•• Aquileia in civitatcm ForijuHi, qux inde cft ad 20. lapidem^ 
•» (civitas Auftria tunc vocabatur) littcras cxararunt eadcm fuper 
m re ad hanc urbcm , quarum Autographum vidi in cjus archivo, 
m fic autcm (bnanc. 

M Thomas Uoanico Dux Venetiarum , drc. SpeifAbilibus t^ e^egiu 
w viris rroviforihusy ConJilio& Communitati civitatis Aujirix, ami-^ 
» cis dile^isy filutem dr dilecfionis affeSfum. 

m Fidcm gcrimus inconcuflam quod in omnibus qux cognofcc- 
9» rctis cflc in fummo dcfidcrio noftro , vellctis omnibus viribus 
m &c ingenio hujufmodi noftris defideriis condefcenderc , atquc 
m largiflimc complcrc. Proinde cum certam, ac firmam notitiam 
M habcamus, quod hbcr Evangchorum fcriptus propriamanu glo- 
m riofi Evangcliftx beati Marci, cft&reperitur ad prxfens in ma- 
m nibus vencrabiJis viri V. Dccani vcftrx majoris Ecclefix , vel 
m altcrius pcrfonx quxcunquc fit, eft juftum & pium atque rcli- 
I» giofum , ut idcm Hbcr apud cditorcm ac fcriptorcm ipfius rc- 






ff 

«B 
tt 
*€ 



Caput quartum. Ci 

ilucatur : nam ut vcfliis aniiciriis cft notonam, facrum Corpus 
£c Rcliquix vcncrand-e ipfius bcati Marci Parroni , & Piorcclo- 
ris noflri funt in civirarc noftra Vcnetiarum , in culru cc rcvc- 
rcntia vobis notis. Vcftras nobis gratiftimas amicirias rc^ieamus 
aftcduofe , quarcnus cum non poflcr cflc in mundo res quam 
nobis faccrc poftctis adco gratam &: acccptabilcm, quamcom- 
placcrc nobis in dido libro ; placcar, ficuc dic bcncvolcnria vc- 
flra fidcm tcncmus indubiam , quod idcm libcr nobis fub dili- ,. 
gcnti cura &: cuftodia tranfmiccacur : qucm non dubiramus cx « 
difpofitione divina pcrvcniftc ad manus vcftras , ut vobis mc- „ 
dianribus ad vcncrandas Compofitoris fui Rcliquias rcfcrarur, ^ 
quoniam intcllcximus &: ccrro cognovimus, quod idcm libcr ^ 
apud Aquilcgtam diuncgligcnrer habitus, 6j male confcrvarus, « 
pcrvcnit ad tcrminos ad quos indignum , &: conrra rcli<Tioncm .i 
cft pcrmitccrc dcvcnire rcs talcs , &: ranrx dcvorionis. Cujus 
noftrx affcclionis volunrarcm atquc favorcm cognofccns c^^rc- « 
giusOrator vcftcr lator prxfcntium , fubiro cum his noftris Jir- 
tcris fe ad iter difponic , ad vcftram prxfcnciam acccilurus , ?:Z » 
hanc intcntioncm vcftram procurarurus, quam non ambieimu^ 
candcm cftc cum aftcdu rcporcarurum. Nam fan^la Sc honjlta 
rcquirimus , ut vidcliccc margarirx de luro Aquilcgix in rcm- 
plum Domini rcfcrancur, &:mcmbra corpori rcducanrur. Qium 
.juftam &: rcligiofam dcpofirioncm noftram ft admifcriris , nobis 
fupra id quod polTcmus diccre complaccbicis, &: amorcm no- » 
ftmm crga vos , &: vcftram Rcmpublicam dc bono m mclius « 
acccndcris. S\ vcro preccs noftrx ram accepcabilcs, apud vos .r 
vanx fucrinc,( quod non crcdlmus ) cordialem &: incrinfccam 
animx noftrx difpliccnriam fcnrircmus , ficuc pro vobis &: Rc- 
publica vcftra bonam inrcncioncm , &: mcnrem noftram. 'j7c) 

Datum Vcncriis in noftro Ducali Palario,dic pcnulciino mcn- « 
fis Maiijndidionc XIII. anno M. ccccxx. 

]acobus Valvafonus m mf opcre dc rcbus Forojulicnhbus .r 
quod pcncs mc cft, (vixic is mcdio fxculo clapfo) aic Vcncros 
obrinuiljc fxpius dictum Evangclium favore Bcnedidi C/jpa-di- 
fcrro origine Romani , Pacricii &: Confcrvacoris civiraris Fori- 
]ulii &: laudac lirtcras ducalcs, uc vocanr, in archivo cjufdcm 
urbis. Falfus cft ergo JoanncsCandidus,qui lib. 2. pat^. 6. com- 
mcnrariorum Aquilcienfmm fcripfir, Orarorcs Vcncros accepiiTc 
illud Aquileix a Virginibus divi Bcncdiitis qui error criam in 

H ii; 



M 



n 



€1 



ft 



€t DUrium Italicum. 

t, alios irrcpfic , quos rcpcllcrc non cft opcrx prctium. Vcrum ta- 

,, mcn cft, quod aic Candidus, miftura in Forumjulium pro ac- 

,. cipicndoucropignorc, Plcbanum (antifticcm vocac illc)fanfti 

» Barnabx Vcncciarum : id cnim aflericAnonymus quoqucaudor 

m clironici Vcncci mf. vcrnaculo idiomacc quod apud mc cft , Sc 

i, addic, Epifcopum urbis cum clcro &: opcimacibus obviam iviflc 

9, Muranum ufque , & codiccm facrum lacum in Bafilicam divi 

„ Marci maxima laicicia ad fonum univcrfi arris campani : quod 

^ ctiam Praga: facicndum juflcrac Carolus I V. in advcncu qua* 

^ ccrnionum, uc paccc cx cjus mcmoraca cpiftola apud Bollandiftas. 

Quod porro dicicur fupcrius, codiccm cflc mcmbranaccum^ 

ncquaquam potcft ncgocium faccrc. Is ncmpc qui mcmbrana- 

ccum dicic,rcm non accuracc facis pcrpcndifle vidccur, ncc fac 

perfcfta inftruftus charcarum nocicia ; cx phyllirs ni fallor cft, 

& folia cancx ccnuicatis, uc vcl folo concadhi fcindantur &: in 

minucas parccs abcanc. Ncc finc caufa in dubium vocarc vidc- 

tur fupra Fcrdinandus Archidux an racmbranaccus fic codcx. 

Sunc in Thcfauro fandi Marci Reliquix bcnc mulra: : haberc 
fc putant columnam cui alligacus Chriftus virgis vapulavic , at 
vcram germanamque fc monftrarc dicunc in Ecclefia S. Praxcdis 
Romx Vallumbrofani noftri. 

Duodecima Augufti , ducc Viro doftiflimo Angclo Fardcila 
Pacavii Profeflbrc, qui omnia femper poft pucavit, uc commo* 
da prarvcrccrec noftra, xdes Contarinas pecimus, ubi fub cucela 
macris crac clarifl". cphcbus Concarinus, cx prxclara & ncmihi non 
noca familiaConcarinorum, forma &: indolc fpcdabilis. Eft in 
cjus mufxo codcx xii. fxculi mcmbranaceus in quo. 
Joannis Dam^fceni Philofophica &: Rhecorica, in finc Icgicur, 

/3I€Apf . Id cft : Finis tucubrationum Joannis Manfur, Uhri fcilicct 
qui PandtUts vocatur. Adfunc iccm in alio codice infcripcioncs 
varixanciqua:, carum aliquoc cxccrpfimus. Infcqucnccdic, eo- 
dem comicc, ad ardcs cl. Viri Ruzzini Pacricii Vcncci acccdi- 
mus. Mufxum ibi prcciofum erac; incer numifmata aurca qua: 
benc multa iftic habcncur , cft Trajani quoddam in cujus po- 
ftica Ncrva &: Plocina advcrfa facie vifuncur. Aicbac Pacricius 
numerofiorem olim fericm , diflipacis diftradifquc mulcis nu- 
mifmacibus , imminucam admodum fuiflc. Inccr lapillos qui 
benc multi iftic eranc , fpcctandus carbunculus in cujus mcdi'' 



Caput auanum. cy 

tulliojafpis cftonnatus viiitur : alius itcm lapilluspc!lucidus,Ilil- 
lam aqua: habcns intus pofitam , qux ad motura lapidis fitum 
mutar. Haud diu poft dicm obiit Patritius. 

Decima fcxta ad xdes clar. Antonii Capclli Patritii Vcneti, 
cx celcbcrrima Capellorum familia, nos confcrimus. Eft ipfc 
vir prxclaris dotibus inftruftus, ingenio^ conMtate, cruditione, 
qui amice fcmpcr optata prxvertit noftra , cymbxque fux co- 
piam fccit ficubi putavit ufui fore. Habet ille mufxum qualc 
vix fimilc in Italia repcriatur. Icones marmorcas medias non 
paucas.Statuam-/£gyptiacx mulicris fcdcntis vujcrari proccrita- 
tequxin utraquc manu vas quoddam tenct phialx Umilc. Hic 
illa tabula xnca antiqua tHpedalisquaquavcrfum, infculpta no- 
minibus multis Romanorum, qux paucis hinc annis Canufii 
cftbfla eft. Eam typis dcdit vir amplifllmus, &: cxemplum c]u<i 
nobis obtulit cum gcrmana characlerum forma:eamdcm publi- 
cavit Sponius in Mifccllaneis eruditx antiquitatis. Exftant ctiam 
in Capclliano mufxo urnx lacrymatorix, fcpulcrales lucernx, 
magna pars figlinx, diverfx formx: inftrumenta antiqua facriii- 
ciorum gcntilium, binx ftatux ex lapillis compaclx baibarico 
more, a noftris expugnata Carthagcna ex Ai^ierica comportarx: 
mitto conchilia diverfi gcncris, coloris, magnitudinis. Adcft 
quoquc alia nobilis fupellex, lapilli prctiofi antiqui ad multa 
milliaria, feulpti capitibus Impciatorum : fencm inrcnram iia- 
berc fe hujufmodi narrabat mihi vir amiciflimus,quod fanc for- 
tafle nufquamdcprchcndatur; funt itcm intcr lapillos capicanu- 
minum, aliaquc omnis gcncris antiquitatis monumenta. Intci 
talcs gemmas pcrmultxBafilidianorum&: Gnofticorum fieuiis ac 
vocibus infculprx funt : iftas ari incidi curavit Patricius.Prxtcr 
hxc habct vir antiquitatum ftudiofifllmus fcricm xncam Sj ar- 
gcntcam numifmatum Impcratorum , quorum omnium capita 
iftic comparcnt ; arquc Urbium Grxcarum bcne multa. Ibidcm 
vidcrc cft tabwJlas pcritifllmorum pitlorum i itemquc codicuiu 
manum non modicam cujus notam adfcro. 

Codcx.antiquus,BibliaHcbraica,qucisclcgantiora numquain 
vidi, complccl'^urquc omncs Biblicos libros. 

Pais altcra Bibiioruni Hcbra'icc, antiqua. 

Malpl>i Abijhum intcrpretationrs in Scriprurnm Hcbraicc. 

J^abbi AhrAhnr/7 alius codcx in Gcncfim Hcbraicc. 

Aliqui codiccs Arabici , Hcbraici, &:c. 



Cj^, Diarium It.xlictim, 

Codcx Bombyclnus fa:cu;i xiv. txccrpra longiiTlma &: prc- 
tiofifrima Scromatum S. CieyfiCiitis , itcaiquc cx Protrcptico &: 
Pxdagogico quxdam. Scromaium codiccs rariiriirii on.nium 
func, non diu cft quod xftimabant cx littcratis bcnc multi vcl 
ipfum ad cujus fidcm cdita primum Stroniata fucr-c amiiTum 
pcriiflTc. Ac Florcntix rcpcri, Vcnctiifquc cxccrpta iftxc, qucum 
cxcmpla itcm duo Romx clTc rcccns ;icccpi. 

C^odcx mcmbranaccus xi.fxculi, B^fUii Orationcs quxdam, 

Codcx mcmbranaccus w.(xc\x\\^Chrj//ofiomi homilix. Altcr 
cjufdcm xtatis, 

Vita S. Marix >£gyptiacx , & (cah Jo/tf2?:is ClTK.ui fcripta 
anno mundi fccundum Grxcorum xram 682.1. Chrifti 1313. 

Hifloria Conjlantini Manajjis y fxculo Xiv. 

ArtfiotcUs codiccs bcnc mulci, dc AnimaUbus, Erhicorum ad 
Nicomachum, Politicorum, Occonomicorum , Magnorum mo- 
ralium , Moralium ad Eudcmum, Mcchanicorum, Problcmatum, 
Mctaphyficorum. Alexandri Aphrodifci problematum. 

Theophrafti dc Hiftoriaplancarum. Ejufdcm de caufis planta- 
rum. Ejuldcm Mctaphyficorum. 

Etymologicon Grxcum, xiv. fxculi. 

Hi codiccs Grxci , Latini vcro. 

Hieronjmi in facram Scripcuram. Itcm Hbcr Eplftolarum 
cjufdcm. 

Diploma in corcicc fcripcum o£lavi incuncis^uc puco, fa-culi, 
charadcrc Langobardico, fupra fidcm lcdu difficili , corrofum 
abcxcrcmicacibus & in mcdio a mure qui obvokicum Diploma 
dcformavic pcnc cocum. Eft judicium Rcacc lacum, ubi dc cu- 
tcla agicur. Parccs qux Hciganc,auc Gotthi , auc , quod vcri fimi- 
lius cft, Langobardi funt; judiccs vcroRomani. Monumcncum 
hoc fingularc hic locum habcac. 



M 



M quibus adfcclioncm pacrona nos 

w qui pridcm mcmoracum fupcrius Guduhul 

»» crunc in minorc nos cunclos 

p» .... non potuit rcpcriri nc qualicumque 

•' .... cunt vcl fpccialcm cucorcm in ncgotiis 

•• ratus fiicrac a vcftra ficri defidcrac crravitatc ..... 

•» pcticioncm fadam folcnnitcr ad vcftra laudabiliccr ordin^;;^^ 

dcftinavir. 



Ca^ut quartum. 6^ 

^cftinavir/ldcirco pofcinius utcandem pctitionem jubcatlsyfm ^ 
(^ qux funt poftulata lcgaliter ovd\i\ari. Horamus, jintonius d^ ^ 
Volufianus, Icd ic cundus ordo*dd. Ex concurialibus Volu- •• *• ^*^'^»^ 
fianus & Luminofus ad Gundihildiinfuis cujus offcnj/o agitur & « 
ad eos cxcurranc pcr quos Gundihildiinfuis ad nos facicndi « 
tucorcm caitfi dircxic, & miftb proprisc voluntatis rcfponfo; Cgni- «^ 
ficcr. Cum r#/«fianus * adque Luminofus ad Gundihilinfuis •^ ''^ 
pcrrcxiflcnc, pau/c^^^ rcvcrfi dd. Pcrgcntcs adGundihilinfuis . « 

• . • vcftrx dc vcftrx gravitatifquc pcticionem « 

facicndi tutoris fpcciahs ; ad vos rcm pcr fuos dircxiflc prc- « 
pria vocc fignavit, & poftulavicuc in cjus fctitionc fcria concinc- •» 
cur, Flavianum in dcfignacis ncgociis cucorcm (pecialcm filiis « 
ipfius ordinccis. Horanius, Anconius, Volufianus& cundus or- « 

do dd. Qupniam voluncaccm Gundihilinfuis facicndo « 

fpcciali cucorcm libcris cjus mun .... fcr Volufianum adquc « 
Luminofum noftros concurialcs agnovimus ab aftoribus mc . . «« 

• . . . Gundihilinfiiis oblaca pccitio fufcipiacur & congrua lc- « 
dionc donciur, Niciblius lcgic. Lcgali fcmpcr cft rcmcdio mino- «• 
ribus fuccurrcndum , quibus paccrna folacia faca fubducuncs ne «# 
proprio gcnitorc privaci , cum viduacx macris non ^ojsit vis in- « 
tcvccdcre ^proptcr «atis ^ invicillitzicm i/Iorum Jutjfantia ve! c^ - m *.u- 
xum facu/tas occumbat. Ante dics iftos non plurimosGudulu - «• 
fuis wr/zx* jugalcs fatorum fortc confumptus, duos mihi parvu- «• ^ji^ 
los dc communi macrimonio libcros dercliquit, de quibus do- '« 

loris ftupore deprcflam tutclam minis ncc uciiem . . « 

tucorcs . . . . ad Cuam rcpcrirc pcrfonam j & quia mcmoracus •• 
Guduhulfuis in L . . . jugalismcus,inquibufdamncgociisantc « 
non multum tcmporis quam dcccdcrcc nofcitur fuiflc rcpulfa- ^* 
cus ; ic co defundo calumniatorcs in orfanorum rebus vehc- « 
mcnrer infiftunt ; ne qualicumquc dcfidia facultatibus orbato- « 
rum difpcndium gcncrctur, i^///V;7^/J*indifenfisadvcrfus infidias « * A^ 
convalcfcant , clcgi vci fpccialcm cucorcm , donec gcncralem m 
macura delibcracione pcrquiram a vcftrx gravitatis ordinc po- • 
ftularc. Quaproptcr * hujus fcria: pctitionis , imploro vcftram, « * ' 
*Rcacchis civicatismunicipcs,gravitatcm , ut in caufa . . . . « *-_:Kca* 

qui mihi .... dulci oriundus Guduhulis tjui «. :- .- 

antc obitum fuum a Sadiud^ fcd&a Sofcmudqui FafFo connomi- •• 

natur attjuc d Gundcrit revtUfatus fuifc^ conoicitut in diverfis ju- «» •^7< 

diciis pcr audiuonem nacradoxium fi Icgitur cflc con- «» 

I 



€6 Diarium lulicum. 

» vcntus i Flavianum, quera hdc comprobatum plurimis ad prx* 
m fcns potui rcpcrirc , ilib lcgitima cautcla fpccialcm tutorcm 
m Leudafic atquc LundcGt mcis libcris adhuc mincrihus ii^tilius or- 
w dinctis , quatenus cjus pccrdiari cuu , aElores eorum hona non 
9» firaudibus, utadfolct , aut quibuflibct fubrcptionibus vQtirJcre va- 
*y»« f» lcant & xquitatis ordincm *tcrminari. Horanius , Antonius ad- 

u quc Volufianus, fcd & cunftus ordo dd. Lcdarpctitionis fcrix 

[cfta picnt nunc poftulatis. Flavianus ad mcdium 

lcducatur, &utrum libcntcr in dcfignatisncgotiis officium fuf- 
•» cipiat vocc propria faccacur. Cumquc Flavianus fuiflcc ingrcflus, 
n Horanius , Anconius adquc Volufianus , fcd & cunftus ordo dd. 
M Gundihildi/Vf/i/V filiis fuisfpccialcm cutorcmtc incaufis in qui- 
** bus Gunduhulfuis in ctus a Badiud in . . . . 

* ft- *# vcl a Sofcmud connominato Faffbnc, necnon a Gundcrit *pul- 

M fatos fucrat pctic ordinari. Si^^r/alcm cucclam libcnccr adfu- 
» mis , modcranccr vcl lcgaliccr adminiftrarc oportct , &: prxfcnti- 
9» bus confitcris. Flavianus ab . . . libcntcr in mcmoratis caufis 
» officium tutclx fufcipio , & utihtcr mc ficut oportct admini- 
m ftrare promitto. Horanius, Antonius, adquc Volufianus, fcd 
M &:cundus ordo dd. Qupniam minorum nihil cftutilitatibus dc- 

» ncgandum , & in corum dcfignatis ncgotiis tum num 

m dcfiderio profcffio vel fponfio fpecialem 

» Adquc ccpp in caufis in quibus Guduhulfuis a Badiud 

»» & a Sofcmud connominaco Faftbne vel a Gundcric fuerat rc- 
M pulfarus fpccialem te cutclam decernimus miniftrare, 

* icjTtrimc »* cui ut *Iegitima firmitcr injungo fidejuflotem de tnx adminiftra- 
firractur ^ cionis /;?/rgiitate , ficut legalia conftituta funt, prarbcrc idoncum 

w non dcfiftas , cujus ofe minorum poffit utilius fhlfahu^, mini- 
N ftrari. Flavianus .... azcl . . . nullus poccric pra:bcrc . . . 
u idco quia fpccialem tutelam libentcr adfumo, Libcnr/.vw dc rid- 
m xmr\\{ixztiof7c mca fidcjuflorcm vcftra: prxbco^ graviraci. Hora- 
M nius, Anconius adque Volufianus, fcd 8j,cnnulus ordodd. Nnn- 
^jic u cupatus a Flaviano fidcjuiTor noftris *oprucibus prxfcncccur , Li- 

M bcracus . . , folucus. Horanius, Antonius adquc Volufianus , 

M fcd cundus ordo dd Flavianus in concilio nos dc- 

■.» duxic. L:hrra:us. IJipote ^ui fpccialis cucor a Gundiliilin/Av'/ fi- 
« Jii5 C]u> poUuiarus clt in caUiis m quibus paccr corum a L.uijud 
vel a S^ fcmud qui FjflPo connominacur , fcd Sz a Gundcric pul- 
facus fucrar , cto hdciuflor acccdam. Horanius, Antonius ad- 



IJ 



M 



rr 



Cdput qu.ittum. <?7 

qnc Volufianus , fcd & cundus ordo dd. LibentCr hu jus tutclam « * ^^^ '^^-^ 
/J'^(rjuflor accGdis.Libcratus. Adquc libcntcr &:prona voluntace « fu^ZkT 
^ Flavianus mcmoratus fpcciali tutcla fidcjuflbr acccdo. Hora- « mcryiorjiti 
nius adquc Antonius & Volufianusdd. Et*oblcgacisrebus tuis « * y?f 
omnibus quas*habis & habcrc pocucris , cum tuo aftu &: ad- ** * fc 
nifu intcgrc finc fraudc, vcl dolo minorum ncgotia * fpondis •* * pc 
adminiftrarc. Libcratus. Et oblcgatis rcbus mcis omnibus quas « 
habco habiturufvc fum, Flavianum nuncupatum fpccialcm d;^ « 
Sorcm miriomm utilitcr &C intcgrc finc qualicumquc dolo vcl « 
fraudc modcranter & fideliter ^ondco miniftrare. Horanius, « 
Antonius &: Voiufianus, vcl cundus ordo dd. Quoniam in dc- « 
fignatis ncgotiis Flavianus a Gundihildiinfuis fidclis cjus fpc- m 
cialis tutor pctitus , pcr intcrvcntum fidcjufToris cft cx optima « 
rationc firmatus j quid amphus adftantcs ficri dcCideratis niji fo- 

lum fidcjuflbr cjus 

gravitatc vcftra ut fufccpta: tutelx fidcm faccrc 

valcamus, gcftorum nobis cditioncm jubcat foicnnitcr cclcbra- «c 
ri. Horanius , Antonius & Volufianus, vel cundus ordo dJ. « 
Gcfta vobis uc mos eft coinpctcntcr cdantur. « 

Ego Horanius unus Curialis civitatis Rcatchis, gcftis apud <• 
nos habitis, cdidi. <« 

Ego Antonius alius Curialis civitatis Rcatchis, gcflis apud <t 
nos habitis, cdidi. . « 

Ego Volufianus alius Curialis civitatis Rcatchis, gcftis apud « 
nos habitis, cdidi. . « 

Ego Dccoratus alius Curialis civitatis Rcatchis, gcftis apud .< 
nos habitis, edidi. ^ 

Ego Maximus alius Curialis civitatis Rcatchis , gcftis apud ,, 
nos habitis , cdidi. .. 

Ego Vigilius alius Curialis civitatis Rcatchis , gcftis apud « 
nos habitis , edidi. ^ 

Ego Flavianus his cxcmplaribus geftorum a me datis fubfcri- ^ 
pfi, qux per Conftantinum Comitiacum rcddidi. « 

JEgo Conftantinus Comitiacus. „ 



Dccembris anno xpi. 



«t 



Hxcinmultisutvidcrecft labcfaftata funt: fed itatamenuc 
qua dc rc ngatur cxpifcari in promtu fic, farcita plcrumquc 
conjeftando narrationc, vcrum alia charadcris forma, nc con- 



^g Didrlum Italicum. 

jcauras meas aflertx kaionis loco habeant, quJ in ha:c Incidcnt. 

En totius negotii compendium. • •, ,• 

Oui hticrantGotthi aut Langobardi fimt,ut cx nommibus h- 
qucTt iudi^ccs aurcm Romani. Guduhul quidam Rcatc dcgcns, 
ab aaoribus , & calumniatoribus nominc Badiud , Sofcmud cui 
cognomcn Faffo , & Gundcrit a^us , & ut in dccrcto lcgitur, 
rMtus fucrat. Inter hxc dicm obiit Guduhul &: reliquit 
GundihU uxorem viduam, cum duobus hbcns Lcudalit &c Lun- 
aefit. Eo dcfunao mcmorati fycophantx , m orpVunoriuu bo- 
ravehcmentcr infiftcbant , ut i»dffer>J!s cripcrent. Tum Gundi- 
hil mifit ad municipes Curialcs Horanium , Antomum &: \o- 
lufianum, & totum Curialium ordincm , viros qm de injuiia il- 
lata qucrerentur, & tutorcm poftularem. Mumc.pcs &: Curia- 
les fupradiai ex concurialibus duos Volufianum U Lummofum 
ad Gundihil mittunt , qui rcfcriptum petitionis c)us poftulcnt. 
Mittit illa per concunzlcs Petinoftem firfam , ubi , cxpolita rc- 
rum conditionc , poftulat filiis fuis dari in fpccialcm tutorcm 
Flavianum quemdam,doncc tutorcm gcncralcm cuna dcccrnat ; 
dummodo Flavianus lcgitimam cautioncm oftcrret dcproba hi- 
tura admimftrationc. Rogatur l Curialium ordinc Flavianus 
num tutclam admittat. Annuit Flavianus &: fponforcm oftcrt 
Libcratum,qui dc fbturaadminiftrationccauuoncm prxbct.l um 
iiifui Curialium Rcatinorum diploma cditur , quod cum ob 
aliamulta, tum ob formam vctcrem juridtcam fingularc vide- 
tur. Hxrcre me farcor m yoabus Guduhu/fuis , Sc GuMls». 
fuis : nam ultimx fyllabx fuis , & in-fms , qux m diplomatc 
fcmpcr poft Guduhul & Gundihil fubfcquumur tr.nnfverfa 
fupcrnc linca notantur. 3uvat credcrc nomina Guduhul U Gun- 
dihll eflc conjugum propria ; illud autcm additamcntum Juis, 
&c infuis, quorfum fpcaet cxpifcari non potui , ncque pcr 
tcmpus licuit rcm accuratius cxplorarc. 

Singularc cft annum Chrifti in charta primitus notatum tu.l- 
fc; infrequens cnim cft ifto xvo annum Chvifti confignan in di- 
plomatibus. Attamcn hoc monumcntum fxcuh oa^^vi clt, uti 
diximus,aut uc minus, quodxgrc tamcn crcdidcnm,noni. An 
vifa ufquam tam rcmotx vctuftatis diplomata anno Chnlti m- 
fianita ? Unum novimus, duobus antc fxculis ab D.onyl.o cxi- 
euo concinnatam mcthodum Chriftianx cpochx, a Bcda ix- 
culo oaavo ufurpatam fuilTe. Quando autcm mdc ccpcnt aa- 



I 



I 



m- 



Caput qtiintunL 69 

fcribi diplomitibus hadcnus incercum fuit : liquctporroiftud 
de quo ao^inius inter prima iftiufmodi accenfendum eile. 



C A P U T V. 

BibUotheCiifufiinun^d. BibliaCoptica. ^lu/iumTarTi/^a^ 
num , ubi icones marmorc^ y Anaglypha^ gladius anti^ 
qms (Xinea lamina yjigiUum M. Aurelii^ L. Veri^ t^c. 
injcriptiones , codices manujcripti. 

DEc I M A-N o N A Augufti Procuratorem Julium Juftmu- 
num , ^¥ iioLx^p/mv adimus , pium & doclum fenem , mul- 
tib reipublicx muneribus perfunclum , quem penes codices ma- 
nufcnpti Grxci, quot nufquam in Urbe excepta una S. Marci 
Bibliotheca. Ibi in codicem Grarcum incidi, m quo, epochx 
more , anni notantur a flindatione Templi S. SophicE • novum 
calculi genus. In aho exftat Timothei cujufdam de ha:reiibus 
onus. Adeftquoque commentarius Athanafii in Pfahnosicujus 
fcriptor vcl Athanafium ementitur, vcl aJius o/xcJyvfu^ eft. Ti* 
tulus. B/S\o5 Tf ^SJC^?)i7rt\fitx.TD$ AaCiJ^, ^ Se^^ou J/^Ko;>fA^ou. Z/- 
hcr Prophct^c Rcgis^ ac divim Hymnorum fcriptoris Davidts. Poft 
hxc , '^^ryi^M IV of a>io<7 TniT^o^ 'aixS^ AOowacT/ou. ExpoJJtio funcii 
fatris nrjiri Athanajii. Idem Commentarius eft atque ille dc 
quo in Ambrofiana fupra. Aderatin mufeo clanlT Patririi nu- 
mifmatum antiquorum feftiva copia, qux fingulatim inlpiccrc 
non vacavit per otium. 

Narratu quorumdam acceperam adeflc codiccs manufcn- 
ptosin Monafterio S. Georgiinoftrorum Caflinenlium,quosur 
conveni , vix a limine Bibliothecam lalutarc concefTum. Poftrc- 
mis iftis otii Venetiani diebus, cum in bibliopoho quodam Bi- 
blia Coptica manufcripta quinque tomis offLndiUcm , parvo 
ip/a xre coifmi. In iis Pentateuchus, Danicl quirarusoccurnr 
naclin£;iia, novum Teftamentum totum cum Apocalypfi, quji 
haud frequens eft : reliqua dcfunt. 

Quando femel mufea reccnfcre ag^refii famus , Tarvifianum 
quod paucis Venetianis concedic, etli frequentari anobisanii ^ 
folumiyoi. ceperit , huc reponere vifum. Hujusnobisprovoro 
^^ ^ vifendi copiam fccic vir uobilis ti dodus Bernardus Tarvifia- 



•^o Diariwn Jtdlictiw. 

nus cx prxclata 6c ncmini non nora Tarvifianoruni familia. 
Cv)mparenc icones marmorex, cum inrcgrx rum mcdicr,quarum 
cuxdam perrar^c, v.g. Marcianaforor Trajani, Salonmicaput 
cum humjris, aliarquc non pauca:. Inanaglypho quodamEpi- 
curus anrc larvam icdens conlpicirur conrcmplanris morc. h\ 
aliomulicr, quxglobumfiniftratcncns, dcxrcramara: ardcnti 
imponic , ibi infcriprio iequens lcgirur: 

GAAAOrSA KAAAIBIOT. 

Id eft : Thallufu Callibii , quo fymbolo quid notetur hau J 
facile auguramur.. 

InaJio anaglypho muHer pomum aut quid flmile pucro tra- 
dit , infcribiturque. 

Z a 2 I M O 2 

z n I A O T 

M I A H 2 I O 2. 

Id cft : Zofimns ZoilifAius Milcjius. Vidcturque pueri nomen cllc. 
Smgularius cft aliud in quo vir nudus arhlera cquum manu 
rcncr, pedibufque ftar, cum hac inlcriprione , 

ax EniTTrxANONTor. 

Id cft : IJtr^cte qui vidoriam rctulcrit. Faclum icihcec in honorem 
hu)..fce athJene, qui in ludo cqueftn viccrar. 

Inrer cxrera gladius cxhibetur arnca lamina atque acic , qua: 
fcrri aciem ac duriricm armulatur. ^re ut fcrro ufosannquos 
non uno comprobarur excmplo : nam haud diu in porru Tibc- 
rino, dum maccrics quafdam diruerent, inciderunt in clavos 
arneos durifTima temperatura : quorum unus penes me eft. Ni- 
hil apuxi Homerum frequentius quam arma & cufpides arncx. 
Sic OdyiT (t. 

Id cft : Acccpit autcmvalidam hafiam munitam acuto a:rc 

pavc^Hy ir)zcnteyn ^ fortcm^ quk domat ordines virorum, 
Non jgnoro mulros efle qui a^shic pro ferro ufurparum au- 
tumcnr, ncc iplis repugnarc animus cft ^ ar tamen /i Hdcs He- 
fiodo 5 fuit cum cx arre arma cuderentur. 



IJ. 
m 
iic 
)i- 
In 



Caput quintum. -71 

XctXzoJ cfl ipyi^jvn' /w^c o^; j^-x fc^r^ (nSn^g 
Id efl: : -//i' frj/?r ^//r^ 4rw4, 4f/;r^ domus 

JErc o^er.zbantury cum nondum ejftt mgrum fcrrum. 
Fcrrum nanique,uc inmarmorc quodam Oxcnicnfi comprra- 
tur, invcntum fliic 186. antcTrojanum bcllum jnnis^prifLjf^uc 
'^^ idco tcmporibus xs pro fcrro ufu vcniflc oportcr. 

Aliud ibidcm infpcxi obfcrvatu digniflTimum, qualc nufquam 

alias fortaflc vifum-, plumbo fciliccc imprcflum figilium M. Au- 

relii cx una, L. Vcri cxalccra partevultum cxhibcns, cujufmodi 

d appcnduntur diplomacibus;^/^////j vocanc. Uultus apprimc con- 

fimilcs funt iis quos numifmata pra:fcrunc , & liccc non aullin 
i- /zs%/ ^rrJTSTNTcc fcrrc ceftimonium , faccor camcn mc nihil dc- 

prehcndiflc quod fufpicioncm ingerercc fraudis. Dc bullarum 
originc nihil ccrcum occurric : funt qui Sylvcftri Papx ccmporc 
ufurpacasprimum narrcncjalii aliud arbicrancur , uti vulgo fic 
in rcbus quarumorigo ignota. Exftacibidcm pcs humanus fjc- 
cineus Vcneris laudibus infculpcus , quod opus florcnciflTiman^. 
arcis olet xtatcm. Ad hxc aflTcrem monftrant, in lapidcm cjin 
nodis fuis verfum ; ita uc ligni fpccics afpcclum fallat , ncc- 
tj nifi taftu lapidcm cxperiri liccat. 

In eodem mufxo exftac infcripcio Grarca in marmorc pulchcc- 
rima, Dorica dialedo. Eft dccrecum urbis AllarVo: jam a Gru- 
tero publicacum, fcd magna fui parcc mutilum , &: in aliqiu- 
bus mcndofum ; ut in lapidc Icgicur hic cxfcribcrc vifum cft. 



74 Diarium Italicum. 

i Hl feptemlinti, * • AXAITAT 

itfunt tn GmUri . . . . • EI ES AAAAVIA^L 

2hif4Hr9, MOriai META TOT rpAMMATOX 

AnoSTEIAAI AE TOtS APX0NTA2: TOTZ nEPl .... 

INTOYAETOY ^-H^^IZMATOS TO ANTirPA<DON Z<t>rAri 

SAMEKOYi: TEI AAMOSJAI S^I^P A T I AI O n f2 S HAPAKO 
AOY0QSIN AAAAPIOTAI TA EtH<I>I2MENA nBri TOYTfiN 



AAAAPIfiTANOI KOTMOI KAI A HOAir, nAPIQN TAI BOYAAI 

KAI Tni AAMfil XAIPEN. nAPATENOMENQN THN nPEXBEY 

TAN nOTAME C)ANIOS TE KAI AOPKQ OYS AnEZTEIAATE 

' Grnt,Xv>it!,liciic nVhXBErTOSTA^ HEPITn «rYMfinO0AME KAI ANANE 

^*^'^' V.^AMLS ilN A YTilN EN TAI npELBElAI KATA TO i-HO^lSMA 

TOnAPY.VnNTANTE «HAIANKAI TAN EYNOI AN TAN Y 

nAPXOYXAN TAI2 nOAEZI JIOTAAAAAAS AIA<I)YAAT 

iCrut,ftX6fiC^ TEN Eni KOSMCN THN HEPI } ei AONBPOTON TON 4 EY0Y 

'^'crtit lu^H^ MAXOY. ArA0AI TYXAI AEAOX0AI AAAAPIHTAN 

TOir KOXMOIZ KAI TAI HOAEI EnAlNETAI MEnTON 
^AMON TnN nAPICN OTI AIA«>YAATTEI TAN «DIAIAN 
KAI TAN EYNOIAN HPOX TAN n O A I N TAN AMAN KATA 
TAYTA AE YHAPXEIN TOIS nAPIOlS TAN «>IAIAN KAI TAN EY 
NOIAN HAPA AAAAPIHTAN OUaX <DAINQME0A TA OMOI 
A TOIS nPOAIPOYMENOir AMES ZYNTEAONTES EI MENAE 
'^ Cint.Mi-rtp^di AAAAPIXiTAIS KAI HAPIOIS ISOHOAITEIAN f METEXOY 
*CrHl.ov SIN TOITE AAAAPIflTAI «EM nAPCI KAI eElNfiN KAI AN 

©piiniNnN nsAYTcs ae kai Tni nApini en aaaa 

PIAI METEXOn KAI 0E1NQN KAI AN©POniNQN EAN 
2YNAOKEI TAYTA TOI AAMQI TQI nAPIQN ANATPA 
+ ANTiiN AI nOAElS AM4>OTEPAl E12 2TAAAN AI0INAN 
KAI AN0ENTCN nAPIOI MEN ES TO lEPON TaS AAMATPOS 
AAAAPICTAI AE E£T0 IEPON AnOAAQNOS. TAYTO 
TAAE EINAI EO^YTIEAI KAIZaTHPIAI TilN nOAEQN 
'^CrHt.v'/>c AMOOTEPAN. EANAE TI «> A I NH TA I Y M EN nPOS0£INAI 

t Cr:it. upi?,ccf H*^lEAAl EYX A P I £T O M E S. EPrfi^^TE. 



Hujufcc 



Caput quintum. 75 

Hujufce infcriptionis inccrprctationcm nuUam adtulic Gru- 
tcrus. Nos fic vcitimus. In primis illis lineis utrinquc laccrU 
ac^itur dc publicando, publica audoritatc firmando, figillo Ur- 
bis municndo fcqucnti dccrcto. 



. , • • . . ex AlUria 

fublico , cum refcripto 

. mittant autem Archontes , 

hujufce decreti exemplar , poftjuam iUud 

fi^llo mhlico munierint, ut Allariotd inhareant (^ obfequantur iis 
qu£ ea de caufa decretafunt 



Allariotarum Magifratus at^ue Civitas, Pariorum Senatui at^ue po- 

fulo faiutem. ^^andoquidem accejferunt ad nos Legati pha »ius cj?- 

Dorco , quos miffis ut de vejhis rebus nobifcum agcrent , cr ]i*^tA 

vefirnm ftbi traditum placitum atque decretum renovarunt amici- 

tiam atque benevolentiam, qux inter utramque urbem mutuo inter- 

cedebaty ut eadem confervaretur ; Philombroto Euthymachi fUo ma- 

gifiratum gerente. ,^od bene vertat , decretum ejt ab Alluriotarum 

magijbratu & civitate, ut laudetur quidem populus Pariorum y quia 

in amicitia dr benevolentia pcrjeverat erga civitat^m nofram : uiquc 

eamdem Parii Allariotarum amicitiam c^ benevolent am expcriantur^ 

quo videamur iis qui nos officiis prxvenerunt parpari refrre. ,^od 

Ji quidem inter Allariotas & Parios mutuum jus civit.^tis reper 4- 

tur :dr Allariotx in Paro Jit communicatio divinorum & humano^ 

rum s pari quoque modo Pario cuique Allaria ftt part:cipatio divi^ 

norum (jr humanorum. Si id populo Far:orum placuerit , dcfr.bat 

utr^que civitas decretum fuum in cippo lapidco , c^ reponant Parii 

quidem in Templo Cereris ; Allariota vero in Templo Apo linis. ^^x 

hcne vertant ad falutem dr incolumitatem utriufquc civitatis. J^od 

Ji (jutu vobis addcre vcl cLcmere vifum fuerit^per nos licet cum gra- 

tiarun ailione. Valete. 

Erat Allaria Crctac urbs , cujus vcrum nomen hoc drcrcro 
probc art^ritur : nam a Stcphano Alloria, a quibuldaiTi Aiarii^ 
ab aliis dcmiim Aulatia dicitur. Dorica gcns crat ur cx diak Ai 
gcncrc liquct, Koojuo^ hic pro Prjtanc , fivc majiflratum annuuin 

K 



74 Diarium Italicum. 

i Hi fepiemltnti, * • AXAITAr 

iffunt tn GmUri • . . . • EI EH AAAAVIAZ 

2hef4Hr9, , . . . , MOriOI META TOT rpAMMATOS 

AnoSTEIAAI AE TOTS APXONTAT TOTZ nEPl .... 

INTOYAETOY ^-H^WXMATOS TO ANTirPA<DON 7:<t>VATl 

samenoys tei aamoliai ^«^PAriAi onnr nAPAKo 

AOY0QSIN AAAAPIOTAI TA EtH<I>I2MENA nBri TOYTfiN 



A A AAPIfiTAN 01 KOTMOI KAI A HOAir, nAPIQN TAI BOYAAI 

KAI Tni AAMfil XAIPEN. nAPArENOMENQN TflN nPEXBEY 

TAN nOTAME C^ANIOS TE KAI AOPKQ OYS AOEXTEIAATE 

» <7r///.ri^X4',l#fl?W nPE2BE YSONTAZ nEPITfl «XYMftnO0AME KAI ANANE 

^*^'^* J.'i:/\MEN i2N AYT£2N EN TAI npELBEIAI KATA TO i-HO^lSMA 

TOnAPY.vnNTANTE «HAIANKAI TAN EYNOIAN TAN Y 

HAPXOYXAN TAI2 nOAEZI JIOTAAAAAAS 2MAOYAAT 

iCrut,iPt>.»fiC^ TEN Eni KOSMCN THN HEPI i ei AONBPOTON TON 4 EY0Y 

71!-^^ r 1. MAXOY. ATAeAI TYXAI AEAOX0AI AAAAPiriTAN 

TOir KOXMOIZ KAI TAI nOAEI EnAINEXAI MEnTON 
AAMON TnN nAPICN OTI Al A «> Y A A TTE I TAN «DIAIAN 
KAI TAN EYNOIAN nPOX TAN n O A I N TAN AMAN KATA 
TAYTA AE YHAPXEIN TOIS nAPIOlS TAN «>IAIAN KAI TAN EY 
NOIAN HAPA AAAAPIHTAN OnflS «>AINQME0A TA OMOI 
A TOIX nPOAIPOYMENOIX AMES SYOTEAONTEX EI MENAE 
'^ C>;it.MiTt;:^ffif AAAAPIXiTAIS KAI HAPIOIX IXOnOAITEIAN f METEXOY 
* Orht. o¥ SIN TOI TE AAAAPIX2TAI < EM nAPOl KAI eEINIiN KAI AN 

©PiiniNnN nsAYTcs ae kai tci nApini en aaaa 

PIAI METEXOSI KAI 0E1NQN KAI AN©POniNQN EAN 
2YNAOKEI TAYTA TOI AAMQI TQl nAPIQN ANATPA 
+ ANTQN AI nOAElS AM4>OTEPAl EI2 2TAAAN AIGINAN 
KAI AN0£NTXiN nAPIOI MEN EE TO lEPON TaS AAMATPOS 
AAAAPIOTAI AE EX TO lEPON AnOAAfiNOS. TAYTO 
TAAE EINAI EOtyTIEAI KAIXaTKPIAI TQN nOAEQM 
7Crui.V'/A AM<I»OTEPAN. EANAE TI «> A I NH TA I Y M EN nPO£0EINAI 

t (jrut. upi>Mf n^AlZAAl EYXAPISTOMES, EPPiJ^^TE. 



Hujufcc 



Caput cjumtum. 75 

Hujufce infcriptionis inccrprctanoncm nuUam adtuHc Gru- 
tcrus. Nos fic vcicimus. In primis illis lineis utrinquc laccris 
ac^itur dc publicando, publica audoricatc firmando, figillo Ur- 
bis municndo fcqucnti dccrcto. 

. , ex Allaria 

fublico , cum refcripto 

mittant autem Archontes , 

hujufce decreti exemplar , fofijuam illud 

fi^llo fuhlico munierint, ut AllariotJL inhitreant (^ obfequantur iis 
qu£ ea de caufa decrctafunt 



Allariotarum Magijlratus at^ue Civitas, Pariorum Senatui atque fo- 

vulo falutem. ^^andoquidem accejferunt ad nos Legati pha *ius & 

Vorco , quos mijifis ut de vejhis rehus nobifcum agerent , cr jt^^ta 

vejhnm Jibi traditum flacitum atque decretum renovarunt amici- 

tiam atque benevolentiam, qu£ inter utramque urbem mutuo inter" 

cedehat, ut eadem confervaretur s Philomhroto Euthymachi fUo ma- 

gifiratum gerente, ^uod hene vertat , decretum ejt ah AllariotarHm 

magijiratu & civitatCy ut laudetur quidem fofulus Pariorum , quia 

in amicitia (jr henevolentia fcrjeverat erga civitat^m nojfram : uique 

eamdem Parii Allariotarum amicitiam ^ benevolent am exfcriantur^ 

quo videamur iis qui nos officiis prxvenerunt farpari refrre. ,^od 

Ji quidem inter Allariotas & Parios mutuum ius civit.^tis reper 4- 

tur:d^ Allariotx in ?aro Jit communicatio divinorum & humano^-^ 

rum s pari quoque modo Pario cuique Allaria fit participatio divi^ 

norum (jr humanorum, Si id populo Tanorum ptacuerit , defr.hat 

utr:que civitas decretum fuum in cippo lapldco , & reponant Parii 

quidem in Templo Cereris ; Allariota vero in Templo Apo linis. ^uz 

hene vertant ad falutem d^ ihcolumitatem utriufque civitatis. ^uoi 

Ji qutu vobis addcre vel demere vifum fuerit,per nos licet cum gra- 

tiarun ailione. Valete. 

Erat Allaria Crctx urbs , cujus vcrum nomen hoc drcrcro 
probc art^ritur : nam a Stcphano Alloria, a quibufdam Aiarii^ 
ab aliis dcmiim Aulatia dicitur. Dorica ^cns crat ur cx dialccli 
gcncrc liquct. Koojuof hic pro Frjtane, fivc majiuratum aimuuiii 

K 



74 Diarium halicum 

gcrcnte accipitur , quod in aliis itcm Crcrx urbibus ufu frc- 
qucntarum occurrit. Obfcrvaru dignus illc ritus dccrcra urbium 
dcponcndi in Tcn*plis , ui iftc cippus in Tcmplo Apollinis cx 
ipfius dccrcti vcrbis conftitutus fucrat. 

AHam itcm infciiptioncm cx codcm mufxo Graxam crui , 
qua pra:Rantior alrcra vix ufpiam habcrcrur, fi quidcm intcgra 
ad noftram ufquc xtatcm pcrvcniffct, fcd manca undiquc : quuin 
tamcn hic itcm dare opcrx precium ducimus. 

TOYTOKON 

KATA MHN 

OTTO AHAflGH HPOH 

Tn E2n0EN TOY AEinSOT 

NnN ErnrTATPinN aae 

NE TH MEXPI OT EAN AnOAQ EAN AE M 

M..MHE2:TQ THS TEPOTSIAS AAAA ETEPOi: 

NTOS EAN EATTHS EIKONAS APrTPAS KATASKETA ...... 

, . . . . . n irrn^AN Tn Aninn xponq nAPA tq rpAMMA 

EPQN EN EKASTQ XTNE7HMATI MEFI^A 01 ANANKAIOI A 

* /. ^'J9n .... ino TOT rPAMMAT02 EHI TQ, ANAPIANTI * ArOTZOI 2TNE.AH 

. . K. . n AnrEi Tn KoiNn oinot tpietots kepamion ean tiz nAp. .. 

♦ ^^ , . . . AHN AMA nENTE TO EOI * THM nOMOHN ANFAAriON EZAPTiZO . . . 

. . . IN nOIEI Tn EN MEPEI TA ATO TAFMATA CrnTON TO META AFOT . .E. . 
. . . . TO ETEPON nX ATTnS OTK EEE2TA1 Tn TnOAEXOA.ENn OrAENI .... 

ANA HENTE MHAEN EEESTn Tn NOMn TOTTn TnENANTI . . -. ... 

KTN MH^ENOZ >:HAE KA0OAOT rEINEX©AI TI EN TH rErOTSIA Xnpl . . . 
. . . N TOT XPEONTOS FPAMMATEOS. EnPAX0H EN ILPA nTFNH HPOT. . . . 

• ij^ . . . . AE . . . HATIKn TO* •-< AOTKin EniAm TITin AKTAEINn THATOIZ .... 

OT TITIANOT TnEPAN0OT2 KI0NOT TIOT MHN02 .... AAKIOT 

. . . . TH rEPOTfSIA MOT TON nrOFErPAMMENON NOMON . . . . nS HPO . . , 

FErrAMMENOIS nAPHSAN ZAMAfOPA . . . n ANET 

*/. >...:*./.#; KAATAI02 T ©H£ BOTAH2 nPHHSTOZ TI ^ KA 

2 AKETTIMO:: TnTAAOT. POAnN EnA4>POAPlTOT 

OS ANTinATPOS AAMA ASTTNOMOS AOYKIOT 

ONArjnN CNASnnNOZ:. nOTHAIOZ KOPNHi\IOZ 

rOT « NTOX AIA102 ANTIOXEyZ «>lAHTnp ANT 

Ari0EMl2. TITOr lOYNIOS APTEMAZ. FAIOS 

* ANnr EY<I)PANOPOX. TAIOZ AIMIAIOS HAE 

TOX. EHAO^POAbrrOS J^A<I>P0AE1T0T 



f Kvtmr 



^-<f/ 



AlJ^i 



Caj)Ut 



ainntum. 75 



AIOL lOTAiOZ ANTIOXOX NOTMEflOS 

OL AnEAAlONOr. MATKOS AN . . 

. . oz EnAcroAEiTOS. *;risni . . . . 



Qux fupcrfunr, ut AoQX xftimabunr, funt ad tam nobilis mo- 
numcnti dcplorandam fortunam fatis. Eft fcilicct dccrctum ad 
communcm Grxcorum ludum, five pugnam, cjufqucritum or- 
dinandum: ibidcm qux in prandio cclcbrari hoc tcmporc folito 
agcnda , indidis in tranfgrcflbres poenis, fanciuntur. Pro quodam 
dcliao, cujus cxcidit narratio in lapidc, ejicitur quis e Scnatu, 
aliufquc in cjus fubftituitur locum. Hinc dc quibufdam iconi- 
bus argcnrcis conficicndis agitur , qux quorfum fpcdcnt cxpif- 
cari non poflum , cas pcncs Scribam aflcrvandas cflc prxcipicur. 
Dcindcjubctur ncfcio quis, ut convcntui vini tricnnahs ampho- 
ram pcnfitct. Poft mcmoracur W tf#xAfit6«oy , quod in pompa 
hujufmodi parabatur : cam voccm non mcmini occurriflc mihi 
ufquam. In ordincs duos dividcndain cfle turmam confticuirur, 
inccrdiciturquc vcl cciam Scnatui quidpiam in legc muraic abiquc 
Scribx placico. Datum fuit dccrctum in facra pugna Lucio 
Epidio et Titio Aq^ilino Consulibus. Dcmur» 
fubfcriprioncs adfunt Scnauis, ut vidctur, qui pugnx prxerac 

Comparcnt iccm in Bibliochcca Tarvifiana codices manu- 
fcripci bcnc mulci , quorum partem folummodo vidcre licuir, 
quia ex infula quadam haud ita vicina in Urbem cxporcari cum 
curabat D. Tarvifianus. Hanc noram erui. 

Biblia Hcbraica anciqua, inicio mucila, cum nocis Maflbrc- 
licis. 

Libcr bcncdidionum &: prccum Hcbraicc. 

Cjicilii Cjpriani opcra in codice rcccnri , in quo , ut aicbar 
quidcm ipic D.Tarvifianus, quxdam cpiftolx non cdicx. 

ylmbrojii dc Sacramcntis, codcx fcr^ptus anno 1456. 

Hieronymus in Matthxum XV. fxculi. 

In codice xv. fxculi, inrer homilias S. AuguJIini 5: aliorum, 
liber ejufdem Auguftini de beato Latrone qui ^e^endit m Crucc, 
cujus initium , jytus erat in Chrijlo mundu/n reconciluns* 

Epiftola H.EuJibii ad Damafum Portucnfem de cranflcu B. 
Hicronymi , codcx non antiquus. 

Rubncje Uhri jQdnnis Ddmafcenipreshjteri , in qud ejt traditi» 

K ij 



jC Diamm Italicum 

ccrtA orthodoxd Jidei , tradultd de Grxco in Latinum a Surgundo 
Judice cive Pifano fuh Eugenio III. ront. Max. 

Jn codice xiv. fxculi , Paflio Domini noftri Jcfu Chrifti fc- 
cundum Nicodemum. Itcm quxdam cx Evangclio fccundum 

Thomam. 

S, Antonini fummula dc Confcffionc , quam non cufam di- 
cunt. 

Raymundus Lullus. 

Lndovici Patriarchx Aquilcgicnfis cpiftolx quardam fcriptac 
anno 1418. 

Joachimi Epiftolx , codex vetus. 

Dialogi Luciani Grxcc in codicc xiv. Gcculi. 

M. T. Ciceronis ad Quinflum fratrcm , ad Familiarcs , Tufcu- 
lanx, Acadcmicx quxftioncs, dc fato, Orationcs, in variis co- 
cibus. 

feftus Pompeius , codcx rcccns bis. 

Criffus SalluJHus. Noniuf Marcellus. 

Seneca, dc fibcro arbitrio. 

Juftinus cum prologis ad libros Trogi Pomfeii ab initio ^ qui 
prolcgi rarius occurrunt in codicibus Juftini. 

Lahantii Commcntarius in Statii Thcbaida. 

Juvenalis fatyrx. In alio codicc Perfius c\xm Juvcnale. 

jinnii Seneca Tragocdix. 

Martianus Cafella. 

J^ Afconius Pedianus. 

Epiftolx Phalaridis & Bruti Latinc. 

Valerius Maximus y fcriptus anno 1389. 

Diarium fcripmm fratris Pauli (frk Paolo) manu. Ejufdcm 
opus in Concilia. 

Jfpafii Orthographia. 

Leonardus Jujtinianus, Francifco Philelpho liber philologicus. 

Lcor^ardi Aretini , dc primo Punico bcllo. 

Chronicon ab initio mundi ad annum 1418. Dc rcbus maxi- 
me Longobardicis & Venctianis. 

Chronicon ad annum 1454. vulgari Italico idiomatc. Alia 
item Chronica. ^ 

Uti fupcrius dixi partcm folum codicum Tarvifianorum vidi, 
nondum adveftis rcliquis : alii enim majorc numero & prctio funt. 
Unum libct commcpiorarc , qualcm acccpi a clarifr. viro Apo- 



Cafut qmntum. 77 

ftolo Zcno Vcnctiarum crnamcnto. Eft codcx mcn^branaccus 
fcriptus anno circitcr iiio. Anonymi fcriptoris rcrum Vcnc- 
tianaium ; antiquiorcm ncmincm gcftorum fuoium hifloricum 
norunt Vcnctiani. Agit is dc Infulis in qucis Citx Vcnctisc, qua- 
rum tam infrcqucntcs &c tam jcjunx cxftant notitiar. Habct is 
hiftoriam Patriarcharum Aquilcicnfium , Gradcnfium , Epifco- 
porum Torccllcnfium & Vcnctianorum , nccnon fumm. Ponti- 
iicum , Ixnpcratorum & Ducum , addita brcvi narrationc fami- 
liarum aliquot vctcrum patritiarum, multum divcrsaabiis qua: 
vulgo dc iifdcm familiis fcruntur in chronicis rcccntioribus. 
Animadvcrtit ipfc D. Apoftolus Zcnus, Dandulum in hiftoria, 
quam circitcr annum 13JO. fcripfit, frcqucntiflimc iftius fcripto- 
ris libro & monumcntis ufum. Cujus anonymi ftylus fubbar- 
barus & incomptus cft , ac fxculi iftius inclcgantiam olct. 

In codcm mufaro Tarvifiano cxftat hiftoria Vcnctiana manu- 
fcripta Latinc clcgantcrquc cxarata anno 1414. a Laurentio de 
lionuco Canccllario magno rcgni Crctcnfis, cujus pars folum- 
raodo cufa fuit. Ifthxc omnia cum aliis bcnc multis haud du- 
bic complcftctur collcftio quam parat idcm vir doclus Apo- 
ftolus Zcnus , nobis amiciflimus , hoc titulo : Kerum ltAliuri*n% 
Scriptores. 

Sed nufquam puto cxftarc tot codiccs ad hiftoriam Vcnctia- 
nam fpcdantcs, quot in a:dibus clarifT. viriCornari Bifcopia ad 
magnum canalcm. Scd quorum pauci fupcrant trccentos annos. 
Iftic Oratorum Rcipublicx diaria benc multa, hiftorix bcllo- 
rum , & alia hujufmodi pcnc innumcra. 

Cxtcra omnia Vcnctiis vidimus qux pcrcgrinos omncs cvo- 
cant ad fui fpcckaculum , quxquc vcl ufu plcbcio trita fcruntur z 
ca nos pro infticuto noftro mittimus. 



^^ 






78 DUmm Italicm. 



C A p u T VI. 

Codices qutdam Monajicrii S.JuJliriif Patavii. Tjpographium 
Cardin. Barhadici. De J^pulcro Anttnoris ^y 1. Lo^uati. 
Dc Monajleno Pompojjano prope litus Maris Adnaticu 
Epijlola fa:culo undecinio Jcripta Henrici clerici ad Stcpha^ 
num dc Bibliothcca Pompojiana. Ejujdem Bibliotheca ca^ 
talo^us item Jkculo undecimo confc^lus. 

VIgesima-tertia Augufti Patavium venimus , & in- 
fcqucnti rogantibus imo amicc urgcntibus Monaftcrii S. 
Juftina: Monachis, in Monaftcrio divcrfamur. In Bibliothcca 
pauciiTimi manufcripti funt, hofcc duos clegantix causa notavi. 
Codcx membranaccus x. farculi pulcre cxaratus , Homilix 
S. BajUil in Pfalmos, in cujus primisfoliis ha:c lcguntur prima 
nianu. Qtxjj^itv t^ ivJb^ovxrov Uctr^iiuov \^ ^arfiy>S tS o^XiCVy 
Id cft : Thetidati prdcUriJsimi Patricii Ducis Obfequii. Dc Obfc- 
quii dignitatibus Cangius in Gloflario mcdix & infimx Grxci* 
tatis ad vocem o-^lkov. In fcqucnti pagina legitur, UaKoveutti/oS 
tS ivJh^OTa-nv UetT^ndov ^04 qictiy\y>o 7>ic lcLfj^v. PacHriani cU^- 
rifsimi Patricii o* Ducis irftiU Samg. In tcrtia pagina, i^du<pn 
%-ki ^oLcnXicov EaciAfioy \^ Y^a>v<;zt\"iivov . Scriptus r/f codex BafiUo 
(jr Conflantino Imferatoribus, His autem impcrannbus magna vis 
codicum cxfcripta fuit ; in iinc fcilicct dccimi , &: initio undc* 
cimi farculi. 

In alio codicc mcmbranaceo xii. frculi , codex Thcophy- 
kdi in Evangclia : in cjus fiontc hxc quatuor carmina cxftant. 

<c)iOfV?^>L7tQ TTOlfjSfJCLP/OQ '^OvT^ylocoV. 

Hoc cft : 
Iniper.ttrix Maria h^ec feri curavit, 
^Oui autan hos mcUifltios commentarios edidit , 
OpHS revera nohilifsimi ingenii y 
iheophyU^us efl eptfcopus Bulgarorum^ 



Caput fextum. yf 

HarcMariaAuguftacadcm vidcturfuifTcquatfupra p. 54- uxor 

fciliccc Niccphori Botoniata: Impcratoris. Ubi notandum, Iiacc 

carmina in alio codicc bibliothccx Cxfarca: mcmorari a Pctro 
Lambccio lib. y. p.47. Quarc harc xcatis nota, cum ab aliis in 
aiios codiccs tranfmcarit , non valcc ad afTcrcndum tcmpu& ac 
facculum, qiio libcr cxaratus cft. Sccus dc alio jamjam mcmo- 
rato codicc, ubi artas manufcripti^cx charadtcrc conrpicua, ap- 
primc confonac cum nota Bafilii &: Conftantini Impcracorum, 
qui X. cx XI. fxculo diu rcgnavcrc. 

Tvpographium deindc Card.Barbadici t5 /Lc^f^zTtv adiimus, 
ubi charadcrcs omnis gcncris, Grarci, Lacini, Hcbraici, Arabi- 
ci , Armcniaci , &:c. pcculio cjufdcm fclicis mcmoriar viri con- 
ftdi. Is quo flagrabac rci licccrariar prxfcrcim Ecclcfiaftica: amo- 
rc, ad cam promovcndam nihil umquam inccrmific. Subpicclo 
tunc TudabatAlcoranusMaraccii, qui jam proftat. 

Scpulcrum Antcnoris in vico S. Laurcntii ad oftium PP. Ser- 
vorum fublimc vifimus. Dc cpitaphii lcckionc nihil dubii rc- 
fiduum, nam fic Icgitur: 

C. InclitKs Antenor fatriam 'vox nifa quietem 
Tranfiulit huc Enetum Dardanidumtjue fugas 
Expulit Euganeos , Patavinam condidit urbem , 
^uem tenet hic hnmili marmore cafk domus. 
Primi vcrfus fcntcncia ftuftra quxratur. In codicc 500. circi- 
tcr annomm D.Comari Bifcopia Icgi , juflum fliiflc infcriptio- 
ncm fcquencibus vcrbis apponi , 

Inclytus AntthoY ^atriam ^ix vifa quietam 
Tranftnlit huc JL/.etum (fic) Dardanidumque fugas 
Expulit Euganeos , c^r. 
Si , vix vifay pro vix vifam ^ accipiacur , fcnccncia quadrat. 
ctfi minimc congrua fir. Aliud cpicaphium quod quidam codcn'. 
in cumulo fcalptum narranc, fciliccc, 

Hicjacet Antenor Paduana conditor urhis, 
Proditor ipfe fuit^ hique fequurtur etm ; 
non animadvcrci , fivc ciafum fucric a Pacavinis, quod Jurc ac 
mcrico fadum cflct i five alicubi lacca: in fepulcro ; five nufquam 
cxfticcric, commcntumquc fucrit invidi ac malcdici honiinis. 

E rcgionc iftius ad aliud oftii latus crigitur, cadcin penc foi- 
ma, alius fublimis cumulus, quafi paris profpcclus cai:fa pofitus. 
£ftquc T. Lovati , qui,ut nariabanc mihi , crucos illo xvo Ancc- 



So Diamm Italicm.^ 

noris cineres, mcmoracum in fcpulcrum advcxerat. Infcriptud 
quc cft tumulus non a fronte modo, fcd a duobus iccm laLcri- 
bus, nec fmc laborc lcgicur. Ab alio latcrc lixc fculpca func, 

T. Lovati Paduani militis ,judicis & poctd. 
Iq fconcc qui vicum tumulus refpicit hxc carmina funt : 

Idors mortis morti mortcm Ji morte dcdijfet 

Hic forct in^ terris , aut integcr ajhra fetijfet^ 

Sed quia dijfolvi fuerat Jic cunlia necejfe 

Ojfa tenet Jaxum frofrio mens gaudetinejfe V. A. (fic) 
Ab alio latcrc lcgitur : 

Obiit anno nat. XeZ M. ccc. nonoyfepimo 

d e intrante Martio. 
Litterx F. A. qua: in finc fccundx infcriptionis exftant, fi- 
gnificant, vixit annis:ic quia in cxcremo fitx funt , dcfuit fpa- 
tium fcribcndi annos vicx. 

Regrcfli Vcnecias , trigcfima Augufti folvlmus Ravcnnam: 
poftridicquc fxvo &: advcrfo rcflante vcnco, in canalcm qucm- 
dam dcrivamus , exfccnfuquc facto Pompofam Monaftcrium 
olim pcramplum fandicacifquc fama infignicum vidimus, jam 
dcfcrcum. Id undccimo fxculo , Guidonis Abbacis opcra, cum 
primis frcquentatum , poft acceflu principum &: magnacum, 
qui iftic afcccicx vicx tyrocinia Guidonc magiftro pofuerc, cgrc- 
gic nobilitatum cft. Hujus Guidonis mcncio habctur in Prxfa- 
tionc V. cl. Mabillonii ad fxculi fcxci Bcncdi£tini partcm prio- 
rcm. Ejus obicus in annum cadit 1046. Fcrcur auccm in primis 
qui fponcancam flagcilacionem invcxerunc, cjufque vita lcgitur 
ibid. p. yo^. 

Sub hxc , codcm itcm fxculo , curanrc Hicronymo Abbacc, 
codicibus bcnc multis inftrudum fuitsadco iit aliis pcr Italiam 
Bibliochecis , nc Romana quidcm cxccpca, Pompofianam prx* 
ccllerc tcftihcccur Hcnricus clcricus in cpiftola ad Sccphanum 
qucmdam, fubncxo bibliochccx ejufdcm cacalogo : qux jubet 
animus hic adccxcrc , ut compcrcum lcdori fic quancx molis 
tunc fucrit numcrofas pararc Bibliochccas ; quando ifta qux 
^liis prxibac, nc mcdiocribus quidcm noftri xvi confcrri valcc. 
Epiftolam auccm &: cacalogum cx Mutincnfi Scrcniflimi Ducis 
bibliochcca prodcunc, mihiquc ab amicifiTimo viro Julio Fonca- 
nino Card. Imperiali Bibliothccario, uc nondum publici juris 
fu£la ^ obUta ift^c Rom^ func* 

£tiJloU 



Sz DUrlum Italicum. 

» tum 3arc novit , nifi qui didicit ? quifvc rcmigii ignarus ra- 
u tcm committcrc fragilcm fxvo audcat ponto ? 
,, Scd quoniam bonos lividorum aculci ftimularc acritcr folcnt 
t, nonnulli quibus mcns infana fucrat, diflidcrc, diflentirc, ac ob- 
u jurgarc cx hoc prxclarum cepcrunt Abbatcm ; alii cum fruftra 
w in nugis bona Monaftcrii difliparc ; alii autcm illum hoc ob id 
„ agcrc, ut aliquando cum totis libris fugiens aliqucm acquircrct 
„ Epifcopatum fibi , inftanter aflerebant-, a quibus mens mca lon- 
^ gc aliena fuit, fcmperquc quod bonum &: arquum fub hoc cre- 
„ didit negotio. Cui operi ex Abbatis juflu Bonus nomine &: 
^ exemplo Monachus cx Ercmita prxcrat, omnium dogmate ar- 
» tium peritus , qui etiam xftuans ut tantum librorum cxcmpla 
r; coliigcrct, non curabat diftindas &: dccoras litteras : fed quo- 
f quomodo formatas. Dccrcvcrat cnim prxdiclus Abbas eofdcm 
^ rcfcribcre, &in unum bibliothcca: corpuscoliigerc. Undcquof- 
a dam ex fratribus advcrfos habeo ob nimiam ticulationcm non 
m valentcs lcgcrc libros a mc fcriptos. 

^ Nulla autcm ccclefia , ncc urbs , nequc provincia , tandcrn 
.^ ncc ip(a Roma orbis caput , certct laudibus Pompofix copia 
i, fandorum fortunat:e librorum. Quis igitur tam ferreus, quis 
u tam immitis, camvc beftius, Sc cxcors qui non optet quiefccre 
^ in Pompofiano clauftro a ftrcpitu mundanx pcftis , ubi juo^itcr 
m ardificationis , & falvationis mcrctur intcUigcre verba ? Sicut 
n cnim probos morcs colloquia corrumpunt prava : fic c convcrfo 
M bona colloquia malos deftruunt morcs , immittuntquc bonos. 
m Scd nc tibi parum fufliccrc vidcatur quod dc libris memora- 
•» vi , libct etiam titulum uniufcujufquc libri fcribcrc 5 ut quod 
m puris non credis verbis, faltcmfidclibus fubjedum crcdas ocu- 
„ lis. Ncc cnim hoc in vanum conati fumus ; quoniam accidcrc 
m potcft ut crrorc aliquis ex his fubtradus latenter libcr oblivioni 
m tradatur ; fcd pcrleda hac pagina fidelis librorum cuftos cum 
m diligcntcr inquirat, fi forte vel ex fratribus, vel advena fuftu- 
M ht,armario rcftituatur continuo. Nota autcm prudens leftorj 
m quiaxitius ut dignofccre valcas unumqucmque librum, quoniam 
m plurcs in uno volumine funtjubicumquc figura in modum lit- 
• ccrx r & quotquot tituli intra T &: r continentur in uno tan- 
- tum adfunt connexi volumine. Hocautcm quod de vira fandi 
m viri Hicronymi Abbatis deque frarrum numero & dc Ercmi 
m amanitatc^ S>c tociusloci a^dificiis; qua:vis in libello quem pro- 



Cafut /extum. 85 

pric dc ca rc fcripfi invcnias : adum vcro hoc in libro Pontifi- « 
cum anno ab incamationc m x c 1 1 1. « 

XII- Libri Auguftini fupcr Gcncfim ad littcram. « r 

X I L Libri dc civitatc Dci , cjufdcm Auguftini. « r 

II I. Libri dc vcrbis Domini fupcr Matthanim , fiipcr Lucam, • r 
& fupcr Joanncm. « 

Ejufdcm dc catcchizandis rudibus. i. dc Magiftro libcr i. • F 
Lib. Quxftionum i. dc agonc chriftiano lib. i. dc fidc Catho- « 
lica lib. I. contra v. hcrcfcs , id cft contra Paganos, Judxos^ « 
Manichxos, SabcUianos, &Arrianos lib. i. dc altcrcationc Ec- « 
dcfiac & Synagogx lib. i. Sccmo dc dcccm cbordis. Dc vita « 
Chriftiana lib. i. « 

Ad Bonifacium contra Donatiftas hacrcticos lib. i. Scrmo dc •• F 
Emcrito cpifcopo. Ejufdcm Auguftini cpiftola Honorio , & « 
Thcodofio confulibus , contra cumdcm Emcritum Donatifta- « 
rum cpifcopum. Rcfponfio contra duas cpiftolas Gaudcntii « 
Donariftarum cpifcopi ad Dulcirium. Alia rcfponfio contra <t 
fccundam epiftolam cjufdcm Gaudcnrii ad cumdcm Dulcitium. «« 
Ejufdcm cpiftola ad Maximianum dc non rcbaptizando. Scr- •» 
mo gratiarum Maximiani cpifcopi , quod rcvcrfus fit ad Catho- «« 
licam cx Donatiftis. Epiftola Silvani , & Valcntini , Aurchi Au- • 
guftini , & cactcrorum cpifcoporum concilii Zcrtcnfis ad Do- #» 
natiftas. Ejufdcm ad Macrobium ut non' rcbaprizct. Ejuf- « 
dcm Auguftini dc conrincntia libcr unus. Alius dc paricn- « 
tia. Tradatus cjufdcm dc mulicrc forti in Salomonc. Epiftola «- 
cjufijcm ad Marccllinum quomodo invcncrint Magi Pharao- •• 
nis , convcrfa in fanguincm tota aqua -/Effvpri , undc fimilc •• 
aliquando faccrcnt. Epiftola Marccllini ad lanftum Augufti- •• 
num , dc aliquibus quacftionibus cxfolvcndis. Cur hic Dcus, •• 
qui Sc vctcris Tcftamcnti Dcus cfTc affirmatur , (prctis vctcribus *• 
facrificiis , dclcftatus fit. Epiftola fanfti Auguftini ad Evodium, • 
dc fcntcntia in cpiftola fan£ri Pctri ; Spiricibus qui in carccrc •■ 
crant conclufi advcnicntcm Chriftum prardicairc , qui Chrifto •» 
aliquando incrcduli fucrunt. Ejufdcm dc divinationc da^mo- •. 
num fcrmo. Ejufdcm Auguftini dc vcrfu Apoftoli ubi dicit : - 
Dtbitores fumusnoncarni. Scrmo cjufdcm dcpfalmoAllcluiatico .. 
(Jic.) Ejufdem Auguft. Scrmo dc allcluia. Sermodenofte, &: * 
dic rcfurrcdionis Domini concra ludaros & Ha^cticos. Ejufdcm « 
poft , dc concupifccntias fuas non cundo Ubcr. Ejufdcm exhor- • 

Lij 



§4 DUritm Italicum. 

M tationum bcati Auguftini adValerium Comitcm chariflimum 
*coJex » ^t)i. Gregorii Papx ad * Recaredum Regcm. Ejufdem Augufti- 
Ktgaicdum „ ni libeti. demendacio. Alius cjufdem contra mendacium. Dc 

» vita & moribus Catholicis contra Maniclixos lib.i. Ejufdcm ad 

m AureliumAbbatcm, de opcre Monachorum lib. i. De predefti- 

M natione lib. i. Scrmo ejufdcm dctempore barbarico. Sermones 
r „ de Adam ii. Epiftola: Auguft. Dc omnibus ha^rcfibus liber i. 
T ,, Dc perfcdionc juftitia: ad Paulum & Eutropium lib. i. Dc 

,» natura &: gratia ad Timafium &: Jacobum lib. i. Epiftola Pro- 

w fperi & Hilarii ad fan£lum Auguftinum de querela Gallorum. 

w Ad cofdcm fancli Auguftini de prardcftinarione lib. i. Epiftola 

n Hilari (J/c) ad Auguftinum Epiicopum. Auguftini adHilarum. 

•> Ejufdcm Auguftini ad Hieronymum dc cpiftola PauH ad Gala- 
r u tas. Sancti Ambrofii dc confojationcValcntiniani (J/c) lib. con- 

w fcflionum XIII- In falutationcm cpiftola: Pauli ad Romanos 

» lib. 1. Ejufdcm Auguftini fupcr Joanncm. 
T w Itidcm Cypriani fcrmoncs , &: cpiftolx lxxxi. dc Judaica 

M incicdulicate ad Vigilium epifcopum. Vcrfus Domni Joannis 

M uc cocna Mai (J/c) Cypriani. 
r » X V II I. Lib. Hicronymi in cxpoficionc Ifaia: Prophccx. 
r •• XIV. Ejufdcm fup. Ezcchiclcm. 
T M Sup. Hicremiam ejufdem lib. 6. 
T M Ejufdcm expofitio ad Galatas lib. Ad Ephcfios iii. ad 

,. Titum i. ad Philcmoncm i. 
r » Ejufdcm fupcr Mattha:um i. fuper Marcum. 
Y »> Libri &: divcrfx cpiftola: cjufdcm lxxx. 
X « XII. Lib. Ambiofii dc Triniracc. Fulgcncii de Tiinitatc 
libcri. Ejufdcm dc crcacuris a Dco dc nihilo crcatis libcr i. 
Niccta: cpifcopi dc rationc fidci i. Ejufdcm dc Spiricus fancli 

u poccntia lib. i. Ejufdcm dc divcrfis appcllationibus Domino 

» noftro Jcfu Chrifto convcnicncibus. 
r u Ambrofii dc officiis lib. 3. Epiftola cjus ad ccelcfiam Ver- 

•, ccHcnfcm i. Ejufdcm dc porniccntia 11. libri. Ejufdcm de fra- 

M tris cxcfiTu lib.i. Dc rcbus gcftis in ccclcfia Mcdiolancnfi lib.i. 
r .> Ejufdcm de Paradifo. 

T ^ Caralogum {J/c) Sanclorum i. Hiftoria illuftrium virorum i. 
T u Supcr M.-^.tcharum Joawnis Chryfoftomi. 
T M LXX. Homclia^ cjufdcm de divcrfis caufis vcteris, &: novi 

>. Tcilamcnti. Dc rcparacionc lapfi i. Dc compunclioxic 1. 



9i 



8tf Durlum lulicum. 

m dcTrinicatCjdehxrcfibus, &: quidam alii libri in hoc voluminc. 

r f» Auguftini fupcr Epiftolas Pauli. 

r m Epiftolx Scnccjc ad Lucilium. 

r •> Ejufdcm dc dandis &: accipicndisbcneficiis viT. Libcr cjuf- 
„ dcra ad Ncroncm dc clcn^.cniia lib. ii. &: iii. Alii ucibs libri 
n in codcm voluminc. 

X » Ejufdcm tragocdiarum. 

r m Cronica quam Rcgino Prumicnfis Abbas compofuit. Liber 
m Pontificum Romanorum. 

J" M Pafchafii dc Corporc &: Sanguinc Domini. Umbcrti Epifco- 
n pi dc Corporc &: Sanguinc Domini. 

J' „ Dux Epiftolx Auguftini ad Abbaccm Valcntinum, cum duo- 
m bus fcqucntibus libris dc Gratia, &: libcro arbitrio. Hoc opus 
„ fic incipit: Proptcr eos qui hominis liberum arhitrium, Altcrcatio 

„ Auguftini &: Fciiciani Ar Libcr dc prxdcftinationc 

M & gratia Libcr bcati Auguftini de utilitatc crcdcndi 

m adHonoratum, hic liber fic incipit : Si mihi honorahil 

^ Libcr bcati Ausiiftini dcgratia novi Tcftamcnti ad Honoratum. 
m Hic libcr fic incipit : Mihi fropofuijti fertra£fandas quxjliones. 
„ Alius hb. cjufdcm dc natura boni. Hic hbcr fic incipit : Sum^ 

„ mum honum quo fuperius Itcm cjufdcm dc odo qux- 

m ftionibus cx vctcri Tcftamcnto. Hic libcr fic incipit : Ceneralen, 

9» y^ft^tiam non violat Ejufdcm duo hbri dc Confola- 

^ tionc mortuorum : hoG opus fic incipit : In primo hbro, Prjt- 
„ bctc flentium fratres. Altcr vcro hbcr Cic incipit : Sttpcriori qm- 
M dcm iibello ferjlrinximus. 

r »• Scrmo Auguft. dc corpore &: anima, &: mifcra vita : &: fic 

w incipit \ vitayqux tantos dcf Scrmo fandi loannis 

m Conftantinopohcani, dc compunclione cordis ; &: fic incipit . 

m Libcr fandi Auguftini ad Paulinum cpifcopum, 

m de confolationc mortuorum. Hic hbcr fic incipit : Biu fancii- 
u tuti tujCy venerande Pauline. Scrmo fancli Auguftini ad Martinum, 
m dcmulicrcfotte (fc) quis invcnict;& fic mcipit: Prdftahit no- 

u h:s qaod diem ijlum it Item fcrmo fandi Auguftini 

n in dedicationc Ecclcfix; &: fic incipit : Celehritas hujus congrc- 
u giiiionis. Item ahus dc cadcm rc ; &: fic incipit : Admonco vos, 
u fratres dileUifsimi, LibcUus de quatuor virtutibus , prudcntia, 
» forritudinc , tcmpcrantia , &: juftitia , &: partitularis formula 
%, honcftx vitx cdica (ftc) a quodam Marcyrio cpifcopo ad*Mi- 



Caput fextmm. 87 

conem (fic) Rcgem. Hic libcr fic incipit : GlorioJifsm$ dc tran* ^ 
quiUtfsimo. Epiftola Paulini & Thcrafix ad Auguftinum , qux •• 
fic incipit: Vomino fratri unanimo & venerabili Aug. Itcm Epift. « 
S. Auguftini ad Paulinum , qux fic incipit : Domino ver}/ancfo « 
C^ venerabili. Epiftola Auguft. adMaximinum, qua: fic incipit: •« 
Domino dileSHfsimo dr honorabiti fratri Maximino AuguJHnus. <• 
Grcgorii Papx cpiftola Secundino fi^rvo Dci inclufi^ , qux fic «• 
incipit : Dile^ionis tux Utteras. Epiftola fanfti Ifidori cpifi:opi « 
ad*Maftoncm cpifi:opum,dc faccrdotc lapfo pcr poenitcntiam « ^^^MafTo- 
poflc rcfurgcrc in gratiarum ftatum priftinum : hacc ita incipit : « num Maife^ 
Veniente ad nos famulo vejtro. Libcr rctraftionis librorum Aug. •« num' 
in quibus qui libri & cpiftolac contincantur infra fcribcmus. •• 
Contra Acadcmicos & de Acadcmicis primum fcripfi libros ** « 
Hoc autcm opus fic incipit : utinam^ Romane y hominem fibi •• 
aptum. Dc bcata vita liber unus : Hic iibcr fic incipit : Si ad «• 
fhilojofhix portum- Dc Ordinc lib. 11. Hoc opus fic incipit : De €% 
ordine rerum Zenobi. Dc Soliloquiis lib. ir. Hoc opus fic inci- •• 

pit. Vol Dc Immortalitate liber i. Hic liber fic inci- »« 

pit. Si alicuhi ejl dfciplina. Dc moribus ccclefiarcatholica^, & •• 
de moribus Manicha^orum libri 11. Hoc opus fic incipit : In •» 
aliislibris fatis opiner egijfenos. De quantitatc animxlib. i. Hic « 
liber fic incipit : .^oniam video te abundare otio. Dc Libero Ar- •• 
bitrio libri iii. Hoc opus fic incipit:Z)/V mihi^ quxfo /r, utrum •• 
Deus nonjit author mati. Dc Gencfi advcrfiis Manichxos iib. 11. •• 
Hoc opus fic incipic : Si etigerent Manichai quos decefijfcnt. De w 
Magiftro lib. i. Hic iiber fic incipit: ^uid tibi videmnr ejficerc « 
€um loquimur. «• 

Dc vera Rcligione lib. i. Hic liber fic incipic: Cum omnisvi- «« 
ia bona ac beatd viam. De utilitate credcndi Hber i. Hic liber •» 
fic incipit : Si mihi HonoratCj unum atque idem yidctur ejfe. Dc « 
duabus animabus libcr i. Hic liber fic incipit : Ofitutante Dei •• 
mifericordla. A£ta concra ForcunacumManichxum libcr i. Hic «• 
hbcr fic incipic : ^jioniam friptum ejl. Dc Gcnefi ad littcram « 
Hbcr i. imperfedus. Hic igitur fic incipit : D^ obfcuris naturatium •« 
rerum qu£ omnipoienti Deo artifce flJA fcntimus y non ajfirmando, « 
fed quarendo traUandum eft. Dc lcrmonc Domini in moncc U- •• 
bri II. Hoc opus fic incipit : Scrmouem quem locutus eft Dominus. «• 

Pfalmus partcm Donati lib. i. Iftc pfalmus fic •• 

incipit : Omnts qui gaudetis de pace^ modum veri judicate, quod * 






f» 



99 
93 
99 
fj 
f> 



88 Diarium /talicum. 

ei^hjpoffalmd tjl. Contra epiftolam Donati harrctici lib. ii. Hic 
liber fic incipit : Abs te ipfo prdfente andiera^n. Contra Adiman- 
tum Manicha:i difcipuliim lib. i. Hic liber fic incipit : Be eo 
m quodfriptum ejl. In principioDcns fecit cxlumc^ terram. ExEpi- 
„ ftola quarumdam propoficionum* ** ExEpiflola Pauli ad Ro- 
m manos lib. i. Hic hbcr fic incipit : Senfus hi fmt in epiftola ad 
w Roynanos Pauli Apofoli, Expoficio Epiftolx ad Galatas lib. i. Hic 
,, Hbcr fic incipit : Caufa proptcr quam fcribit Apoflolus ad Galatas: 
„ hxc ejl. Epiftolx ad Romanos inclioata expoficio Hbcr i. Hic 
^ Hber fic incipit : In Epifola quam Paulus Apoftclus fcripft ad Ro^ 
manos. Dc divcrfisqua:ftionibus o£loginca-tribus hb. i. HicUbcr 
fic incipit : JJtrum anima a fe ipfift. Itcm, dc Mcndacio fi:ri- 
„ pfit hbrum unum. Hic hbcr fic incipit : Magna qujiftio eft de 
menddcio. Contra cpiftolamManichxi, quam vocant fundamen- 
tum hbcr i. Hic hbcr fic incipit : JJnum VerhumDeum. Dcao;o- 
nc Chriftiano hbcr i. Hic hbcr fic incipit: Corona Vi^torijt. Dc 
dodrina Chriftiana hbri iiii. Hoc opus fic incipit : Sunt pr^x^ 
cepta qujtdam. Concra partem Donati hbri ii. Hoc opus fic in- 
c\ip\z i ^oniam Donatftd nobis. Confcflionum hb. xm. Hoc 
opus fic incipit : Magnus es Domine. ContraFauftum Manich^eum 
^ hbri xxxiii. Hoc opus fic vncix^it-.Fauftus quidimfuit. Contru 
f, Fchccm Manicha-um hbri ii. Hoc opus fic incipit : Opus noftrum 
f, ita friptumeft. Annotationcs in Job hb. i. Hic hbcr fic incipit: 
fi Opera magna crant. De Cathechizandis rudibus hb. i. Hic lib. 

V ficincipit DcTrinitate hb. xv. Hoc opus cxcepta 

u cpiftola, qux poftmodum ad cjus caput adjuncla cft,fic incipit: 

Lcfiuris hxc qux de Trinitate. Dc confcnfu Evangchftarum h- 
bri iiii. Hoc opus fic incipit : Multa quidcm alias ad^verfus Do- 
natftas. DeBapcifmo libri vii. Hoc opus fic incipit : In eis lib. 
quos adverfus episiolam Parmcniani. Contra quod attuht Ccntu-» 
rius a Donaciftis hbri iii. Hoc opus fic incipit : Dicis eo quod 
f# friptum cft in Salomont : Ab aqua alicna ahftinc te. Ad inquifi- 
^ tioncs Januarii hbri ii. Hoc opus fic incipit : Ad ea qujt mc i7i^ 
m tcrrogfti, Dc opcrc Monachorum hb. i. Hic hbcr fic Incipit: 
,1 Jufioni tu.e fancl£ y fratcr Aureli. Dc bono Conjugah hbcr r. 
„ Hoc opus fic incipic : ^^uoniam unufquifque homo humano gcneri 

V /jr^. Dc fanda Virginicacc, hb. I. Hoc opus ficincipit : D^/^t?^^ 
u conjugali nuper edldimus Hhrimj. Dc Gcncfi ad hcccram hbri xii- 
u Hoc opus fic incipit : Omnls divlna Scriptura. Contra hctcras 

Pctihani 



9> 



Caput fixtum. 89 

P(tiKani libii iii. Hoc opus in iibro i. fic incipic : NoJHs nos « 
ffjtvduijfe. In (ccundo auccm (ic incipic : Primis fartibus cfi- « 
JtoU Penliam. In ccrtio auccm (ic : Lege Petiliane litteras tuas. « 
Ad Crcfconium grammacicum partis Donaci libri 1 1 1 1. Hoc « 
opus fic incipic : ^^oniam ad te Crefconi mea fcrifta pervenite •« 
fojfeat. Probacionum & ceftimoniorum concra Donatiftas li- •« 
bcr I. Hic libcr fic incipic : ^uoniam timetis confintire EccleJU m 
Catholica. Concra ncfi:io qucm Donaciftarum libcr i, Hic libcr « 
fic incipic : frobationes rerum necejfariarum quodam breviario col- • 
leffas fermijimus . « 

Admonitio Donaciftamm dc Maximianiftis lib. i. Hic libcr « 
Cc incipic : ^uicumque calumniis hominum & criminationibus mo^ •« 
vemini. Dc divinacionc dxmonum lib. 1. Hic libcr fic incipic: •« 
^uodam die in diebus fanitis octavarum. Quacftioncs cxpofica: •• 
concra Paganos , numcro fex. Hic liber poft cpiftolam, qux « 
poftmodum a capicc addica cft , fic incipic : Movit quofdam & m 
requiritur. Expoficio cpiftolsc Jacobi ad xii. cribus. Hic libcr « 
Cc incipic: ^ua Junt in difperfone Jalutcm. Dc peccatorum me- «« 
ricis,&remiflionc,& dcbapcifmo parvulorum ad Marcellinum. «« 
libri II. Hoc opus fic incipic : ^^amvis in mediis & magnis cu- m 
rarum ajhhus. Dc unico bapcifmo concra Pctilianum ad Con- •« 
ftancinum, liber unus. Hic libcr fic incipic : Rejpondere adverfa • 
fentientibus. De Maximianiftis , & Donaciftis, liber unus. Hic n, 
Jiber fic incipic: Multa jam diximusy multa jam fcripfmus. Dc w 
gracia novi Tcftamenci ad Honoratum , liber unus. Hic libcr « 
Cc iacipic : ^uinque mihi propofuifi tractandas quajiiones. Dc <* 
fpiricu &Iiccera ad Marccllinum, Iiber unus. Hic liber fic in- « 
cipic : Le6Hs opufcuLis qujt ad te nuver elaboravi yjili. De fide & a 
operibus, liber unus. Hic liber fic incipic. ^^ibufdamvidctur. « 
Brcviculus collacionis cum Donaciftis, libri iii. Hoc opus fic •« 
incipic : Cum CathoUci epifcopi & partis Donati. Poft collaciones « 
concra Donatiftas , liber unus. Hic liber fic incipic : ^^idadhuc «• 
Donatijix feducimini. De videndo Dcum liber unus. Hic libcr « 
(xc incipic : Mcmor delniti , illud autem fc rogavi , (^ nunc commQ- u 
neo. Dc natura &c gracia, liber unus. Hic liber fic incipic : « 
Librumquem miffis. De civicaceDci, libri xxii. Hoc opus fic •« 
incipic; Gloriofifsimam civitatcm Dei. Ad Orofium prcft)' cerum « 
concra Prifcillianiftas & Origeniftas liber i. Hic liber fic inci- « 
pit iReJ^ondit quarenfi diUdifimefli. Orofii ad Hieronymum •« 

M 



M 
M 



9* 



90 DUrium lulicum^ 

t» prcfby tcrum i libri 11. unus dc originc animac ; & alius dcTcn*^ 
»> tcntia Jacobi. Hoc opus fic incipit : Z>^/yx^ nofirum qui nos voca^ 
» ^/>. Ad Emcritum cpifcopum Donaciftarum poft coUarioncm ,. 
M libcr I. Hic libcr fic incipit : Si nuncfiU Emeriu. Dc gcftis Pc- 
lagia libcr. Hic libcr fic incipit : Pofiea quam in manus nofiras** 
Dc correftionc Donatillarum , libcr i . Hic libcr fic incipit: Lau^ 
do d^ gratulor, & admiror. Dc prxfcntia Dci ad Dardanum , li- 
bcr I, Hic libcr fic incipit : Fratery frater diUBifsime t>ardane. 
n Contra Pelagium &Ca:lcftium , dc graria Chrifti , & dc pcc- 
m cato originali ad Albinum,Pinianum & Mclaniam, lib. 11. Hoc 
a» opus fic incipit : ^uantum de vefira cf corporati , dr maxime fp^ 
»> rituali falute gaudeamus. Gcfta cum Emcrito Donatifta, liber r. 
»» Hic libcr fic incipit : Gloriofifsimo Honorio Augufio XII. dr Con-' 
fiantio. Contra fermonem Arrianorum. Hic libcr fic incipit : J?^- 
rum fracedenn dif^utationi hac difputatione refpondeo. Dc nuptiisr 
u & concupifcentia ad Valcrium , libri 2. Primus fic incipit : Ha^ 
m fetici nonji y diUCiifsime fiUValeri. Sccundus vcro fic incipit: Ji^;?/' 
•> miUtix tua cura, Locutionum libri vii. Hoc opus fic mcipit: 
9» Cum ScriPturas fanftas quas appeUantcanonicas. Dcanima &cjus 
». originc libri 11. Hoc opus ficincipit, id cft, libcr ad Renatum 
M Sinceritatem tuam erga nos. Sccundus vcro ad Pccrum fic inci- 
n pit : Domino diUBifsimo fratri c^ compresbytero Petro. Duorum 
M Vcro noviflimorum, ad Vinccncium, Vi&orcm. Primus fic inci- 
w pit : ^J^od mihi ad te fcrihendum putavi. 

n Ad Pullcntium (fic) de adultcrinis conjugiis , libri 11. Pri- 
M mus horum fic incipit : Prima quafiio efiyfrater diU^ifsime Pul- 
•> lenti. Sccundus autcm fic incipit vAd ea qua mihi fcripfiras . Con- 
„ tra advcrfarium Legis &: Propnetarum , hbri duo. Hoc opus fic 
»» incipit ! Lihro quem mififiisffratres diUilifsimi^ Contra gaudcn- 
I» tium Donatiftarum cpifcopum, libri 11. Hoc opus fic incipit: 
♦ Sicincdi-^ Gaudentius Donatifiarum^Tamugaudenfis epifcopus. Contra mcn- 
^^adenfi^*^' »* dacium libcr i. Hic libcr fic incipit : Multa mihi Ugenda mififii. 
» Contra duas cpiftolas Pclagianorum , libri mu Hoc opus fic 
n mcipit : Noveram te quidem fama ceUherrima prxdicante. Contra 
„ Juhanum, libri vi. Hoc opus fic incipit : Contumelias tuas df 
» verha ma/ediSfa Juliane. Ad Laurcntium, dc fidc, fpe, & cha- 
m ritatc, libcr i. Hic liber fic incipit : Dici non potefi, diUitifsimt 
mfiU Laurenti, quantum tua eruditione deUSter. Dc cura pro mor- 
n. tois gacnda ad Paulinum Epifcopum , Jibcr 1. Hic liber fic inr 



Cdput fcxtum. 5>i 

-cipit : Biu fanctitdti tux cocpifcope ver^cr^nde Paulint. « 

Dc ofto Dulcitii quxftionibus, libct i. Hic libet fic incipit: - 
^uantum mihi vidctur dilc^ifsime fU Dulciti. Ad Valencinum « 
& ad cos qui cum illo funt Monachos , de gratia & libero arbi- •• 
ttio, lib. I. Hic libet fic incipit : Proptereos qui hominis liherum ar- « 
hitrium. Ad quos fuper de correaione &: gracia, lib. i. Hic liber « 
£c incipit : Lcciis litteris vejtris , Valentinefrater dilcclifsime. 

Clementis urbis Romac cpifcopi rccognitionum libri x. cx- « 
ccpta cpiftola &: prologo ad caput jundis : quorum primus fic • 
incipit : EgB Clcmens in urhe Roma natus ex prima £tatc pudiciU£ « 
Jludium gcfsi. Secundus autcm fic incipit : Cum autcm dies qux ^ 
4d difputandum fermone flatuta fucrat. Tertius vcro fic incipit : *• 
Jnterca Petrus gallorum cantihusfurgens. Quartus fic incipit : Pr^- « 
fe^i CAfarea ut Tripolim pcrgcrcmus. Qinncus fic incipit : Scquentl « 
autem dic paulo citius quam folchat. Scxtus fic incipit : Vhi vero « 
rartfcentihus temhris. Scptimus fic incipit : E^cfsi tandem etiam « 
TripoliPh<pnices urhem primam. Odavus fic incipit: PoHcra autem « 
diePctrus. Nonus autcm fic incipit : 5"^^^^^/ die Petrus unanohif n 
cum. Dccimus autcm fic incipit : Manc autcm exortOy Clcmcns. « 

Expofitio in Apocalypfin Joannis Apoftoli fandi Ambrofii cpif- 

copi, qux dcccm & odo libris continetur. Quorum primus fic 

incipit : In lc^ione rcvclaticnis Joannis Apoftoli y fratrc^ charifsimi. « 

Secundus fic incipit: Fratres charifsimi in candeiabro , de quo,cum « 

Apocaiypfis Ugcretur^ audijlis. Tcrtius fic incipit : Modoyfratres « 

charifsimi y audimus hcatumjoanncm. Quartus fic incipit : Etvidi « 

fupra dcxteram fcdcntis in -throno lihrum. Quintus fic incipit : Si- « 

cut modo cum lc£tio d^vina lcgeretur audiUis. Sextus fic incipit: « 

Et vidi alium Angclum afccndentem ah ortu SoUs, Septimus fic in- « 

cipit : Modoyfratrcs charifsimiy cum Apocaljpfts legerctur audivimus. « 

Odavus fic incipit : Vox de caio imperium ejl Dci qui cor tangit. «. 

Nonus fic incipit: ^uod audivimus y fratrcs charfsimi yin lccHo- «« 

ne qud recitata ejl. Dccimus fic incipit : Modo autcm audivimus, ^ 

Jratrcs charfsimi. Undccimus fic incipit : In lccHone qut modo " 

recitata eji y fratres charifsimi. Duodecimus fic incipit : In it^iohe « 

Dommi qud rccitata cHyfratres charifsimi, dixit S^Joanncs. Tcrtius- « 

* dccimus fic incipit : San^us Joannes , fratres charifsimi , dum de ." 

VI I. Angelorum phiaiis &piagis. Dccimus quarcus fic mcipic : •* 

Modo cum divina leclio iegcrctnry fratr€s charifsimiy audivimus bca- " 

tum Joannem. Dccimus qumtus fic incipit : In icciionc qux roii- •« 

M ij 






#« 



*4 



«« 

'^ «. 



Ca^ut fcxtum. 93 

brofii ad cofdcm : ImferMOYibus cUmcntlfsimts & primipUus ti 
chrijiianis. Iccm alia cjufdcm concilii : Impcratorihus clcmcfJtifsi- h 
mis. Itcm alia ad cofdcm : Et hoc glorijt vcjlrx cUmcmifsimus « 

trinccfs. ^ « 

Lc^^atio Ambrofii cpifcopi ad Valcntinianum Impcratorcm. « 
Ambrofius VaUntiniano Iwfcratori. lccm alia ad cumdcm , dc « 
contcmncndo fimulacrorum culturam : Cum omncs homincs cjui «• 
fub ditionc Romana rcguntur. Itcm ad cumdcm Impcratorcm, ,, 
rclatio Symmachi prxFcfti Urbis , ut aram fimulacris pcrmit- «« 
tat rcftitui. Ijbi primus Scnatus ampUfsimus. Itcm Ambrofii ad t% 
Valcntinianum Impcratorcm , &: Symmachum prxfcdum Ur- « 
bis. Bcatifsimo principi & chrlftianifsimo Impcratori VaUntiniano 
Auguftoy Ambroftus cpifcopus. Epiftola Ambrofii &:ahorum cpif- 
coporumltahx ad Thcodofium Impcratorcm. Bcatifsimo Irnpc- 
tatori & cUmcntifsimo principi Awbroftus , &c. Itcm aha ab cif- „ 
dcm cpifcopis ad cumdem Impcratorcm. Bcatifsimo Impcntori 
& cUmcntifsimo princtpi Jhcodofto Ambroftus , & cxtcri cpifiopt 
ItaUd. Dc humanitatc & rcligionc Valcntiniani junioris. Am- „ 
brofius Thcodofio Impcratori. SiUntium rhcum rttpit. Ubi icc^- „ 
cufat jureMaximi tyranni dccHnafle prxfcntiam. Ambroftus Jhco- „ 
dofto Impcr.ttori. Itcm Ambrofii cpifcopi ad Thcodofium. Am- ^ 
hroftus Jhcodofto Impcratori. Epiftola Ambrofii ad Eugcnium .. 
Imperatorem. CUmcntifsimo Imperatori Eugtnio , Ambroftus cpif ., 
copus. Incipit hbcr fanfti Ambrofii, dc obitu Thcodolii Impc- ^ 
ratoris : Hoc nobis motus gravis. Incipit fandi Ambrofii Epifco- « 
pi, dc cxccflu fratris, libri 1. quorum primus fic incipit : /jy- - 
duximus fratrcs diUEiifsimi hoftiam mcam. Incipit fccundus dc 
cadcm rc : In dic oCiavo fupcriore Ubclio aUtjuid indulftmus deft- 
derie. Ambrofius cpifcopus clcricis. rUrumquc himanis obrepftt 
mcntihus. Ambrofius cpifcopus Ircnaro. ^xris a mc , cur Bowi- •• 
nus Vcus manna piucrit, 

Scx hbri Auguftini cpifcopi carhoHci in hbros Juliani ha-rc- 
tici Pelagianx hxrcfis, cxccpca cpiftola ad caput adjunaa. Hoc 
opus fic incipit : Contumelias tuas ^ verba maUdiia JuliahC. 

Au^uftini advcrfus hbros Parmcniani Donatiftx, libri j. Hoc - V 
opus fic incipit : Muba cjuidcm & alias adverfus Donatiflas. Ircm « 
Auguftinus, dc bono conjugali. Hic hbcr fic incipit : In con- u 
jugali fdippc vincido , hoc dc libro ntra[latiomw.. Dc fpiritu & «• 
lictcra ad MarccUinum fandi Auguftini piologus , ad qucm fcri- «* 

M iij 



<« 



<• 



«« 



«« 
«« 



P4 Diarium Italicum 

4» pfcrat tres libros. Libcr fandi Auguftini ad Marcclllnum , de 
^ fpiritu 6c iittcra : hic liber Gc incipit : LeSfis cpufcttUs qujt nu- 
ir fcrelahoravi. Scrmo fandi Auguftini , dc pncfcntia Dci ad Dar- 
^, danum : hic libcr fic incipit^ Fatcormefli Dardane. Itcm fcrmo 
» fandi Auguftini ^ de virginiutc : hic libcr fic incipit : ^j^untam 
m i» calefiibus teatitMdinem virginitas /an£fa fvjsideat. Incipit libcr 
M Auguftini , dc vcra rcligionc z hic libcr fic incipit : Cum omnu 
», vita honx ac heatje^ 
^ •» Libri 3. fan&i Auguftini^ de vcrbo Domini in Evangeliftas^ 
^ trcs,id cft, Matthaois^ Lucas, & ]oanncs:quod opus in duobu$ 
m voluminibus fcriptum habcmus. Non dico, quod de uno libro 
^ divifio fada iuit in duo volumina^ fed quia eumdcm bis fcriptum 
^ habcmus. Scripfcramus quidem eum pridem , (cd non tam lu^ 
^ culcntcr ut poftca : quomm primus fic incipit : Evangelifiam au^ 
„ divimus , ^ in eo Dominum eos Afgutntem. 
r „ Dc Confcnfu Evangelifiarum , libri iiii. hoc opus fic incipit : 

„ Inter omnes divinas authoritasts qua Jacris litleris continentur» 
T „ Libcr ctymologiarum Ifidori Spalenfis (Jsc) cpifcopi. 
r „ Libriio. Livii {fic) abUrbe condita j fcd capiraxu adhuc 
defunt Pompofiano Abbati, quac reperire avide anhclat. 

Liber procmiomm delibris novi&vctcrisTcftamemi. Itcm 
libcr famai Ifidori , de vita , ortu & obitu fanftorum Patrum, 
qui in fcripturarum laudibus rcfenmtur : hic libcr fic incipit: 

Incifiunt nomina . . San£toram Patrum vcteris 

Tctomenti myfticc expofita a fando Ifidoro Spalcnfi eprfcopo. 
Hic libcr fic incipit : Adamfguram chrijh gtfiavit. Iccm nomina 
fandomm de novo Teftamcnto : hoc opus fic incipit : ^uatuor. 
Chronica (anfti Ifidori Spalcnfis cpifcopi, dcfcribcns hiftoriamm 
brcviatium ab exordio mundi, ufquc ad Heraclii tempus, libcr. 
Libcr dificrentiamm Ifidori Spalcnfis epifcopi : hic libcr fic in- 

cipit « . Item dc diftin^tionibus quamor viciomm : hic 

libcr fic incipit : C^ntra hac tam 4. virtutum genera. Iccm fc- 

cundus, dc diffcrcnciis vcrbomm : hic libcr fic incipit: Ifidorus 

$, leSfori Jalutem. Plerique veterum fermonum dijferentias difimguere 

u fiudiierunt. Scrmo Ifidori contra Arrianos ; qui fic incipic : Veni 

»M Domine Jtfu ChriHe redemptor nofier. 

u Scrmo fandi joannis Us aurei , dc pfalmo L. &: pocnitcnria 
„ David, qui fic incipit : Adcotnx vos reliqiuas vocamus. Epiftola 
» cjufdcm ad eos qui dicunt ^ quare non de mcdio fublaius cft 



f> 



»9 



a> 
§» 

M 
» 
» 

§* 
M 



Caput cjumum. 5); 

diabolns: hic libcr fic incipit : Hurjim vpbis menjkm quam fridtm c 
fromifi. In nomine fandas & individox Triniucis , mcipiunr « 
a£ta fantti Mechodii epifcopi Paterenfis , de regnis rcgum gc- •■ 
ncium , & de novifiimis temporibus ccrta demondratio chri- « 
ftiana. <t 

Duo libri Aug. de Gencfi contra Manichseos : hoc opus fic •• 
incipit : Si eligerent Manichdi quos deciferent. Item duo libri fani^i «• 
Auguftini ad Simplicianum : hoc opus fic incipit : Gratiofijsimam «» 
flane atque fuavifsimam intcrrcgationum tuarum dignationem. Item « 
Auguftinus ad Dulcitium , de odo quxftionibus : hoc opus fic « 
incipit : ^^uantum mihi videtur,fli dilecHfsime Dulciti. m 

Incipic expofitio fiiper Cantica canticorum Apponii : hic h- « 
ber fic incipic : Admirantibus vocem S^iritus fanSH. « 

Dccreta Pontificum primi Clcmentis Papx ad « 

Damafi:im. 

' Icem Augdlini: libri 15:. deCivicatcDci, x. in voluminc uno, « T 
& V. in alio. « 

Hiftoriarum antiquarum xliv. lib. Trogi Pompeii. « T 

Expofitio in EvangcHum Matthxi edita ncficio a quo autho- «« F 
rc , cum prologo ad caput junfto : hic libcr fic inciptt : Cum « 
diligenti Jludio , ac cum foUicita diverfs teftimoniis Prophetarum, m 
t.V4ngeUftarum numcrum volumus affrobare. • Hoc autem opus « 
cendit ufiquc ad Evangelium , quo ait : Tunc oblati funt ei farvuU • 
mt manus eis imfoneret dr oraret : &c dividitur cxpofitio libri in « 
xxxvi. capitula. « 

Memento, prudens Leftor , quia (blerti cura (ftc ) ftrcnuiflimi «t 
Abbacis Hieronymi fiiperius difti,omnes pene fupra commemo- «« 
racos libros diligcnci fibi exercicio jam fi:ribere fecic. Ideo enim 
dixi, pene, quia quofdam quos fan&us Augufttnus in libro Recra* 
ftacionum commcmorac , ejus avidac manus nundum (ftcj actin- 
gcrc valucrunt. Undc fagax ingcnium illius numquam quicfcic 
tedulo rogitando & pcrcundando ubi habilcs fanaorum libri 
latitcnt, quatcnus ad eorum indaginem pervenirc, &fuoarroa- 
rio addcre valeat ; ut inter Italicas Pompofiana mire fulgcat «• 
ecclefia. OmniaDci clemencia circa fuos, quac fic fidcm flagrarc <« 
facitj.uc quafi cfuricns comedac ncc faciccur, fiticns ebibac am- « 
pliufquc firiat. Quippc dcfidcrium illius, modum in rcquircndo r* 
non rcpcrit ullum, ied anhelanter, opcrofcquc annititur,quo, fe « 
vivo, cximia iibrorum copia propriam ditct£cclcfiam. Scd quia - 



€9 
tt 



p6 DUrium Italicum. 

^/tcle^en* „ livor & mq\^x^ (liffgud) contagium fxpc intcr fcHcia fccurc 
mnJfi^vox ^ ^cbcnc gcfta rodcrc folcnc;non ignoramus futurum forc quof. 
«MM deeji. $» dam fupcrftitiofos & malitolos ^ qui ut fando loco dctrahanr , 

u ut optimo Abbaci calumnix ingcranc procaci 

t» cura indagarc 5 cur idcm vcncrabilis Abbas Hicronymus vc- 
n luic gcncilium codiccs , fabulafquc crroris , cxadofquc cyran-* 
M nos divinx infcrcrc vcricaci , paginxquc librorum fandorum, 
•» Quibus rcfpondcndum apoftolicis vcrbis, quia in domo poccn* 
M cis non folum vafa aurca &: aracncca , fcd ii fidilia func • • . 

•9 Hoc cgic uc pro itudio & mcrico fuo habcac unuf. 

M quifquc in quibus oblcdccur & propric cxcrccac ingcnium. Hinc 
w &: ipfa vcricas aic : In domo Patris mei mayijioms mulujunt. Crcdo 
•» uc quanco quis hic cric fan£lior ^ canco illic bcacior. Idcm quo-- 
•* 9"^ gcncilium commcncum libronim , (i ad puram mccntioncm, 
*ficfufpu$ „ inccUigancur (^utiU elt.) Quid cnim aliud (onanc quam fxcula- 

rcm pompam nihil cflc ? un3c Apoftolus : Scimus quoniam dili^ 
gentibus Deum omnia cooferantur in bonum. Qtucfcanc icaqucjar- 
gumcncofus vcro Abbas in fando opcrc, ur qui bcnc cccpcrit, 
ufquc in fincm pcrfcvcrcc : uc libri poftcris profucuri fcribantur, 
•I & pro fiituris ccmporibus ad mcmoriam rccincndum icidcm 
fubnoccncur. 

£x iis qux dc Tico Livio nocac Hcnricus pag. 94. jam xvo 
fuo amiffas & dcploracas canci fcripcoris dccadcs bcnc multas 
indicac, camctfi non fic accuracc rcm ccncac. Ignorac quippc 
ncmo cx dccadibus 14. fivc cx libris, 140. auc , uc alii, i^x. folos 
lupcrcflc 3j. ac proindc amijTos cocos 107. 

Dc Trogo Pompcio ciim agit, cavc fis putcs ipfiimTrogum 
intcgrum hac in Bibliochcca cxfticiHc, qui jam a mulcis rccro fx- 
culis cxftin^his crar. Vcrum dc Juftino incclligas cpicomcs au- 
ftorc : qua cpitomc Juftinus Trogum nobiliifimum fcriptorcm 
confodic ac dc mcdio fuftulic ; pcrindc acquc Livius magna fui 
parcc pcriicFloro & Argumcncorwm auftorc pcmicicm inrcrcnti- 
bus. Editis quippc compcndiis auftorcs primi, valcrc juffi, pau- 
latim incuria vcl funditus inccricrunc , vcl mucilaci magna fui 
partc func. 



»» 

9» 



u 



<^Sft 



Caput 



Caput p^timum, 57 



mmtm0m 



Caput VII. 

Ecclcfa S. V^ttalis Ra^vennen/ts. Monogrammata Titi Come^ 
lii Ncpotis. Epitaphium IJaaci Exarchi. Aliud epitaphium. 
Injcriptiones quadam. Pyrgus jigncUi in ecclejia Cathedra^ 
li. Ecclejia canonicorum Regularium. De MonaJ^eriis Claf- 
fenji cir beata Maria Portuenjis. ReceJJus maris H^drui^ 
rici. De cataracie Velini. Adventus i{omani. 

SEptembris dic fecunda Ravennam vcnimus , &: In Mo- 
naftcrium S. Vitalis poftridic quam obicrac Abbas divcrti- 
mus. Ecclefia in antiquiflimis Europx fertur, fpcdabilis forma, 
ornata marmore vario opcrcquc mufivo. Ibi vidcrc eft Juftinia- 
ni cftigicm imperatorio cultu, cum Epifcopo, Diaconis & ad- 
miniftiis, veftitu, ut tulit a^tas, facro &: folcmni. Ab altcra cho- 
ri partc Theodora conjux cum famulatu , quorum omnium hic 
typum atquc formam cxprimerc juberet animus, nifi nos in libro 
de operibus mufivis prarvcrtiflcc o /(^icpte/W Ciampinius. 

Ecclcfia columnis fulta cft, labentis arris notam prxfercnti- 
bus. In capitellis monogramma vifitur , quo pcrpcram lcdo^ 
non pauci Narfetcm indc fundatorcm Ecclcfiac pronuntiarunt, 
ncc dubia , ut putabant , conjcdura. At Neposy non vcro Narjcs 
lcgitur, uc vcl primo confpcftu quivis cx oblata modo figura 
intclligat. Huic adjicimus aliud monogramma, quod paritcr in 
capitcllo fanft^ Agatha: majoris Ravcnncnfis fcalptum vificur, 
mihiquc tranfmiflum Romam fuit a viro dodo & amico Co- 
lumbano Bofio Mantuano Cocnobii doftore : confpiciturquc in 
fccundo capitcllo ad larvam , c regionc oftii. Monogramma al- 
tcrum alccri facem prxfcrt, cumacmquc, ni fallor,notatartih- 
ccm. In eo quod S.Vitalis cft, ut ncmo non vidct,AV^^/ legacur 
neccfle cft : in alio fanckx Agathx littcra E,dctritalinca infcriorc 
in F convcrfa quid ncgotii faceflcrc potuit. Vcrum rogantc lau- 
dato viro Columbano Bofio, ut quid fcrret cxpromcrcm, nihil 
morantc licccraF, lcgi fubico T. C. NEPOS, Tttus Cornciiu 
Ncpos , dccricam infcrnc lincam fufpicacus : & rogavi uc rem 
cxplorarcnc diligcntius : rcnuntiarunt auccm ad cum locum la- 



5^8 Diiirium Italcum. 

piclis fii.ftum cxcidific cum linca. Adcrit forralTc nonnullis fcru- 
pulus , architcdufnc fucric mcmoracus illc Ncpos , an is qui 




.«^•%v 




proprio pf*culio Ecclcfiam cxcitavcrit j architcdis namquc olim 
vctitum fuit a:dificiis nomcn adfcribcrc. Scd noncfl: quod hx- 
rcamus : rcmotiorcm antiquitatcm fpccilat ncgata illa artifici- 
bus nomcn fculpcndi facultas; ncquc nomcn hic confcqucntcr, 
fcd in monogrammatc lcgitur : ad hsec, ut cx infcripcionc anci- 
qua Rubcus comprobatjjulianus quidam argcmarius jufiTu Ec- 
clcfii cpifcopi ccclcfiam S. Vicalis cxcitavic. Quid fi dicamus 
columnarum dumraxac, non ccclcfix artificcm fuific Ncpotcm: 
in columnis cnim tantum, ncquc ufquam alias comparct cjus 
monog^r.imnia. 

Proxin^.c oftium Monaftcrii in urna marmorca cxfi^at bcllifl]- 
ma infcripcio Grarca qux apud Rubcum lcgicur , fcd crroribus 
confpcrfa. Hic fanam profcrimus Grxcc. 

TC^C ^s CAKZJjT.lc (p7; *^a?luuo7; chaiT,Tztjg 
Jozty^^oC 'ip (iacn/.icov 6 GVLC^ta^t; , 
O' TT,^ aTmjjK; A^juS^ij^iac ko^jjjloq jui^^ag 
At^f-^p('q bjj y^ 0'jTrg c;i ?^U'^^Z'] ^^tcf^- 
TQVTcy 5avo\'Tz<; 6u?t^\s:t^ tf av/bcQog 
^o)jzu'va Gzo^cyrv T^t^^fcc ai/Milg Tt^o^rr^ 
T[i)c.'c^(; ^;a/^&i aiJ)^og i^^rfj^iu 



Cd^^ ut pptinjum , j j 

Lv TOf^ (Lva.-^^^ic, v?<iov yjj^ tti c/^V^ , 

Qux {iC vcrto: 

Hic jacct qul Ducls munerc fircnue perfurscfus tsi, 

Roma?Nque fervs^vit HUfar» gr Occidentem , 

Terfenis annis y ferenifsimis Princivihus ^ 

Ifuucins Imperatcrum hclli focius y 

Totius Armenu ornamtntum magnum^ 

jirn.enus crat enim ex prjLclarafiirpe. 

Ilio g!oriofe dcfun^lo tjus conjux 

Sufanna pudica , ir.flar caftx turturls 

Afsidue ^emit viro privata, 

Viro fcilicet tot lahorihus gloriam nacio 

In Orientt atque in Occidcnte , 

Extrcitum enim duxit Orientis & Qccidtntis. 

Obiic autcm anno Cbrifti 641. Hcraclio Impcratorc. Is ipfc 
Ifaacius , cum confirmandi Scvcrini Pap^e caufa Romam pctiiflct, 
ccclcfiam S. Joannis Laterancnfis cxpilavit. 

Ejufdcmlfaacii cumRavcnnx dcgcrcc, obiit frarrisfilius un- 
dccim annorum, cujus cpitaphium hinc &: indc mancum cx- 
fcripfi in domo viri clar. Dancfii. 



hf arejui^Ti y^rjTtf^TOJi ^jlt . . . , • 

ot; li ^lov tf 4^;>ti /u4 

• . . . ag a(p^apTvv t^omcS^ /3 ..... . . 

. . . Tc^ (pv^-ozL 'THg ijuup-nou; 

• • . OfTTC Ilu \i£ov cog ivchy^ ^ 

• . oc ctTihoug X^ur^ yXvxjug .-•..•- 
Ov lausizioc ogit; i^ap^g /^yiQ 

'Epy^ig iJ^i^ti rp IraAajy spxi^v/i^mv 
LKAojuTt my^oig c/k /SaOcc^ tJiic yjt^cfiou; 
O^ '3>£pV TTOLT^oq juS{j 5i7og (umf Tvf^veoy 
Ep^v Ji "s^g iuuizv at^cit^^ci 7m7^t)iou Tjzldvv. 

Id cft , cxpundo adolcfccntis nominc. 
.•••-•-•• ... .•... .., 

i» corpore tumulatur feorfum 

N ij 



iOQ Dlarium Itctlicum. 

aijus animA qux, Dei funt meditalutur 

qux incoYrtipionem conftquHta est 

quia, fugit i^^jperium vcdati. 

Hic crut amiorum circiter undecim , 
fmplcxy Uheralis , manfiutus. 
J^em ifaacius ille qui magnus Exarchus 
}icb.:s gifis comprobattis eft Italicorum cxercltuum 
Tkvit amare ex intimo cordis , 
J^/ patruus quidtm cjus crat, 
Scd vifcera puterni a^cctus erga ipfum gercbat. 

Primus autem verfus epitaphii excidit, in quo vidctur fuifTc 
pucri nonicn. In cadem D. Dancfii domo vifuntur infcriptio- 
nes alix elcgantes , quarum nonnullas exfcripfi. Singularis cft 
Marci Aurclii Theodoti infantis, in qua dcfcriptis dc more Ht- 
tcris D. M. fubtus ponitur pucri caput &: hic &: indc manus, 
poft fcquitur infcriptio , quam hic exhibemus , typo addito 
rotunda: cjufdem cl. Dancfii urnx ex marmore Grxco, altitu- 
dine pcdah cum operculo ejufdem materix, ubi IulIus fingula- 
ris exprimiiur, cujus mihi rogatu viri clar. Dancfii , copiam fc- 
cit laudatus vir amiciilimus mihi Columbanus. 

Die Scptcmbris tertia D. Francifcum Negrium Ravcnnenfis 
cujufdam ecclcfiar curatum, ut vocant, invifimusierat illc fcncx 
vir bonus &: candidus, fine fiico &c fallaciis more majorumiqui 
diu pcrcgrinatus maximequc in Scptcntrionalibus plagis, itinc- 
rarium ac dcfcriptioncm paraverat illarum rcgionum, quam cum 
typis darc cocpiifct cxftind:us morbo eft. Is in horto fuo rofam 
arborem oftcndebat in cujus ramorum umbra homincs plus qua- 
draginta coofiftcrc pofiTunt : ftrobilos item fcrvabat fcu pinca 
poma, cx quomm medituUio cmcrgebat furculus cui aUi ftrobili 
adnati. 

Hinc ad Domum fcu cathedralem pergimus , ubi quardam 
obfcrvatu digna. Apfis mufivo opcrc, quod ornamcnti gcnus a 
Grxcis ad Larinos emanavit. Pavimentum cx marmorc varii 
gcncris&coloris, atquc ex porphyretico. Nihil iftic fingularius 
anjbonc, qui turvis inftar concinnatus cft, cx albo marmorc to- 
tus, hinc & indc fcalar, quarum a!ia v^r^.^^ n!rr»^e. altera c rc- 
gionc cftii fica cft. E fuprema ambonis parte lcgitur fculptum, 
Strvus tuus Agnellus epifco^us hunc pyrgum fecit. Scx ordinibus 



M-ZiVR-THEO- 

DOT • riL-Q-VAN- 

mi-MAVRTHEO- 

DOT-KATTIAN- 

COP-ETPOPPEl 

SECVNDIN-MAT 

PARENT-FIUOS 



Caput Jeptimum. ici 

anaglyphorum ab imo ad fummum ornatur * pyrgus , in primo *^'^f'^f 
ordinc fcx ovcs rculpca: funt , in fccundo fcx pavoncs , in tcrtio 
ccrvi totidcm , in quarto columbac codcm numcro , in quinto 
fcx anatcs , in fcxto tantumdcm pifcium. Hacc arcana quadam 
rationc fic compofita funt, quam ncc libcc nccvacat cxquircrc. 

Ipfa dic baptiftcrium Catholicorum adiimus, fic didum, ^z^^; 
oi-nJiai^hlM baptiftcrii Arrianorum. Eft autcm figura oftangu- 
lum , intus ornatum marmorc vario. In mcdio cxftat pifcina 
itcm oftangula , ubi opinio cft baptifmum olim pcr immcrfio- 
ncm collatum fuifTc. 

Quarta Scptcmbris in archivum ccclcfia: Cathcdralis dcdu- 
cimur, ubi quxdam cxccrpfimus fuo loco publicanda. Paucif- 
fima func archiva tot diplomatibus varii gencris arratifquc in- 
ftrucla:quorum catalogum pcramplum , addito cujufquc chartx 
compcndio, naftus fum. Ifthinc dcfccndimus in capcllam a S. 
P. Chryfologo cxaedificatam , ut fidcm facic monogramma in 
fornicc poficum, mufivo &:ccflcllaco opcrc. Vificur ibidcm cbur- 
nca cathedra antiqua anaglyphis ornata , quam fcrunc ufui olim 
fuifTe Archicpifcopis Ravcnnenfibus. 

Adiimus iccmccclcfiam Canonicorum Rcgularium, omnium 
pcr Urbcm cleganciffimam , monftranc iftic cabcrnaculum lapidi- 
busprcciof]sincabcllasfc£lis vcfticum. In Cimcliarchio cxhibcnc 
vas ingcns porphyrccicum , in quo aiunc nupciis in Cana Ga- 
lilxas cclcbracis, aquam in vinum mucacam fuiffc. Vcrum admo- 
dum robufti pocillacorcs focrc qui vafa hujufmodi vcrccrc pof- 
fenc : nam ctfi vacuum nonnifi magno conacu movcri loco po- 
ccft vel a nervofis , fublimcm auccm hydriam hujufmodi vcl 
vacuam duccre gigancis cft. Porro ab ima parcc pcrforacum 
vas fiiic \ mccu,aicDac CimcHarchus, Gallorum incurfancium, nc 
violarcnc tam preciofum pignus; in illofquc fradi cimclii invi- 
diam dcrivabac. 

Septima cjufdcmmcnfis rhcdavchimur ad Monaftcrium Claf^ 
fcnfc, cujus videndi appctcntior cram, olim cclcbcrrimum jam 
vcro defertum quia infalubrc admodum. Ecclcfia viginti qua- 
tuor coliimnis cx marmorc Grxco fulta. Apfis opcrc mufivo, ita 
cleganti colorum nativa pulchritudinc ut nihil fupra. Indc 
pcrgimus ad ccclcfiam S. Marix Portucnfis Canonicorum Rc- 
gularium, fccundo itcm ab urbc milliario, qux dcfcrta cft ob 
intcmpcricm carli. Ecclcfia nullo alio fpc&abili^ quam quod \ 

N iij 



lor DldrUim ItaJicum. 

3oao Florcntino, p\d:ov]x arcis inlulia rcftaunitore, dcpida fir. 
Erat aiitcmJotcusDantis Alighcrii poerx familiaris. Inlcpulcro 
ijuodam lcgitur annus fundationis cum cpitapbio hujufmodi , 

HH fftus efi Petrus peccans cognomine dicftts 
Cui dedit hanc atilam meritorum condcre chrijlus, 
jinno miilcno centeno dehita fol^jit , 
/;; decimoqt^e nono defun^tus corpore dormit. 
.^arto Kalcndas Jprilis. 

Jotto Florentinus rcjlituit fi^oriam artem 
Vefinxn hanc Ecelefam, 

Poftrcma quxjottum fpcftant rcccntiora funt. Hxc olim loca 
niari contermina , & Ravcnnx portus cclcbrisfuit,ubi ftatiopcr- 
pctua navium in prxfidium maris fupcri fivc Hadriatici ; dum alia 
itcm clafTis in Mifcnxo portu proximc Ncapolim ftarct ad tutc- 
lam maris infcri fivcTyrrhcni. Claudiano tcftc, Honorii Augufti 
xvo portus Ravcnnx adhuc, tumcncc maris xftu , frcqucntaba- 
tur, &:ad urbcm appcUi potcrat, ut clcganter iUc: 

Jnmqtit ora Tadi forttfqtie reltnquit 
tlumineos , certis uhi legihus advena Nercus 
JEfuaty & fronas puppes nunc amne fccundo , 
Ntinc redeunte vehit^ nudataquc littora fiHffi^ 
Defirit y Oceani Itmarihus dmula damnis. 

Elapfo dchinc farculo, Padi illuvic portum in amocniffimos 
hortos commutatum tcftificatur Jornandes. Et Procopius cjus 
fuppar ait, xvo fuo marc duobus jam ftadiis Ravcnna rcccftiffe, 
&: a tri^inta ftadiis brcvium frcqucntia arccri navcs appulfu. 
Sub hxc^paulatim promincntc folo, tota illa triginta ftadia in 
campos, vincas, pinctaque vcrfa funt. Reccdcntibus aquis rcccflit 
antiquus Urbis fplcndor : quamquam non una ifthxc jadura: 
eaufa;rcrum cnim Italicarum tumor, fcrventefquc proximis fx- 
culis in Italia fadioncs, plcrifquc urbibus pcrnicicm intulcrc. 

Septima Septcmbns Ravcnna dcccditur, & poftridic Anconam 
divcrtimus,ubi mufxumviri clar. Camilli Pighiivifimus numif- 
matibus antiquis, aliifquc id gcnus cimeliis inftruftum probc. In- 
fequcnti Laurctam vcnirur : ibi fiifis ad B. Virgincm prccibus, 
confpcdaquc ncc fme ftuporc Ecclefix fupelkailc atque thc- 
fauro , pcrgimus Romam, In tranfcurfu, Velini catarattcn pro- 



Caput Jcptimum. j^^ 

Ximc Intcramnam vifin.us cic quo Tullius ad Atticum lib. 4. 
Epift. 14. Jieafini me adfua Tf/uTm duxermt , ut agerem caufam 
contra Intetamnates afud Confulem drdecem legatos, quod lacus Ve^ 
linus a M. Cur em/fus,intercifo monte in Nar defluit. In montc 
itaquc rapidiffimo alvcoVclinus Iabitur,doncc in abruptum dc- 
vcniat in quo lapfus ingcns : iftic prjcccps fluvius dcfilic in ru- 
pcs dcorfum , ac in fpumam &: nimbum pcnc torus abit hinc 
p crpctua nubcs arquc in nubc iridcs circumquaquc. Cataratlcn 
pcdum plus minus ccntum cfle arbitrantur mccum benc multi ; 
ncquc cnim audicndi qui trcccntos adfcribunt. Dclapfus inpro- 
fundum fluvius pcr anfra£lus & faxa in Nar influit atqac no- 
mcnamittit,ctfi Narc multo major,puta quia cum non nacivo 
fcd manu fado alvco in hunc fcfc fluvium immittat, ccu hofpcs 
tc advcna prifcum cjus nomcn non muravir. Narrabant auccm 
nobis, canalcm quo Vclinus in abrupcum fcrcur , cujufquc ima 
pars rupcs cft , lapidcfccncc in fundo aqua , fcnfim augcri & al- 
ciorcm cvadcrc; quamrcm , aicbanc, rcpccicis cxpcrimcncis cx- 
ploracam nihilquc ambiguam cflc. 

Dccima-fcxta Scpccmbris anno 1^98. Romam advencamus 
ubi a viro clar. Claudio Scephanotio Congrcgationis noftrsc 
Procuratorc Gcncrali vcccris amicirix nominc fniccrnc cxcipi- 
mur, nccnon a D. GuillclmoLaparrc cjus cunc focio. Infpcracis 
ncgotiis intcrccptus duobus cum dimidio annis Romar vcrfatus 
fum:otiumquc tamum cvolvcndis maximc Bibliothccarum co- 
dicibus, luftrandis ctiam Urbis monumcnns, concrivi. 

rivMa ji^ iod-p^gi mdtiv (fptaiy m>^% Ji Xv^d. 

Inter advcrfa qux accidcrunt , domcftica pr;rfcrtim funera 
nec opinantcm , uri folct interccpere. Ecenim D. Cxaudius 
Stephanotius anno 169^. 20. Junii c vita migravic. Vir 
prarclarus, cujus a piecare , prudenria, ftudiolicterarum aliquod 
crac Romx & in Galliis nomen. Paucis iccm poft dcceflum ejus 
menfibus inxcatis flore fublacus eft irineris focius D. P aulus 
Brioys, acri juvcnis ingenio, Grarcc doftus. Obiic is anna 
1700. 10. Fcbruarii. 



104 Diarium lulicum. 

C A P U T V I I L 

NonjaDiarii ratio. De fchedis Flaminii Vacc^. Epifiola cjuf 
dcm. DlES PRIMA lufirand^ Vrhi dc^utata. Bafilica 
S. Maria Majoris ^ dc arcu Sixti 111. ihidcm. De tcmplo 
Diana. JEdificium nohile in hortis Mccanatianis. Arcus 
Callicni. Tropaa Cimhricd. Tahcrn^ in njilla Ahcriana. 
Therma Hclcn^ in njilla Urfinia : Anaglyphum Ncptuni 
ihidcm. Ecclcfia S. Crucis. Vctus alia Ecclcfia Chrifiiano- 
rum. Porta Efijuilina. Maufolcum Hdcna:. CanccUdri campi 
Boarii cpitaphium y itemque equitis Norici. Equitum fin- 
gularium fipulcrum. Ecclefia S.Laurcntii c^r Cccmctcrium. 
Capita Cxfarum effoffa aliaque monumenta, %Jrna Gottho- 
rum. Pantheum Mincrva Mcdicx. Njmph^um. Ecclefia 
fanfli Eufibii , columna Maxentii. 

HIc diarii novam inimus viam : quia cnim tantum tcmpo- 
ris Romx vcrfati fumus , fingula quo ordine vifa funt dic- 
bus adfcribcrc fuis ncquc libct , ncquc alicujus opcrx prcti 
cffct. Toto illo duorum & dimidii annorum fpatio , fi quid 
vacabat a Bibliothccarum & codicum curis , cxplorandis Urbis 
monumcntis dabam opcram. Et cum aliquandiu nuUo drdinc, 
utque fors fercbat , modo id modo aliud vififlcm 5 quamdam 
dcniquc milii prxfcripfi luftrandi normam , ut viginti dicrum 
intcrvallo Urbcm totam pcrcurrcrcm , accuratc fingula circum- 
fpicicndo. Morcm autcm rcpctii quorics vcl amicorum rogatu, 
vcl meopte nutu ac voluntatc Urbcm rcvifi , ut viccnorum fcm- 
pcr dicrum curriculo totum complccbcrcr. Eodcni itaquc ritu 
diarium Romanum noftrum parabimus. Ncc fortaflc dccrunt 
qucis plurcs vcftigandx Roma: dics infumcrc &: fingula curio- 
Cus indagarc cordi crit ; at iis intcgrum pcdctentim ac morollus 
omnia luftrarc , & binis tcrnifvc diebus ca difpiccrc qux uno 
complcxus fum. 

Prxtcrca qua: mcisipfeocuHs obfervavi,qux fcilicct ur pluri- 
nium vqI intada,vcl fecus autnon pro mcrito rci ncccxamuflim 

dcfcripta 



C^put oclavum. loj 

dcrcriptaruntjpriftinum quippcinfticutumpcrfcquor^non pauca 
ncquc fpcrncnda cx fcriptoribus anccdotis , in quos incidi , mu- 
tuatus fum: quibus longc prxftat Flaminius Vacca fcuIptorKo- 
manus. Is de monumcntis Romanis fuo &:majorum a'vo dcprc- 
hcnfiSjObfervationcs bcnc multas cum fuo tumnotorumcxperi- 
mcnto collcgit : atquc Anaftafio Simoncttx Pcrufino, qui Roma- 
narum antiquitatum librum accurationc multa parabat, dono ob- 
tulit.ObfcrvationcsFlaminiijUtnuUo ordinc intcr fccohxrcbant, 
fcd intcrmixra: crant , ut quxquc fortc fortuna fcfe obtulit , nulla. 
habita argumcnti ccu rei defcriprx rationc; ita libcrum fuit cas ad 
inftitutum aptaremcum, cum maxime hoc pa^lo ad germanam 
fcricm propriamquc fcdcm rcponancur. Schcdas autcm cjus Ita- 
lico vulgari idiomate confcriptas, Latinc rcdderc vifum, quo 
cruditis forcnt opportuniorcs. Eas fane,ut nova &: intada multa 
complcduntur , antiquitatis ftudiofis non difplicicuras confido. 
Erat Flaminius nobilis fculptor Rom^nus, cujus pcritiam pro- 
dunt opcra fabrilia non pauca variis in tcmplis xdibufque Ro- 
manis. Is dccimo-fexto fxculo floruit, videcur ad decimum-fc- 
ptimum produxifle vitam. Vifitur ejus fcpulcrum , fed fine an- 
ni fignificatione, in ccclcfia S. Marix Rotundx , ubi iconi ejuf- 
dcm marmorcx fubjicitur cpitaphium fcquens; 

D. O. M. 

Thminio VdccA fculftori Romano y tjni in o^tYihns 
qut fccit^ nuHquam fbi fatisfccit. 

Epiftolam ejufdcm ad Anaftafmm Simoncttam hic prxmit- 
timus. 

CUrijfimo Viro Simonctta Anafafio , Flaminius Vacca 

S. P. D. 

Cum rumorc nuntio acccperim te, Vir Clarifllmc, Romana- « 
rum anciquitatum librum accuratione mulca &:labore adornarcj « 
in graci .animi fignum pro innumeris abs te mihi collacis bc- « 
ncficiis , hafce quanculafcumque fchedulas meas tibi tranfmirro, « 
racus cordi cibi forc obfervationcs hafcc mcas pcncs tc habcrc, « 
quas a pucricia ad annum ufquc vicx j6. tum nicis ipfe oculis, « 
tum narracu multorum acccpi , dc iis qux Romx noftra xrace « 
vaiiis m locis cftbfla ac dcprchcafa funt. Accipc quxIbjVir " 

O 



10 tf DUrium Italicum. 

» ClarifEme^ faltcm animi adfeclum : nec indignc habcas , fi li- 
w gnum , ut aiunt, in fylvam congcram. Valc, Vir Clariffimc, 
•> Komx prima Novcmbris 1594. 

A Bafiiica S. Marix Majoris Urbcm luftrarc fcmpcr orfi fu- 
mus , in Efquilino montc fita : quo loco , uc vulgo crcditur, 
confcdit olim Junonis Lucinx tcmplum ; ac, quod nihil contro- 
vcrfix admittit , proxiroc macclium Livianum. Sccundas ipfa 
tcnctintcr bafilicasRomanas, funt ncmpcRomx bafilicx quin- 
quc, S. Joannis Latcrancnfis, S. Marix Majoris, S. Pctri Vati- 
cani, S. Laurcntii cxtra muros, S. Pauli viaOfticnfi. Spcftabi- 
lis in ca arcus cft , opcrc mufivo cxornatus , auftorc Sixto Tcr- 
tio Pontificc, qua forma primum codcm curantc cxcitatus cft^ 
Id aflrcritur infcriptionc codcm in mufivo concinnata , X YS- 
TUS EPISCOPUS PLEBI DEL Pauciffima Romx 
fupcrfunr xdificia tantx vctuftatis a Chriftianis cxcitata. Figu- 
rx porro mufivo opcrc cxprcflx non impcritam manum olcnt. 

In apfidc chori mufiva itcm pi£lura cxftat Nicolai iv. tcm- 
porc concinnata, ubi dcpingitur Pontificia vcftc Nicolaus ipfc 
IV. aun Tiara oblonga conica non triplici , quod poftrcmum 
gcnus invcxit Bonifacius viii. cjus fucccfiTor. San£his itcm Fran- 
cifcus ibidcm dclineatur, cadcm qua Capucini vcftc, fcd finc 
barba, finc pallio, togatus. 

Dc cxtcris hujufcc bafilicx , capcllis fcilicct rcliquiis , &c. 

infinitx pcne dcfcriptioncs prodicrc prodcuntquc in dics. Ibi 

vifirur famofa illa B. Virginis cum pucro Jcfu Jmago , piclore, 

aiunt, S. Luca. Scptcm, ni fallor, hujufmodi tabcllx, in variis 

Urbis ccclcfiis , codcm artifice comparcnt , omncs cx Grxcia 

comportatx. In Calcndariis & Mcnxis Grxcorum haud infrc- 

qucns imaginum B. Virginis S. Luca pidorc mcntio. In Biblio- 

thcca vcrb R R. P P. o. Bafilii , martyrologiuni cxftat dccimo 

circitcr fxcuIocxaratum,ubi cclcbrantur imagincs hujufccmodi. 

A finiftris oftii majoris habctur fcpulcrum Philippi dc Levis 

Cardinalis titulo SS. Pctri & Marccilini , & Euftachii fratris 

cjus, qui fxculo xv. flomcrc,ambo Galli &: Archiepifcopi Arc- 

latcnfcs. 

n FLAMINIUS VACCA. Proximc ccclcfiam S. Ma- 

m rixMajoris, quaUrbcm rcfpicit, dcprchcnfa fuit ftatua vulgari 

» proccricatc , fcdcns j vcftitu tali ut fafciis circumvoluta viderc- 



Caput oclavum. 10.7 

tiir 5 cubito in gcnu pofito nixa : qua confpcda Pctrus Lco Ca- « 
Ikllus , iis in rcbus pcritiiTimus , aic cfle Vidorinani marrcni « 
Callrorum. <c 

At rcs dubio non vacat : Viftorina quippe virilis audacia: fc- 
niina, pcncs cjuam in Galliis aliquanium tcmporis fumma rcrum 
fuit, adco ut Matcr caftrorum a militibus rcnuntiaretur ; mul- 
tos quidcm Gallicni tcmpore ad impcrium fufcipicndum indu- 
xic atquc fovic ; vcrum Romx ut hoftis habita cft ^ cjufquc 
nummi qui hadcnus cxftant , Trcviris cufi funt : nequc fimilc 
vcri cft ftatuas ipfi Romx crcdas fuiftc. Ad hxc, fumma fuic 
ifto xvo Romia: ftatuana: artis impcritia, uc mirum Ci quis nati- 
vam mulicris cffigiem, tam accuracc exprcflcric, quando ma- 
ximc cx nummis ejus qui rariflimi func & fxculi incleganciam 
olcnc vix potcft vcra illius forma dcprchcndi. Dcniquc numif- 
niata ViLtorinam galcato capitc cxprimunt, longc divcrfo fcili- 
cet a memorata ftatua cultu. 

In Monaftcrio S. Antonii Gallorum huic bafilicx vicino, ru- 
dcra vifuntur antiqui Diana: Tcmpli, qux in horrcum vcrfa 
funt. In horrei muro mufivi operis fparfa hinc &: indc vcftigia 
obfcrvantur, qux vcnatus fcrafque fylvaticas refcrcbant , gcr- 
mana Dianx fymbola. Ex hifcc rudcribus cruta gemina mufivi 
opcris frufta in capcUam fandi Antonii cranflata func, &:, vario 
marmorc, in utroquc latere capellx leonem qui vaccam fuftb- 
cac cxprimunt. Nec movcac quempiam quod nuUa ccmpli hu- 
jufcc in Rufo , Vidorc aliifque fcripcoribus exftec mcmoria. 
Nam infinica pcne hujufmodi cruuncur indies hadcnus inobfcr- 
vaca, incada : quale eft ccmplum Mithrx in vallc Viminalis, 
dc quo nc ^v quidem apud fcriptorcs : cujufquc fitum &: for- 
mam fuo loco rcpcries. 

Hortos Mxcenacianos , hac in parcc fuifle rcgionis Efqui- 
linx fitos, omnium pcne calcuUs cruditorum afleritur, ita fcili- 
cet ut a cemplo circitcr S. Martini in montibus ad aggcrcs Tar- 
quinii , qui ponc S. Antonium haftcnus vidcntur, pcrti^crinr, 
complcxi hodicrnas SS, Viti &: Modcfti atque S. Antonii fcdcs, 
quod cxTacito maximc &:cx Martiali eruimus. Prior enim aic 
hb. ly. Nero Antn agens non ante in \Jrbcm re^reffns esi . auxm do^ 
mui ^jus ^ qu-i i'uUtium O' Mxcenatis hortos continuaverat y ignts 
fropinquaret. Quo pafto autemconcinuavcrit aperitMartialis. 

Oij 



loS Dtdmm Italicum. 

Hic uhi miramur vebcia munera Thtrmas 

AhfiuUrat miftris tefta fuperhus ager. 

A PalatiO ncmpc Augufti ad Thcrmas ufquc Titi domus illa 

Ncronis protcndcbatur : indc vcro pcr acclivemontisEfquilini, 

fublatis domibus atquc tcftis , fupcrbum agrum fivc hortos pa- 

ravit, qui Mxccnatianis hortis contcrmini crant , ibidcmquc 

turris Mxccnatis iri Efquiliarum verticc, undcludibundusNcro 

latc graflans inccndium fpc£labat. Qmbus Mxccnatianis hortis 

iinitima Virgilii Poerar domus. Efquiliarum porro vcrticis pars 

illa qux Thcrmis Titi & campo intcrmcdio oppofita cft, in 

fanftum Vitum &adjaccntia loca cadat oportct. Hoc fitu, tcftc 

oculato Flaminio Vacca, xdificium nobilc rcpcrtum , quod fi 

conjcftarc Hccat, hortorum Mxccnatianorum ornamcntum fuc- 

rit : eam fufpicionem forte augeant iconcs philofophorum mox 

mcmorandx. 

i, FLAMINIUS VACCA. E rcgione fmai Antonii vcr- 

»> fus hofpitium fandi Viti,memoria mca erutx fucrunt columnx 

m mulrx partim cx marmore fufco, partim cx marmorc ftatuali, 

m fubjaccbatquc elcgans pavimcntum cx marmoribus. Ibidcmdc- 

m prehenderunt vas grande fcptem palmorum longitudinc , toti- 

m dcmque latitudine, cum anfis fingulari morc confcdis. Infcul- 

m ptx iftic crant aliquot larvx, probc dclincatx,nccnon philofo- 

•• phorum iconcs , in qucis cffigiem Socratis agnovi. Puto jam cftc 

m pcncs Cardinalem Farnefium. 

Ecclcfix fandi Viti accumbit ad Ixvam arcus GalHcni ex Ti- 
burtino lapidc, cujus infcriptio plcrumquc tradita fnit. Eodcm 
loco, vidcHcet infummoEfquiHarum, ftatuam erigi fibi juflerat 
GalHcnus coloflb duplo majorcm , ut narrat TrcbelHus PoIHo, 
ita ut haftam tcnerct pcr cujus fcapum infans ad vcrticem con- 
fcendcret. At nece prxoccupatus , informcm colofliim rcliquir. 
Atque ut probabile cft pcr arcum fivc portam hujufmodi ad 
coloflum aditus futurus crat. 

Eodcm itincre vifitur caftcllum aqux Martix fcmirutum ; a 
cujus fronte tropxa Marii oHm fita , ut ex ipfis tropxis , qux 
ibidcm ercda proximis fxculis erant , atque ex rcmotiflima tra- 
<litione difcimus. Qua de re tamcn haud levcs exortx contro- 
vcrfix & ad hos pcne dies produftx. At rcm probe tencnti- 
bus nihil loci controverfiis acquxftionibus. Tropxa iftic fuiflc 
ncmo inficias cat. Ea autcm ipfa fuiflfc qux Caio Mario de 



Caput oclai-im. 1C9 

Cimbrls & Tcnronibus crcclj func, luiid ir.inus ccrcum ; nam 
3 mLihis ]jm farculis locus Cirnhrum vjcatur. Rcm apcrtcrcdifi- 
carur Anonymusxiir. ficuli , qucm ad calccni Ron-;ani huiufcc 
Diarii cdituri fumiis, iic baber: lnLf(]uilii:o morile fuit tcmUum 
Jii.irii , qucdi-HHC vocaiur Cimhrum , eo fjuod vicit Cimbros. l.icct 
cnim impcrirc rcmplum Marii iftic confrituat ; quia fortanc,ut 
nugax crar, Caftium aqia: Marcix pro tcmplo habuic , nihilo 
minoris cft momcnti ad cropxa Cinibrica ibidem rcponcnda : 
quod iccm Pccrarcha confirmat , lonjc m.clioris notx fcriptor. 
Hinc cd quod a muliis rctro faxulis ccclcfia fancli Eufcbii pro- 
ximc fica, adCin.hur» vocerur , a cropa-is ncmpe Cimbricis. 

E rcgione Caftri aqua: Martix cfl villa Palumbara, quo fpa- 
tiatum frcqucnccr per Romanum ocium conccflimus. Eft ibi- 
dcm lapis fcpulcralis ubi Li£toris forma cum fifcibus, S; epica- 
phium cjufdcm , quod editum quidcm fuic, ac prxccrmifla ^- 
gura.quam cgo vcl prarcipuam a'rtimo, cftquc hujufmodi. 

Hinc icur ad Altcrianam villam , ubi 
ftacux frcqucnccs , bbytintlius , infctiptio- 
ncs benc muhx, &,quod lingularius,no- 
vcmforniccs una feric,ita uc qui medius 
cft cditior cxccris,alii ultro cirroquc fcn- 
fim minuanrur, poftrcmi omnium minimi 
finr, Cui ufui fueritxdificium hujufmodi 
haud fjcile cft augurari : funt qui putcnt 
fuiflc reccpcacula animalium &: fcrarum 
varii ^cncris ad ludos fpcftaculavc ; alii 
aliud xftimant. Cum diu m.ecum &C. for- 
niam corum &: ficqucnciam rcpucalTcm jin 
hac demum corjcdura fubftici, quam lu- 
bcns cruditorum judicio pcrmicro. Ejuf- 
dcm formx occurrunr pcr Urbem idcnci- 
dcm inrcc antiqua cjus rudera , vidcliccr 
proxinic S. Joanncm Latcranenfcm bciic 
mulra hujurmodi veftigia comparcnt ; ad 
fanctum Joannem &; 1'aulum magno nu- 

mero ; ad Tiiermas Antoninianas lonca fcrie, nam pius viginti 
fornicc: ccr.fcqucntcr pofiri fripcrui;;i: iC icgionc vicuii S. Vi:.:!is 
non pauca, inter villam Chiegiam tc Thcrmas Dioclccianxas 
non minotc numcco : proxin:c CiicuiU Maximum ad radiccs 

O iii 



iio Duirium Itdlicum 

Palatini totum intcrmedii vici latus alrcrum occupabant. V^c 
multajnihil inUrbc vulgarius fuit hoc a\iiHcii gencrcrquia v.ro 
in frcqucntioribus Uibis parcibus niagno nup.icro funtj non \i- 
dcoquid aliud quam aporhcca: livc tahcrnx fuciint :qux opinio 
ficubi cradica fcripco fucrir, non occurric ufpi mi mihi, ( (qA quis 
poiTir pra-f:rtim his inrcbus lcgilic omnia) idcoquc majori pcr- 
quili:ioiie opus. 

Eadcm via ad lan^am occurric villaUrfmia in qua fpcclnbilia 
quxdam , &: prin:o Therma: Hcicna:, inccgrx pcnc : ad olliura 
fcqucns infcriptio lcgicur: 

D. N. KELENA VEN. AUG. MAT. . . . 

AVIA BEATISS 

THERMA ISTR 

quam ideo cxaravimus quia a quibufdam kzus cdica fuic. Ea- 
dem penc forma funt Therma: qua Pifcina Mirabihs proximc 
Baias, at multo anguftiores. Duodecim umcYellis conftant : cx 
fmguhs ad vicinas adituseft, ohmque munitx fornicibus crant, 
qui temporum injuria lapfi funt , duobus cxccptis : ii vcro tam 
firmo cxmcnti gencre ftrudi func, ut fcrro vix particulx cxcu- 
tiantur. Ex aqux Claudix dudu, cujusarcus aliquot iftic vifun- 
tur, Thcrmis aqua fubm.iniftrabatur. Exftant ibidcm infcriptio- 
ncs bcne mulrx, urnxquc fepulcralcs anaglyphis ornacx. Quod 
monumcntorum genus ita frcqucns Romx cft, ut vix ullo pof- 
fint in loco terram cftoderc, quin fimile quidpiam vel iinpri- 
dentes eruant. Dum his cudendis vacarem , infcriptioncm fc- 
qucntem Romx nuper erutam accepi , a D. Guillclmo Laparrc 
mihi tranfmiftam. 

D. M. 
ARRECINAE 

G N O M E S 

A R R E C I N A 

T E R T U L I A 

DELICIO SUO 

F E C I T. 

Urnam obfcrvavi, ubi Nympha rhcda ducitur a duobus ccn- 
cauris, quorum ahusCupidincm dorfo gcftatj aliuslconcm ducic 



Ca^ut oBanjum. m 

laquco llgatum. Singularc icem eft anaglyphum Kcptuni qiii 
undisinfiacccapillatusornatufquc diadcmatc, batba promifcuj, 
a dcxtris crigitur tridcns haftx oblongx impofitus , ad imum 
haftx draco alatus cor.ucrfo ad fimuUctum capitc. Figuram 
totam fubjicimus. 



Ex villa Urfinia egrc/Tis niox occurrit ccclcfia fanOx Crucls 
in ]cruralem , ad Palacium Scfibrianum fita , tcik Bcda in Mar- 
lyrologio. Aiunc vulgo ftruiflam quo loco Ifidis ccmplum , at 
non alia quam famx traditionc : rcliqua omnia ad illam fpc- 
ilantia vcl ufu plcbcio trita. In Monallcrio fcqucntcm infcri- 
ptionem.ciui non inclcgantcm. 

ANIA L. INGRATIUS HOMINE 

NULLUM EST. \,qo<: , Anmj libou. 

Contiguum Monaftctio cft amp!ii:heatrum Cafirenfc, quod 
jiiagna fui partc confiltlc ; laccricio opCLC, ctiplici pacallacaiijm cr- 



iiL Diarium lulicum. 

dinc; qua refpicit agrum, Uibismocniis utrinquc jungirur^atquc 
n uii loco cft. t rcgionc Hippodromus crat,cujus vix vcftigium, 
AurclianOjUt quidam, Hclagabalo,ut alii,fundatorc. Ex hujus 
rudcribus ad plarcam x^iium Baibcrinarum advcduscft obclifcus 
cx marmorc granito^gyptio, hicroglyphis plcnus, qui ibidcm 
jacct cxtcnfus atquc fr;;Ctus. 
n FLAMINIUS VACCA. Proptcr fanftam Cruccm 
•• in Jcrufalcm pcrantiquum cxftat ardificium fubtcrrancum, ubi 
•• niulti Sancli cfcpifti, quo cccicfix vicc Chriftiani quondam ufi[ 
•• funt , fcd jim dirucum cft atque in vincam comnaitatum. E 
•• vicino dctcfta fuit antiqua via lapidibus ftraca , latiflimaquc, 
»• quam animadvcrci a porra Majorc ad fanclum Joanncm Latc- 
•• rancnfcm tcndcrc. Ibi jaccbat graniis columna cx granico fufco, 
•> focia carum quac inccclcfia S. joannis Laccrancnfis in navi Apo- 
••ftolorum crcdx func. Arbicror auccm Conftanrinum Magnum, 
•• cum Laccrancnfe fabricarctur, aliquod arJificium cxtra portani 
# Majorcm ornamcncis fuis fpoliaftc , & mcmoracam columnam 
m cafu ibidcm rcmanfiflTc, ubi cciamnum vidccur. 

Jamdiu nihil corum comparcc, fubla^-a cnim columna fuit: 
flcdificii vcro a Flaminio mcmorati vcftigia, aut congcfta humo 
obruca, aut prorfus diruta fucrunt. 

Iftis in locis, tcftc Procopio,Vivarium crat, fivc rcccpracu- 
lum animalium, ad Urbis nrccnia, proxirnc portam Efquiiinam, 
non autcm propccr caftra Piaccoriana, uc Ligorio vifum, rcfra- 
gancc apcrciflimc Procopio. Ligorium fcquuti func plcriquc 
omncs qui Romx ichnographiam cdidcrunc ; &: quod mirum, 
nullo alio quam Procopii ttftimonio, qui camcn difcrcc ad por- 
tam Efquilinam Vivarium locat. 

Ex ccclcfia fandac Crucis rcfta pctimus portam Majorcm. Sunc 
qui camdcm putcnt cffc qux Nxvia ohm ciccbatur. Vcrum 
rcs non vacat difficultarc. .itftimat Nardinus Gabiufam cflc. 
Scd cum, Vidorc ccftc, G.ibiufa cadcm fucric qux Tiburcina, 
ncc ulla rationc poflic Tiburcina cadcm qux porta Major cfll% 
cadic Nardini fcnccncia. Si ftcmus Frontini vcrbis, Efquilinam 
camdcm quam portam Majorcm cflc dcprchcndcmus. Fartcm 
Jiii ^ fic illc lib. I. aqud CtauUia prius in drcns qui Nerora^u.i vo^ 
cantury ^d SfemVeterem tra/isfert. Et alio loco dc Anicnc novo: 
Reclus vero diifus fecu.diim Spem Veterem njeniens ^ mt a portam 
l£,fquiUnamfindiosrivosferurbem dncitur. Quo fanc liquidius 

nihil. 



Caput oBavum. 113 

nihil : nam hodicque arcus vctcrcs aquarduftus Anicnis ad por- 
tam Majorcm vifuntur, qux proindc Efquilina fucrit, cum maxi- 
mc illa in Efquilina rcgionc fita fcratur. Ex iis itcm conftat Spcra 
vctcrcm prope porcam qux hodic Major vocatur fuilTe ; proindc- 
quc codcm circitcr loco fiti crant horti Hcliogabali , i^dcm cnim 
horti Spci vcteris nuncupabantur , quod proximc tcmplum Spci 
vctcriscflent. ConftatEfquiiina porta duobusoftiis,quorum ho- 
die altcrum occlufum , prxfcrtquc infcriptioncm pulchcrrimam, 
qui narratur Imp. Claudium aquam Claudiam dcduxifTe, VcC- 
pafianum &: Ticum rcftaurafle. 

Ad Ixvam cxcuntibus oftcrtur via qux dicitur Prxncftina ; ad 
dcxtcram vcro Labicana, qua itur ad fcpulcrumHclcnxAugu- 
ftx. Locus jam turris Pignatara vocatur , eftquc altcro a porta 
Majorc milliari. Iftic crcdx hadcnus vidcntur rcliquix magni 
xdificii rotunda forma, quod Helcnx Auguftx maufolcum di- 
citur , non hodicrna vocc & fama ; fed a mille annis fic dichim 
occurrit, cui hxrct faccUum rcccns ftrudum. Coemcterium SS. 
Pctri &: Marccllini iftic vifitur, quod pcramplum cftjolim intcr 
duas Lauros didum. E6 non fcmel commigravi , fcd accuratius 
id luftravimus 15. Januarii anni 1701. cum DD. Abbatibus dc 
Louvois, Rcnaudotio ncquc parvo comitatu : qua dic impcrito 
ufi duce in cxitu rcperiundo non parum opcrx fliit. 

Ejus aditus atquc mcatus fublimiorcs funt quam in rcli- 
quis ctxmctcriis. Longius progrcffi incidimus in xdificia qua- 
dra , qux Chriftianos facrorum ufui olim dcputaflc fcrtur. In 
quibufdam piclurarum rcliquix fupcrfunt olim a Chriftianis 
coDcinnatx, qualcs dcpinguntur in Roma fubterranca , carum 
nonnullx xtatc humiditatcque loci labcfadatx: ahx ab ncfcio 
quo erafx de induftria cxpundxquc fuerc. Eodcm loco, cgcfta 
cftoflaquc iiumo infcriptioncs idcntidcm cruuntur : fingularita- 
tis crgo quafdam hic protcrimus , prior nonnihil barbara cft^ 
& fic habct : 



Ii4 Diarium Italiaim 

VISS. B N I A 

TERENTIA FECIT 
MARITO SUO N 
ONIO MANRY 
LI O Q^I VIX A 
NN. LXXIII. FECIT 
CUM CONJUGEM 
SUAM ANN. XL 
I I I. QJJ I F U I T 
..ANCELLA 
RUS PRIMI lOCI C 
A M P I B O A R I A 
N N. X X V I. I N P 

De prlma linca nihil fuccurric, cxccra fic lcgo, Teremia fccii 
marito fuo Nonio Manrylio qui vixit annis LX XI I L fecit ctim con- 
jugem fuam (fic) annos X LI 1 1. qui fuit Cancellarus primi joci camfi 
Boari annis XXVI. in pace. Canccllarus hic intclligicur, uc crc- 
dcre cft, is qui locum joco dcftinacum cancellis municbac, quam 
voccni illa lcncentia non memini mc legiflc ufpiam. Aliud cpi- 
caphium clcgamioris xvi , eft cquicis cujufdam Norici , cum 
anaglypho fingulari: infcriptio fola prodiic in luccm , anaglypho 
nufquam cxprcflb. Vir dccumbcns videtur infcriis Hbans, acquc 
in imo lapidis qui quatuorpcdum longitudine,unius cum dimi- 
dio latitudinc eft, cquus rcprxfcntacur ephippio, uc illa xtate, 
ornatus. Non infrequences func equitum Norieorum infcriptio- 
ncs, qui in prctio eranc, pcrinde acque illius rcgionis equi : In 
lapillo D. Antonii CapclU Patritii Vencti cquus fculptus habc- 
tur ad pahnam currcns, cum infcriptione Noricus ^ quia fcilicct 
dominus atquc feflbr, illo vcdus, palmamrccuhflfiCi cujus cccy- 
pum paritcr damus. 



Ca.jtut oclavtim. nj 



Pij 



jk; Diarium Italicum. 

Erant cqiiirrsSingularcs qiii a finiftris Iinpcratoris in ncic ila- 
banr , Pixcoriaui autcm a dcxtris; atquc adco ordinc ac digni- 
tntc proxin.i P;a:rorianis crant. Eoruni fcpulcrum illic fitum 
fuiflc , rx infcriprionibus non paucis fcpulcralibus ad Equitcs 
fingularcs fpcdantibus ibidcmquc crutis, non intclicitcr augu- 
ratur p. a[l-,.;ci Fabrctus Ac Infcrirt. p-g. 3<>o. cujus fcnrentia 
prohc aiVcriiur cx duabus aliis , qux in Maufolco Hclcn.r cru- 
XX, exportat.r funt inofficinam Tnmvor.mi ad curiam Innoccn- 
tianani , mihiquc ab aniicilf. viro Philippo a Turrc tranfmill:c 
funt , liic collocandx : 

D. M 
T. AURELIO. TITI. FILIO 
AELIO. MURSA. MAXIMO 
SIGNIFERO. EQ^SING 
IMP. N.TUR- AUREL. BITFI 
NATIONE PANNONIO 
MIL. ANN. XXII. VIX. AN. XL 
T. FIRMUS. EVOCATUS AUG 
HERES. AMICO. OPTIMO 
. F. C 

Ali.i, 

D. M 

AURELIO. PROBO. EQ. SING 
E X. TUR. MARINL NAT 
. . A. . . V. A. XXX1IX.MIL. A.XIIX 
AUR.VERAX. ET.T.AUR. TACI 
H. A. O. F. C 

Prima infcriptio, fic legirur : Dis Manihus. Tito Aurelio Titi 

fllio. jB.Uo Murfa mAximo jign-fcro equitt finguUri Imferatoris r.o- 

Jtri , Turmx Anrclii £itji {(k) n.uione Vauiionio , miiitavit Annis 



Caput ocldnjtm. 117 

XXI L^ji>:it an'fJis XL. Tiius firs%us Ei-ocatus Augujll hjtrcs amico 
cpin^aferi curavt. Evocatus Augufti quid fuciic apcric Sucro- 
Fiius in Galba. Dclcg/t, inquic, d^ eqnejiris ordinis juucncs , qni 
ffunct.ic annHtorum aurcorum ufuy Evecati ap^cUdrcntur, cxcubiaf 
qu€ cina cuhkulum funm 'vicc militnm agcrcut. Evocacorum alias 
nicnrio infrcqucns. 

Alrcram inlcrip-aoncm, ica Icgo : Dis manihus. Aurclio Troho 
tqniti fir.guUri cx turma Marini natioHC (fbrrc) Pa^wonio, vixit 
annis X X X 1 1 X. Militaiit aimis X I IX, jiurclins Vcrax , o- Ti- 
tus Anrclins Tacitus hxrcdcs y amico cpimo fcri curaruni, Panhonio 
fubodoracur lcgcndum landacus Philippus a Turrc. Sculpcus 
vifirur in paicc infciiori cquus ftracus cura pucro, in fupcriori 
vir jaccns inlcdo, anaglyphum fciliccc fupcriori fimilc. Erac 
quippc, uc locus fepulrura: ica anaglyphi rario cquitibus fingula- 
ribusunn. Eadcm viaLabicana, mcmoranrur cocmcrcria S. Ca- 
ftuli &:SS. quacuor coronacoiura , quarvcl cum jamjam dclaipco 
cocmcccrio, conrinuaca ab alio in aliud cocmcccrium fubccrranco- 
rum mcacuum fcric, junda &: confufa func j vcl pcnitus obruca. 
Jiullo fupcrfticc vcftigio. 

Hinc S. Laurcnrium cxcra muros adimus, via Tiburrina in 
iigro Vcrano ficum. Ab ingrcftu porcicus depida agone ac mira- 
culis fanfti Laurcnrii cxornacur, bapcifmus ibi fan£li Kcnuni 
cxprimicur, qui nudus ftac^ncc immcrfus inaqua uc narranc qui- 
dam. In Ecclcfia quoquc a parcc oftii paris xcacis pidurx vidcn- 
lur cum hac infcripcionc : Hocopnsfccit fcri Dominus Matthjtns S. 
Alhcrti pro animajua , charadcrc uc xftimacur xiv. ctrciccrfxcuii. 
Erigunair in Ecclcfiaambones duo j qui a dexcris confpicirur ad 
imum ornacur inftrumcncis vcccrum facrificiorura , videiiccc al- 
bogalcro, fccefpira, acerra, vafc afperfionis, afpergillo , dodc 
fculpris, cx Zophoro, ui vidccur, cujufdam tcmpli cruris; fi^le- 
banccnim cpiftylia ccinplorum hujufmodi fupclIccliJc fiicrauon- 
numquam cxornarc, uc quifquc vidcc in ccmpli, ad acclive Crip:- 
tolinum vcrfus Sevcrianum arcum firi,rudcribus. A finiftris an- 
gufto adicudcfccndirur in coemcccriumolim S.Cyriacx didum, 
Ecfi porro crica rcs cft & vulgaris amplilfimifque dcfcripra volu- 
minibus, de cccmeccriorum forma , quxdam obfcrvara nobis unc 
naufea Icdoris hucadfcrri pofte fpcramus. Sunc igicur illalab)- 
rinchi fubrcrranci, productis, redudis, diduciis, decufi&cis meaci- 
bu3 , e quibus finc pcrico duce expedirc fcfc difficile. A latcri- 

4 • • • 

X^ llj 



iiS Diarium Italicunu 

bus ab imo ad fummum pcrpcrux cadavemm (cdes, fbramjna 
fciliccc ad vcftigium humani corporis , quorum plcraquc vacua 
jam funt, maximc proptcr oftium ; nam progrclfis ultcrius intcgra 
intaftaquc occurrunt fcpulcra. Hoc fitu autcm pofita corpora 
funt: in foraminibus ad mcnfuram infcrcndi cadavcris cxcavatis, 
offi jaccnt : a latcrc, qua fubterrancam fcmitam rcfpiciunr , ur- 
nula quxdam habctur vitrca plcrumquc, nonnumquam figlina, 
carmcnto aflcrta, urnam lacrymatoriam vulgo dicunt:fi fortcru- 
borc quodam in imo tinda vicfca ampulla tuerit , pro argumcnto 
martyrii habctur : lucerjix itcm fcpulcralcs divcrfo fitu ibidcm 
occurrunt. Incerdum inciditur in cameras auadras ampHtiidinc 
intcr fc difparcs, fimili cadavcrumordinc inltru^as ; qua: forfitan 
infigniorum ofTacomplcAanair^dimiffis ad plcbcia corpora fcmi- 
tis. Foraminibus porro poft recondita cadavcra, fcricm latcrltia- 
rum tabularum obduccbanr, cxmcnto firmatam. In hifcc tabulis 
nonnumquam Icgitur dcftmftorum nomen, frcqucntius fculpta 
quardam fymbola funt, ut flos, ranHis, autquid fimilc. Eft cum 
marmorca tabula obtcnditur, in qua nomcn , & intcrdum xcas, 
dicsobitus annotantur, at illud infrequcntius* Duas hujufir.odi 
iiifcripcioncs crui quas hic reponam. 

EnATCATO ZnSIMOC XPT 

aN 10. THnPOA KAA. 

TENBPinN HMEPA AIOC 

# 

quam fic facilc rcftituo : iTmumTo Zdati^p^ 'Xej^o tfhv}^^ imv /6. 
%i\ ^z^ A KaA. ^iTT^tvCeicav r/uji^a cfiJc* Hoc cft, Re^uievit Zofi^ 
wus chriJH famulus annorum novemcUcim , quarto Kal. Seftembris, 
die Jovis. 

Latina vcro altcra quam pcncs nos habuimus Romx in hof- 
pitio noftro, fic habct^ 



NEO ^/I TA> 

Ccrtls in locis urnas vidi marmorcas, qucis dc morc D. M. 
prxfigicurcpitaphio, id cft ut quidam putant , DisManihsjncc 



dcCunt qui Dic Af ^atw^, lcgant, rati ncfas prophanam infcripcio- 
ncni facris in locis dcprchcndi. At rcnunciatum mihi fuit dum 
Romx vcrfarcr, rcccns crutam in cocmctcriis infcripcionem, Dis 
fnAnibus difcrte prarfcrrc. 

Circumpofitis cxtra Ecclcfiam S. Laurcntii locis bcnc mulra 
cduda cfFoflaquc mcmorac Flaminius Vacca : cujus hxc vcrba 
funt : 

Flaminius Va€Ca. Antc S. Laurcntium cxcra muros •» 
viaPrxncftina, (^^) crat*fabrica fcquioris xvi, quac adplatcam • *Icgitur; 
antc porticum Ecclcfix conficicndam dirutacft. In muco auccm « Xr^^flr- 
& in fundamcncis rcpcrca func ododccim auc viginci capica, « c/'''' 
qux omnia Impcracorum cranc. Horum parccm cucc , vir clar. •• 
vidifti in Xyfto Farncfiano &: mulcis aliis in locis : mcmini vi- •« 
difle mc iftas anciquicatum ftragcs. •• 

Iftxc capica cafu non confilio in opus admoca fucranc , quando 
fparfa in muro &in fundamcncis crant : Sc cadcm ut vidctur func 
qux hodicque in Xyfto Farncfiano vifuntur. Et cum olim , uc 
conjcftarc cft, dccorandx vcrfus agrum Vcranum cuidam villx 
ufu vcniflcnt, diruta demum villa, in ifl^m fabricam admota 
funt. 

Mcmini audivifle mc , rcpcrtum fuiflfc, via Pramcftina cx- •• 
tra porcam fandi Laurcncii, marmSreum tumulum, cum pulchcr- • 
rima infcripcionc in laudcm mulx cu jufdam , codem in cumulo «t 
olim fcpultx : & inccr alia ejus encomia narrabacur , ipfam, ubi <« 
dominum (enem & gravem xcace vidic , gcnua flexifle , ur faci- « 
lius fe confccndcrcc. Cujus rci mencionem xftimo fafturum <« 
V. clar^ Pccrum Lconcm deCaftcIIo in opcrcfuo dcEpiraphiis <€ 
anciquis , quod brevi iuccm vifurum puco. « 

Haud procul ifto loco eft vinca 6c cafa nomine Marmra^ « 
/4 , ubi bcne mulca antiquicacis figna : & haud dubie orcum no- *« 
men eft a mulcicudine marmorum , qux iftic olim eranc. Lo- ^ 
cum obcincc capiculum S. Joannis Laccranenfis. Cum vellcnc •• 
porro Canonici cladira cafx parare, lichurgos cvocarunc, qui Ti- « 
burcinos Japides duos ingcntcs,adhuc ccrrx promincnccs ,. alcc- «• 
rum alceri impoficos pcrrumpcrcnc. Cum porro iichurgi fupcr- •» 
num lapidem confrcgiflcnc, & firagmenca excuccrenc , vidcrunc •• 
incus vas ex alabaftrice flava, cum operculo. Qui in cafa dcgc- ^ 
banc auxiliacum vcncranc :ii lichurgis edixcrunc nc vas concingc- •• 
rcntiunufque rcm fubito capitulo renuntiavit. Vcrum lichurgi •• 



i» 

9» 



•> 



110 DUrium Italicum. 

$, ccmpcrare non potacrunc a cupidinc cxplorand^ie rci : fcd amoro 

» opcrculo cincrcs invcncrunc, acquc viginri circiccr globu'os cx 

cryftallo naciva , annulum aurcum cum gcmma , difcriminalc 

cburncum aurcis acuminibus, pcdincm cburncum,&: cincribus ad- 

mixcaquardam ramcnca aurca. CumacccfliflcccapicuIum,oninia 

ablhilic, nihil lichurgts ccflic. Rcs mira quo pado antiqui in Ti- 

» burcino lapidc vascalc inclufcrinc, apcrco foraminc advasinfc^ 

rcrtdum, & cxindc Tiburcino lapidc in opus dcdudo , inquo vas 

laccbac. Quis calc invcncum divinaflct ? nifi fe[c obtuliflcc oc- 

•> cafio flmilis, xccrnum rcs lacuiflcc , cum nihil fleni foris dcprc- 

hcndcretur. ^ ^ 

Exquifira func qux nos docct hic Flaminius Vacca, qui a porca 
fanfti Laurcncii viam fcmpcr Prxneftinam ducic. Ec fanc ifthac 
Prxncftc olim itum fuiffc non abfimilc vcro , quando Publius 
Vidor porcam Tiburcinam , Gabinam iccm nuncupac, a Gabiis, 
qui via Prxncftina cranc. Hxc conjcftando dicimus, qux cum 
a vulgari opinionc rcccdanc, ulccriori func cxamini pcrmictcnda. 
Prxncftinam iccm infcqucncibus cam ipfam viam vocac idcm. 
M Flaminius Vacca. In agro proximc porcam fanfti 
Laurcncii cxcra muros, cum cxcavarcnc, crucas vidi bcncmul- 
cas urnas fcpulcralcs cx marmorc & cx granico, ncc mulca in- 
ccrcapcdinc alia ab alia diftaoac quo loco primum collocatx 
fucranc , rcquc vcra fcpulcra cranc : paucx infcriprx , a laccrc 
apcrcx, aucruptis opcrculis 5 thcfauri fciliccc pcrquircndi caufa 
cxcuflx fucranc; quarc nihil rcliquiarum incus fupcrcrac : & quia 
impcritc claboratx, Gochicoquc morc , in mcnccm vcnic tum 
fa^as quum mifcra Italia fub ditionc Gochorum cflbc : & mc 
lcgiflc mcmini ipfi^s magnam ftragcm in ipfa porca cdidiflTr. For- 
», caflc pctcincbanc ad Duccs qui in mcmorata oppugnacionc cc- 
M cidcranc , quos codcm fepclirc loco vifum ftiit quo pcrcmti 
,. funt : unoquc fuifle ccmporc confcftas vcro fimilc cft. Ex 
mcmoracis autcm urnis dux in Quirinali montc func proxime 
Capucinos, marmorex & prxgrandcs , alia cxgranito ad fontcni 
platcx fanfti Marci , alia in impluvio Cardinalis Farnefii , rcfi- 
dux circumquaquc pcr Urbcm difpcrfx funt. 

R R. PP. Capucini jamdiu cx Quirinali rranflati funt, ubi 
ccmporc Fbminii Vaccxdegebant. In platca fandi Marci com- 
parcr hod^cquc ad fonccm urna a Flaaainio mcmoiata , cujus 
iccm func qux fcquumur. 

7j. Memini 



*i 

9t 
9» 

t> 
M 

t> 



fl 



Caput oBavum. i :. i 

Mcmiiii audiviflc me , Magnificum D. Mcrcllum Vari ciim cilcr 
viarum curator, advexifle lconem ilJum anciquum , qui jam 
in horco aliasmcmoratoMagniDuciscftin monte Pincio,&:in 
porticu confidet. Scabatque olim in via Pra^neftina extra portam 
S. Laurentii , qui leo primum in opere mcdia foliun parte promi- 
ncbatrfed JoanncsfccranusSculptor Fefiilanus, aliammarmo- 
ris partem inlculpens , Iblidum & integrum leonem cfFecit. Exin- 
deque jubente Magno Duce fimilem cgointegrumque fcuJpfi, 
ftantque ambo in cjus Iiorto S. Trinitatis in montc Pincio. 

In rcditu pcr Tiburtinam five lancbi Laurcntii portam, 
itur in villam Coltellam. Ibi fupercfl hodicquc a:dificium 
dccagonum. Ab alio in alium internum ardificii angulum rc- 
d:a linca viginci duo pcdes regii cum dimidio numcrantur ^ 
ut totus gyrus intcrior , miifis apfidulis , fit izj. pedum. De^ 
cem itaque latcribus conftabat totum , in quorum uno oflium 5 
in novcm aliis totidcm apfidulx erant , quarum pars maxi- 
ma fupercfl j rccipicndis , arflimo , totidcm numinum fimu- 
lacris. Sunt qui bafilicam Caii &: Lucii Carfarum fuiflc exifb- 
mcnt , ducli nomine Gullux^ , iflis locis indito &: ad noflram 
ufquc xtatem perfcverante , quafi diceres , Caio ^ Lucio : qui 
paricerin cadem viciniathcrmas, nemus, & naumachiam eo- 
rumdem fuifle ferunt. Me quoque movet vcl ipfum nomen ut 
cxiflimcm quccdam opcra puWica, jam pcnitus diruta , nomine 
Caii & Lucii hoc in cradu infignita, cum prarfcrtim Anony- 
nius dcMirabiUbus Romce , quingentis hinc circitcrannis fcri- 
pfcrit , palatium ScfTorianum prope Ceme de Caluce fitum fuifle , 
quo, vitiatis nominibus indicari vidcntur thermxCaii & Lu- 
cii. -/£dcs quippe Scflorianx proxime villam CoItcIJam fucrint 
neccfle efl. Nam ut in eodem fcriptorc videre efl , procli- 
vis efl T? in C latinum commucacio : Ac vcro pcri- 
tum neminem arbicror, pro Bafilica , auc chcrmis delubrum 
hujufmodi habiturum , mulcoque minus adftipulcr Famiano 
Nardino qui xllimac cffe parcem palacii Liciniani. Nam quid 
cum pakcio calis flruclurx forma?Tocus crgo ac pcdibus, uc 
aiunc ^ in anciquiorem fcror opinionem , cile videliccc Pan- 
theum Mincrvx Medicx a Rufo &: Viclorc in Efquilina rcgio- 
ne mcmoracum j nam regio ca ipfa eft, Pancheonis formam 
haud obfcurc produnc apfidcs ftacuis numinum excicacce : ad 
ha:c, pofl vicum Urfi pilcaci in Efquihna rcgione, confequen- 



iit Diariutn Italicum. 

ter viciim Mincrva: Rufus cmimerat ; vicus autcm Urfi pilca- 
ti, ab Ur/b pilcato c)ui liodicqiie e vicino vifitur noiiien iiiu- 
tuatus cft, iit vicus Mincrvx a templo cjuiHem nominis. Unuin 
autcm Minervx Tcmplum in Eiquiiina rcgione nicmnratur, 
videlicet Minerva: Mcdicx, quod Panciicum a Rufo voca- 
tur,&: proximum cft Urfo pilcato. Fornix adhuc i;ipcrcft,rcd 
in ruinani vergcns, & nifi inftaurctur, brcvi /Ine advcrl.'-rio 
perirurus eft. Opus cft latcritium , fed olini marmoriluis vcfn- 
tum ornacumque columnis. In codice Anonvmi cujiildam ar- 
chitedi qui penes me cft:, dicitur in Eccleiia olim Vancaua 
S. Petri , capellam Impcratoris, qua; cum vetcri toto templi 
Vaticani ardificio ad liodicrnam exxitandam Balllicjm cxcila. 
fuit,ad hujufce templi fimilirudincm fuiileconftrutlam^qiiod 
itidem alii tradidcre. Mincrva: porro Mcdicx figuram habc- 
mus in opcre viri C!. de la Chau{Ic,dcgcmmis anriqui:-, ct/i 
jion Minervam Mcdicamille, fed Hygiam Hvc filutarcm ap- 

{lellet, Hic veftigium tcmpJi MincrvarMedica: cjufque llmu- 
acrum delineata confpicis. 




Ca,put ocixwum. u^ 

Proxime templum iftuc eadem in vinea , vi/untur camera: ob- 
longa: veteres, una ferie compofitar, qux congefta humo pe- 
ne oppleta! funt. Accedunt autem ad formam ccdificii, quod 
vulgo vocant le Sctte Sale^ & nymphxum efle credirur. Qua- 
re a^dificium item quo dc agimus non abs re forte exiftimetur 
effe nymphrEum. Certe in colIecUone antiqua V. Cl. Joannis 
Mabillon IV. Analeclorum tomo,non iemel Nympha:um pro- 
xime S. Bibianam locatur. Vinea autem Coltella in qua ma- 
ceries vifitur , S. Bibiana: contermina eft. E vicino XVI. fc- 
culo eruta bene multa fiiere qua: ita recenfet. 

Flaminius VACCA:In vico a TrophxisMarii ad por- 
tam Majorem ad la^vam , in vinea familix Alpra: 3 reperta via 
fLiit fihce^ftrata & proxime iftam multx ftatu«T marmorea:, & 
iconcs arnex Imperatorum 5 copia grandis vaforum xneorum , 
cum numilmatibus combuftis , &: incruftationibus ex vario mar- 
more. Eruta harc omnia quo tempore vineam tenebat Franciil 
cus de Afpra, quicumJuJii Paparlll.Thefaurariuseilet^iftharc 
in manus ejus detuHt. Ac fummus deinde Potifex hcxc variis 
Principibus dono mifit. Recordor ego facli &: etFoifionis. 

Propter vineam iftam eft templum antiquiirunum Caii &: Lu- 
cii, corrupto vocabulo jam Galluz^ diclum:c vicino igitur multis 
poft annis repertx novx ftatux funt,vuIgariproceritate majores 3 
in iis Pomona ex nigro marmore : quibus ftatuis manus & capita , 
utpote xnea, ademtafuerant. Aderant-^fculapius, Adonis,dux 
lupx more Bacchanalium , Venus , & bellillimus ille Faunus jam 
in Xyfto Farnefiano, qui meus fuit antehac , Hercules item ata ue 
Antinous 3 quodque mihi plus voluptati fiiit , dux fecures iftic 
erant, qux ex alia parte iclu caput cxprimebant, ex alia vero 
aciem &: cufpidem habebant inftar hodiernx haftx. Caput 
autem iftud exprelfum videbatur veftigio ictiis in iiiHem figu- 
ris. Utraque in mea potcftate fiiit, verumaliam V. Cl. Garim- 
berto dono dedi , akera mihi domo liiblata furro. ^ftimo fuiirc 
Gothorum arma, &: ipsa cuipide in aggreliu ufos, diffindcn- 
dis clyp^is ^ capite autem, dcftruendis antiquis monumenris. 
Hujulhiodi imagines fed duplo majore impreiTionc, viJi inru- 
deribus arcus Claudii, cum fupradiclis fi^uris. 

S. Bibianx Ecclefia a Simplicio Papa ad Palatium Licinia- 
num fundata, haud lcvibus iplendet ornamenris, fcd qux ore 
vulc:i fcruntur ; £c nallim in chorc^j-raphus Rom.-Jnrs inquc 



114 Diitrium Italicum. 

diariis occurrunt. Ibidem ad caio: cujufdam latus, Urfus ille 
pileatus fublimis vifirur, ftatura corporeque, naturali multo 
minore ^ pluslupi quamllrfiformam refcrens,quitamcnquan- 
tu$ quancus eft vico &: tradui Urbis nomcn indidcrat:namut 
hodicrnomore,perxque olimmodicofigno nobiles Urbis par- 
tes vocitabantur , ut ex capite Afnca: five mulieris qux orna- 
tus loco probofcidcm geftabat , totus ad S. Clcmenrcm tra- 
<^us caput Africa: didus eft. 

Haud procul eft Cocleftinorum Ca^nobium S. Eufebii dictum , 
cujus ecclefia antiquifllma &:titulus Cardinalitiuseft. Qui pri- 
mi a reftitutis artibus Urbis ichnographiamedidere , Gordia- 
norum villam &:palatium, ncfcioquo ducli indicio , iftic lo- 
carunt , cujus villcT ac palatii, magniiicam habet delcripcio- 
nem Julius Capitolinus. Domus Goraianorum , ait ille, ctiam nunc 
exfiat , quam ijie Gordianns pulcherrimc exornavit : (^ villa corum 
VI a Pra^neftina ducentas columnas in tctrajlylo habcnSy quarum quin- 
quaginta Car^fic^ , quinquaginta Claudianx 3 quinquaginta Syn^ 
nades , quinquaqinta Numidic^ fari mcnfura funt, In qua bafili^ 
c<€ ccntcnaria tres , dctcra huic opcri convcwentiay ^ thcrm.^ qua^ 
lcs pra^tcr Urhcm ut tunc , nvfquam in oybe tcrrarum, Ecclcfia 
item & Monafterium S. Eufcbii vi.i Prxncflina funt. At im- 
portunc villx nomenoccurrir, quod a:dibus intra Urbcm fi- 
tis aptari nequit. Cum R. P. Abbare \vS]\\s Cccnobii Co^lcfti- 
no Guicciwirdinio, viro antiquitatum maximcKomanarum pe- 
ritiflimo, mcertum ea de re dubium nonfcmel commuilicavi. 
Aiebat ille non alia quam famx traditione, villam Gordianr 
memoratam iftis circumfcribi locis. Puraie fe tamcn locum 
ubi jam S. Eufebii ecclefia fira eft, extra muros anre Aurclia- 
num Imperatorem fuifle , nam ibidcm fcpulclira crant, qux 
non Iicerct inrra Urbis mocnia pararc. Ad ha:c vidcrur noa 
temereac fme cujufpiammonumcnriau£i:orirarc,hica:dcs Gor- 
diani locafle Pyrrhum Ligorium ca:rerofque Urbis ichnogra- 
phos. Qua de re nihil immature deccrncndum : nec niii acce- 
dant fignavefligiaque nova^aliquid murramvis parrcm pro^ 
nuntiandum efl. 

Ad porticum Ecclefix legitur fcquens infcriprio. ylnno Do^ 
Tntni M. CC A^^ J^T^I 1 J.tnitctio.ic Jc j\ .;; \..c Lfartio^ q:*ar^ 
ta fcria majoris cdomada* (fic) quadrazci^.^ , I^o-^-^nrU) Grcg?^ 
rius 7'.//'*t no7ius confccravit hanc EaLfiav.. ir. hoKcrc bcatoruhi .En^ 



feiii (^ Vincentli cumiribus altaribus^ quorum majus altare Con^ 
fcjforis ipjius^ manibus fropriis confecravit ^ Jiatuens utinomni an- 
no k quarta fcrid majoris cdomada: Quadragcfima^ ^fi^^ ^d ochf^ 
vam Dominica rcfurrcfiionis , hanc Eccleftam vifttantcs , 7nille an- 
nis ( fic ) ^ ccntum viginti dterton de tnjunciaftbi focnitentia in^ 
dtdqjcntiam confcquantur. In Ecclefia duo marmorca /epulchra 
Gallorum func, qui Romam ad Jubilxi annum remporc Bo- 
nifacii VIII. protccti , ibidem morrem obiere , akcrum Johan- 
nis de Abbatii-viila Canonici Monajicrii {f\z) faniliVtcioris Pa- 
rificnfis anno 150 1 . Alrcrum vero , Simonis Boeti Ctirati famil 
Martini dc fancio Vaiarico 1300. Nos in fubterraneos meatus 
duxit infignis ille vir Guicciardinius, &: cormetcriaolim fuilTe 
fignificabat j intercluios muns aditus complures indicavit ^ quar 
adiri pofilunt in ccllam vinariam vcrfa funt. Duobus tribusve 
Jiinc annis in Monafterii leptis deprehenfa fuit columna mil- 
liaria fcptimum miliiare notans. Qua: olim Annia: Regillar, 
Herodis Atnci conjugis,prardiis mcta: aut figni loco fuerat, 
ut infcriptione iequente , qu?e in ipfa columna Grarce La- 
tineque iculpta elT: , fignificatur. 

ANNIA PHriAAA 

HPojAOT ftnh to*«c 

THC OIKIAC TINOC TAT 
TATA X«PIA rErONAN 

ANNIA REGILLA 

HERODIS UXOR 

LUMEN DOMUS 

CUJUS HAEC 

PRAEDIA 

FUERUNT. 

Fuit Herodes Atticus , gencre, facultatibus Sc arte Sophi- 
fnca nobihfiimus : fubque Trajano &: ilibfequentibus Augufi:is 
diu floruit. Is ur habet infcriptio, apud Sponium in Milcell. 
fecT:. X. num. xii. '\x\ villa fua Triopxa conjugi Regillx a:deni 
exilruxit j&: ut vcri quidemfimile eft, cadem in vHIa via Ap^ 
pia ereda fuit columna iilxc ad pnrdiaipfi attnbuta. Poftea 
vero Maxentir tcmpore , invcrsa columna ac qua parcc crac 
infcrrpno Annia: Rc':;illxdefixa in terram, ad vi i. ini!lijnun\ 



1*6 'Diarluw ItaUctm. 

ilgnificandum deput.ira h-jr , cum infcnptione fequenti. 

DONINO (/TO 

NOSTRO 
MAXENTIO 
PIO. FELICI 

INVICTO 
AUGUST O 

VII. 

Columtta autem longa efl: fex plus minus pedibus. 



C A p u T IX. 

DIES SECVNDA EccleftA S, Mmini inmmihm, 
Thermx Trajani. Njmphxum Claudii. q)e Ecclefia S. Lu. 
cia in Silice. Thermx Titi cum piSiuris eartimdem. Ec 
clcfa S. Petri ad fincula. Extremum Domus aurex. 
Torticus Claudia. De Subura. Ecclefa S. Clementts. Ca- 
put Africa. Ecclefa 4. Coronatorum. No/ocomium La~ 
teranenfe. Ecclefa Lateranenfs. De quibufUm in 
ilU effofis. M. Aurelius eques. CaBrum aquarwn 
pro CoHf<eo. OJfcina foltna cum fzillis. Thermx phi- 
llppl. 

SE c u N D A dic ab EcclefiaS. Praxediicurrusinearur,qiKu ri- 
tulus eft Cardinalirius & rerrurinanriqui(]linis,commcnda- 
turquc a rcliquiisMarryrum, &: aliisomnium lermo-ie w^X^^v^ 
Eam obrinent Vallumbrofani noftri. Huic vicina Eccleffa S 
Marrini in monribus, ad Thermas Trajanas flraeft, quamoc- 
cupant Carmelirar. Non defimrqui arftimenr, TliermasTiri ac 
Thermas Trajani idipfum fliiirc,cS: .i S. Pcrro m vinculis ad S. 
Marrinum in monribus producT;as -, ar vix cum ralibus c.ilcu- 
lum feramus,nec folum arcemurab hujuf nodi opinione Ru;) 
arque Vicloris teftimoniis , qui Thermas Tiii 6c Thcrmas Tra- 



Caput nonum. 117 

jani /cjuniftas efFerunt : vcriim eciam niirarifuhit^qui tamim- 
manc ipatium uno Thcrmarum ambitu complccli vcl cogira- 
rmt. Ecclcfiam porro S. Marcini ad Thcrmas Trajanas Itru- 
dam aSymmacho Papafuillc narranc acla & hiftoria: cjurdcm: 
cuod ipmm allenrur infcripcionc ibibcm cruta. 

IVLIVS FELIX CAMPANIANVS 
V. C. PRAEFECTVS. VRB. AD AV 
GENDAM THERMARUM TRAIANA 
RVM GRATIAM CONLOCAVIT, 

Ncc efc quod movcamur infcripcione illa , qux in Ecclc/ia: 
muro incus legicur, Domiciajium iiveTrajanum (fic diijundi- 
ve) Thermarum aucT:orem fcrcnce. Nam ea rcm profcrc qua- 
G. dubiam, &: ahoquinucpoccfcquioris .rvi, non canci niornciv 
ti eil. Hic pra:tcr Ecclcfiam novam qaa: mire fuigcr marmo- 
ribus, verus aha fubtcrraneainipccT:c.nda, hrericiis pilis fulca, 
qux ecfi inculca quid horridum pra:ferac, eil camcn ilcu & an- 
tiquicace vencrabihs : mui^vi cpcris antiquilnmi rcHquix hinc 
indc iparfa: vecuftacc labuncur in dics : Irnag.i B. ^''irginis pc- 
ne eraia eiBuic tam humiai loci inrcmpcrie qnam artatc vicca. 
Narrant hic S. Sylveflrum facrum ccfcbrailc ^ vifitur cjuidcm 
lapidea Cathedra, ac carmcnto obfouctum in ca /cdile, ne 
uis imprudens cafu eademqua fmclus ille pontifcx ucacur fc- 
e. In Sacriftia monftranc S. Sylvcftri flolam acque michram. 
Ex S. Marcini Eccleiia , fpectacuh caufa , in concerminam icur 
vineam:ubi folo vicino dcmiiliores exflancnovem camcra: in- 
gcnces, longicudmenonprorfusa:quali,quxlongior 137. pedum 
cil 3 lacx vcro iingulx icpcemdecim cum dimidio. Icahcospc- 
des incelhgo noilris breviorcs. Ha: vulgo vocancur, le fettc /Iv- 
le di Vcfp^fiano , fcpccm aula: five acria Vcipaiiani. Vcl cx 
aqux vcftigiis in muro undequaque conipicuis , propalam cft 
fliiile rcccpcaculum aquarum^Iubenfquecrcdiderim clfc Lvm- 
phn^um, ^wQ, Nympha^um Claudii, a Rufo poft Thcrmas Tici 
&: Trajani conicqucncer recenficum 5 nam &: locus quadrac, 
ac vix pucaric quifpiam tam nobile xdihciumin cnumcracione 
prcTCcrmiilum , ncque poccft fufpicio cadcre in quidpiam alio- 
rum qua: memorancur a Rufo. In iingulis porro aulis iepccm 
porca: iunc, a quibus ad vicinas iic cranfirus ^ ira concinncjpo- 
iicXjUC ab ulcmia aula,qui in porca coniiflic fepccm una icrie 



a 



11 8 Diarium Itdicum. 

portas a prima ad poftremam aulam linea tranfvcr/a videat. 
A conftaiiti fcptem portarum numero impetratum efl: a con- 
fuetudine, ut aulic qux novcm funt, fcptcrn auU fivc lc Scttc 
fale plebeio ufu vocitentur. 

In declivi Efquilini ad dcxtcram vifitur Ecclcfia S. Lucia: 
in Silice jam , olim in Orthco aut in Orthca dida. Quam pleri- 
queUrbis Ichnographi rccentiores, uno lapfu , eamdem ciTe 
pronuntiant , qucc S. Lucia in Septizonio aut in Scptcm viis 
vocatur. quod lane omnium tcftimonio veterum repudiatur. 
Nam S. Luciain Scptizonio 6c inScptcm viis prope Septizo- 
nium Severi fub clivo Scauri fita fuit ad Septcm vias.Quodfuo 
loco luce clarius cvafurum Ipcro. Jam qux caufa lapfiis tot 
cmundx* naris hominibus fucrit paucis apericndum. LconisX. 
tempore,intcr Ecclcfiam S. Luci.r in Silice&Septcm aulas jam- 
jam memoratas, eruta cft nobilis illa Laocoontis ftatua cum 
hlus & circumvolutis ferpentibus, qua: jam vifitur in quodam 
impluvio Palatii Vaticani Bclvcdcrc dicti. Eam ipfam cllc qux 
a Plinio 1. xxvi. cap. v.memoratur,ftatim pronuntiarunt fcr - 
me omncs. Hxc vcroPlinii verba funt : Sicut in Laocoontc ^ qui 
cji in Titi donio , oitus omnibus (^ pictuTiC (^ fatuaria: artis antc^ 
fcrcndum^ exuno lapide cum eJ^ libcros^ draconum mirabiles ncxus y 
dc confilii fententia fecere fummi artifices Aqefandcr , ^ Polydo . 
rus ^ ylthenodorus Rhodii. Hinc vero Titi domum eodcm quo 
deprehcnliis Laocoon eft fitu fuifle decernunt. Poft , ex Sucto- 
nii verbisin Tito c. i. Natuse^ Kal, januariisinfigniannoCaia-^ 
naneceprope Scptiznnium ^ fordidis /edibus , cubiculove^o perparvo ^^ 
obfcuroinam manct adhuc (^ oflenditur ^ memoratas hic xdcs for- 
didas^cfle domum illam Titi, quam Laocoontea flatua cxor- 
natam narrat Plinius, incundantcr afleverant. Qikt cum pro- 
pe Scptizonium ilta, eodcm audore Suetonio,dicatur, ftatim 
necminimo haTente fcrupuIo,Scptizonium illud antiquius Sc- 
veriano propc S. Luciam fuiife rati, felici, utxftimabant,in- 
diciorum ferie co dcvenerunt, ut S. Luciam in Scptizonio plc- 
rumque memoratam in Ecclcfiafticis fequiorisarvifcriptoribus, 
camdem efle adfirmarent qua: in Silicc 6c m Orihea vocitatur. 
Veriim ut totam argumcnti fcriem a principio rcpctamus • 
Laocoontis ftatua qux hodieque lupercft , an cadem fucrit quam 
Plinius mcmorat non vacat dubio. Qiia de re audiendus Ful- 
vius Urfinus in notis ad Bartholomxum Marlianum reccns 

cditis. 



ijo DUrium UaUcunt. 

fiiit, jamdiu enim dinira cll:. Verum S. Luci.-c in Sepnzonio 
fimm, capice Jequenti, non conjccluris, fed nitidis apertifqLie 
tcftimoniis a/ngnabimus. 

Proxinie Ecclcd.im S. Pcrri ad vincula vifuntur rudcra 
rhermarum Titi confpicuis veflic;iis, ex quibus tamen veram for- 
mam & iclinographiam expilcari non liccr ; aflcrcus Thcr- 
marum proprius ficus fuic ex infcriptionibusibidenicrucis. Qu.i 
parte vallcm Ca'lium inter&Efquihnum fpccT:anr,iubterranca 
^dificia late regnant, atriaque magna & conclavia qux pcr- 
mcare ccrtis in locis arduum. In iis bcne multar vlfuntur vctc- 
rum pitfturarum reliquix, qux frculi elegantiam olent. Earum 
exemplum fubjicimus, quale a Pctro fando Barcolo dclinca- 
tum acque inciluni in a:re, miJiiquc tranfinifTum a frpius ]au- 
datojulio Fontanino meo. Nec in promcu eft explicarc quid 
exhibcatur. Rcm mictimus crudito lciftori , cuinon ingratum 
rchcma forc arbirramur. 



mni 



Caput nonum. 151 

.^^^I^^ Ibidem tcmplum vificur S. Petri ad vincula ^ catcnis maxi- 

mc S. Petri, fepulchroJuJii 11. aliiiquc bcne multis , fcd ufu 
j^j^^^ vulgari tritis, famofum. Pavimentumfruftisinfcriptionumhinc 

^^^^ & inde confperfum j unam qua^ mutila eft erui. Eftque Cardi- 

nalis cujufdamGaJii,tituloS.PetriinvincuIa,ab fa^culisaliquoc 

defundi. 



rlier- 

mi 
per- 
m' 
m 

lU- 




Francia mc docuit^ tcllus Aquitana crcavit , 

Roma Catcnarum pra^pofuit titulo. 
Rclligionc fui tcnuis tcrrcna fequcnio. 



FLAMINIUS VACCA. Frequentcr vidi cumexcava- 
rcnt in thermis Titi , ubi jam fitum eft Monafterium S. Pe- 
tri in vinculis , efFoifas figuras complures marmoreas , & infi- 
nita ornamenta ex quadro marmore, qua: fi quis velletenu- 
merare in pelagus demcrgcretur. Sed fada nunc eft proflin- 
difiima fovea , cx qua commonftratur , ante exftrudas Titi 
thermas majus iftic a:dificium fuifIe:&hoc tcmporepulchcr- 
rima epiftyha ereda fiint , ad Ecclefiam Jesus , ornanda^ ca- 
pellx deduda. ^ftimo tale a^dificium pertinuifle ad domum 
auream Neronis. 

Haud infeliciter auguraturFJaminius.-h^c enim ad Auream 
domum pertinuiile vix eft quod dubitemus. Qua de re pluri- 
bus in fequencibus. 

Anonymus nofter Palatium Claudii memorat inter Colifxum 
^ fanUum Pctrum in vinculj. Porticum Claudiam eodem circi- 
^l rer loco fitam indicat Martiahs his verfibus. 

'^] Claudiadifufus ubiporticus explicat umbras , 

IJltima pars aul^ deficientis crat. 

Et vero proxime S. Pctri ecclcfiam qua icur ad Colifeum 
rehquiaj murorumnon fpernenda: funt^qUtX fortaflis ad porci- 
cum Claudiam pertinuerint,fivead Palatium Claudii, ut vo- 
cat Anonymus, folicus palacii nomen ardificiis quibuflibcc in- 
dere j & 'in fpacio Cohlxum intcr & Thcrmas ficx func : om- 
nia enim quadrant. Nomen igitur Claudiiad tercium ufque de- 
cimum fxculum , quo circiccr fcripfit Anonymus , h.rc rudcra 
infignivic. 

Hinc icur in vallcm qua: Subura olim dicebatur, fitam wx-^ 

11 ij 



131 Diarium Julicum. 

ter Efquilinum & CccHuni niontes , ica ut ctiam clivos comple- 
ifteretur. De Subura: ficu latitudineque controverfiam move- 
runt Donatus &: Nardinus. Donatus quidem ait Suburam, 
qua: a Rufo , Viclore aliifque aucloribus in regione lecunda 
five Coclimontana conftimitur, complexam fuille Colilxum, 
partem clivi Eiquilini verfus S. Luciam in Silice , forum Ca:- 
laris foro Nervx vicinum, & partem clivi Viminalis, necnon 
Quirmalis ufque ad S. Agatham in Subura. Atque ita Subu- 
ram longe ultra limites ab antiquis haud obfcure affignatos 
extendit ^ hoc maxime fultus indicio , quod fcilicet S. Agatha 
in Subura memoretur a D. Gregorio Lib. 3. Ep. 10. Quo pla- 
ne confici videtur Suburam illam qua: in Coelimontana re- 
gione memoratur pertigifle ufque ad S. Agatham in Subura 
qu.T in clivo Quirinalis fita eft. Omiflis aliis qua: ad tutandas 
partes profert ille , utpote perplexis & qua: in utramvis par- 
tcm quadrare poflimt -, aliudex Notitialmperii mutuaturDo- 
natus, ubi poft forum Tranfitorium Subura confequenter in- 
ter quart^e regionis partes enumeratur. Indicatur autem Su- 
bura qux ad clivum Quirinalis pertingit,in quo clivo S. Aga- 
tha in Subura bc forum Tranfitorium proximc fita funt. 

Nardinus contra pugnat inrcr clivum Efquiliarum & Coelii 
montis circumfcriptam Suburam , totamque vallem ab eccle- 
fia S. Petri & Marcellini occupafle , atque repugnare omni- 
no Suburam , qu^ ante divifam ab Augufto Urbcm in quatuor- 
decim regiones , ex quatuor Romanis antiquis regionibus Su- 
burana, Efquilina, Collina, Palatina,unaerat ; ad cxcerasre- 
giones Efquilinam & Collinam item percinuifle. Ha:c cnim 
non divifio fuifltc, (cd conftifio. Ad harc conftancer Viclor 6c 
Rufus Suburam in fecunda regione Coclimoncana enumeranc, 
& nufquam alias. Qiiod dicicur aucem S. Gregorium memo- 
rare S. Agacham in Subura, quo: Subura proinde ad clivum 
Quirinalis percigeric , & Suburam in Nocicia Imperii reponi in« 
cer quarCcT rcgionis parces ^ confucac Nardinus, quod Noci- 
cia Imperii non mulcum audoricace valeac ucpoce a Conftan- 
cmopolicano fada. S. porro Agacham «i D. Gregoriomemora- 
tam non eam efle qu<T hodie in clivo QuirinaHs habecur, /cd 
aliam quar in anciqua Subura erac, qu*Yque populacaper Bar- 
baros regionc Coclimoncana & dirucd Ecclefia , ad Quirina- 
lcm dcjnde crannnra^nomenpriftinum rccinueric. Ec populi fi- 



Cdput fionum. ijj 

militcr mutaris fedibus a Subura illa antiqua iii eam Urbis 
parrem qux hodie Subura dicitur , nonicn Subura: ifti item 
indiderint.. lUa Donatus, liarc Nardinus ^ fed uterque parrim 
benc , partim male ediflerunt. Nam quod ait Nardinus , anri- 
quam Suburam in fecunda foliim Urbis regione fuifle/nec 
pertigifle ad alias, Vidorisatque Rufi teftimoniis firmatur ,qui 
in Coclimontana folum five fecunda regione Suburam locant , 
nec memorant in aliis. Quod autem pugnat S. Agatham in 
Subura hodiernam, non eamdem efle quse aD. Gregorio me- 
moratur , gratis omnino dicitur , ciim maxime ifthxc Ecclefia 
anriquifTima fit , & Notiria Imperii , qu<c quinto circiter fie- 
culo confcripta fuit , Suburam proxime forum Tranfitorium, cui 
viciniflima eft ifthxc Ecclefia, fltam ferat : nullo quippe funda. 
mento ifHus Notitix teftimonium refpuit. Cujus audor V. fa:- 
cuh tametfi Conftantinopolitanus , cum Suburam verfus ch- 
vum Quirinahs locat , ubi hodieque Subura vifitur , non id te- 
mere fiioque marte in medium adduxit. Donatus ergo oprimc 
infert S. Agatham in Subura eamdem efle quam ipfiffimo no- 
mine memorat S. Gregorius , iftamque Urois partem proxi- 
mam Ecclefiae S. Agathac , Suburse nomen D. Gregorii tempo- 
re obtinuifle. Verum in eo errare videtur, quodantiquam Su- 
buram , quam ille ex parte Coelii montis anguflioribus limitibus 
circumfcribit , ufque ad Quirinalem per Efquilinum & Vi- 
minalem montes aiftendat : contra fidcm audorum. Putarim 
cgo iftam Urbis partem qua: Subura hodieque vocatur , hoc 
nomen fbrtitam, five quia ahqua antiqux Suburar via in ho- 
diernam deduda nomen hujufrnodi augmento attribuerit , five 
aha ignota de caufa. 

Poft itur in Ecclefiam S. Clementis qua: titulus Cardinali- 
tius eft : hanc ferunt fiiifle ip^s S. Clementis Papx a^des. Sane 
anriquitus a prifcis Chriftiana: fidei fxculis in ecclefia: formam 
acfba cft. Nam initio V. fa:cuh, fe Concilium in ea celebraffe 
teftatur in epiftola fua Zofimus Papa. Ibi Cceleftius Pelagia. 
nus palrpodiam cecinit ^ fiib ha:c autem priftina repetens , re- 
lapfusque in errorem , damnatus eft. Ecclefia & presbyterium 
forma fpedabih , veterem Chriftianorum inftruendis templis 
morem pra^fcrt. Nam chorus, quod Grxci ^«piGoAor vocant, 
marmoreo fepto, ad humanam ferme ftaturam fiiblimi, clau- 
ditur &c circumquaque obiri poteft, quale deferibit Alcxan- 

Riij 



IJ4 Diarium Italicum. 

drinuin ut x"vo fiio Athanafius in Apologia de fuga. Ex utra- 
qiie chori partc ambo niarmoreiis erit^icur, ut pari facihtate 
circumftilus choro popuhis 6: cicrici iiicus audirenr legentem. 
Quiex parce Evangclii liibhmis ambovificur,dup]ici (cala adi- 
tur, uc iupra narnivimus de Ravcnnenli. Ex parte Epiftolx 
unus eft ad ambonem adicus, eodcmcjuc latcre pulpitum Le- 
ftori deftinatum vilicar;liquis amboncm dicere maht per me 
licebic, dumliceacicemmihi quxcanidiiparacafonnarunt non 
codeni appellare vocabulo. Simih icemKjrm.i ambones iiincin 
ccclefiaS. Mariarin Cofmedin. Incrafcptumiedihaclcricismar- 
morea, ftratum mufivo opcrc. Altarc eft item forma: fingub- 
ris, infula: more , uc i prcsbyteris circumfifti po/Iic. Sub quo quie- 
fcunt corpora Ss. Clementis & Ignatii martyrum 5c S. Servuli , 
dc quo Grcgorius M. in Dialogis. Hujus typum accuratc de- 
lineacum Leftori offcrijnus. 



tra. 

?m. 

k 
e. 
ic 



Caput nonum. 15; 

Ncoue arftimatur tamen fic a tempore u/que fundationisper. 
manfiflc : nam plcrumque Ecclefia ifthxc inftaurata fiiit j (ed 
qui reftaurarunt primam /emper formam /equuti funt. Apfis 
autem chori mudvo opereexornataannorumcirciter^oo.ncc 
veftutior efle queat , in ea namque Dominicani , qui Eccle- 
fiam tenent , depicli vifiintur. 

Propter ecclefiam S. Clementis crat Caput Africar , tra<3:us 
fecunda: Rcgionis fic vocatus. -/£ftimo nomen inditum a capi^ 
te Africar,icone fciJicet capitis a cujus fronte crigcbatur eJe- 
phanti probofcis. Norunt quippe qui rem nummariam vel pri- 
moribus labris attigerunt , nihil frequentius in numifmatibus 
atque in lapilJis hujufinodi fymboJo eilc. Errorcm hic fii/pica- 
tur Nardinus & caput ylfrici^ id eft caput tjicI y^frici Jcgendum 

1)utat. Eratque vicus Africi in Efquiliis ex Varronc. At ni- 
liJ fiifpicioni loci , quando Caput Africa: dilertc a Rufo & 
Viclore memoratur in iccunda regione ,ac prarterea Anony- 
mus a D. Joaa MabiJJon in iv. AnaJcd. tomo editus , Cajput 
Africa: memorat ifta fcrie. Arcus Covft.intini . Mcta Sudantc. 
Caput AffriCiC. Quatuor Coronati. S. Joh.innis Laterancnfis. Qiii- 
bus ordine pofitis indicat , Caput Africa: inter quatuor Co- 
ronatos & Metam fudantem haberi, ac proinde aJiud efle a 
vico Africi in EfquiJiis. De Ouatuor Coronatorum tcmpJo ni- 
hil fiiccurritprartcr trita &vulgata dicendum, fed fcitu digna 
fimt qua: Flaminius memorat c vicino cruta. 

Flaminius Vacca. Cum proxime ecclefiam ** 
SS. Quatuor Coronatorum fblum excavarent, cruta fiint epi- 
taphia multa ^ renuntiatumque mihi cft , unum ex iis Pontii 
PiJati fiiifle j atque c vicino vinea eft pJena fra<^ientis figu- " 
rarum , & Japidibus quadris pro cataftatis , ( id cJ^l ad pilas ex- " 
ftruendas.) Is vero cujus crat locus , dum cfFodcret, invcnit " 
muJtos calcarios fiirnos , fequiore a:vo confcctos. Puto autem ^* 
fraj^mcnta hujufinodi conficicndx calci parata fuifle. Adorna- « 
ta forfan iftxc funt tempore fummorum Pontificum , qui ex- cc 
flingucnda: idololatria: advigilabant. cc 

JSJon procul hinc eft Lateranenfis platea, a cujus ingreflii 
vifitur Nofbcpmium peramplum, quod olime viginti quatuor 
Urbis Abbatiarum numero fuit, nomine S. Andrex. Parem ibi 
veterum monumentorum ftragem Flaminius recenfet. 

Flaaiinius Vacca. Sub nofbcomio S. Johan- cc 



cc 
cc 



136 Diamm Italicum. 

» nis Lacerancn/is traniverfum exftat fundamentuni /pi/ri/Timum 
M cx fragmcntis optimarum iconum marmorearum. Vidi cgo 
n iftic gcnua cubitoiquc Grxco morc fculptos , rcfcrcbantquc om- 
» nino , quoad ftatuarix modum , Laocoontcm illum , qui jam in 
>3 Belvedere ( Jhe in paUtio belli frofpeilm ) vifitur. Illxc fra- 
M gmenta hocfieque luftrari poflcnt. Quorfiim abcunt fculptorum 
» iudorcs ? quAm miierc pcrcunt \ 

Baprjfterium Conftantini oAangulum , in quo putant ba- 
ptizatum fuiile Conftantinum niagnum ^ rcfragantibus licct Eu- 
iebio , Athanailo &c. cx ipoliis vctcrum xdificiorum confcdum 
narrant achitcdoniccs pcriti , cujus omamenta fcitc & varic 
cxlata fimt. Columnx porphyrcticx , ordinc conipoiito j bafis 
ex Attica & lonica coniicitur^ bafibus folia iniidcnt quibus 
coiumna ililcitur, fuitquc fingularc Architedi artificium , quia 
columnx altitudinc non congmcnti fuiilcnt ^ ac co pafto niliil 
gratix & clcgantix xdificio mnc dcmitur. 

flafilica Latcrancnfis , qux item Bafilica Conftantini & Ba- 

filica Aurca dida fuit 5 innnita pcnc fcitu digna compleftitur, 

multis confignata libris. Nos in tranfcuriii quxdam obierva- 

mus de morc. Apfis Nicoiai i v. temporc aaornata prorfus fi- 

milis ci quam in Baiilica Liberiana dcfcripfimus. Pars tranC 

vcria qux Crucis formam conftituit ornatiifima eft. In altari 

S. Sacramenti ftatux cicgantes vifiintur, ac qux Moyien rc- 

fert , Flaminii Vacccc cft , cujus obiervationes iparfim in hoc 

operc. Nobilitatur Ecclefia Rcliquiarum benc multarum prx^ 

ftantia , tumubTque iummorum Pontificum & Cardinalium. 

Ibi nupcrrime conditus cft Eminendilimus Cardinalis Caiana- 

ta , iacri Collcgii dccus , dodrina vir ac pietate prxclarus, quo 

patrono dum vivcrct ufi iumus. Ecclcfia plcrumquc rcnovata 

& inilauraca fuit. 

** Flaminius Vacca. Cum vellct fummus Pon- 

w tiicx S. Joannem Laterancnfcm mcliorem in fbrmam aptarc & 

w ftruduram aggeracam antc chorum &altarcApoftoIorum de- 

w primcre, dctcSx iiicrunt trcs thccar grandiorcs five apfidulac 

»• ordinc pofitx cum quibuiHam muris gnomonicc cum Ecclefia 

M procedcntibus, Idc6que dicipoflctConftantinum cumS.Joan- 

>> ncm fabricaretur ufiim iiiifle iiindamcntisiibusacdificiiantiquL 

»> Antc memoratas apfides ftratum erat totum ex ierpcntino &: 

w porphyrctico , cum aliis variis marmoribus , & fub ifto pavi- 

mcnto 



I- 



Caput nonum. 157 

^ nicnto aliud fex palmis acmiilius deprehcnderunt. Fuit fiue <* 

^ ardificium antiquiifimum nobiJiflimumque. « 

Cum ait Flaminius conjedare fe Conftantinum iilius ardifi- 
a cii fimdamentis ufiim , quia qui fiipereft murus gnomonice cum 

muro Ecclefi^ procedit 5 id eft, angulum cumeoredum con- 
1 ficit 5 intelligit a:dificium illud antiquius parem angulum eflfe- 

cifle , unumque latus aneuli cum muro Ecclefiac continuatum 
cflie , ac comequenter aiiud latus intra Ecclefiam tranfverfum 
agi. 

fiafilicam eamdem anno 1361. pene totam incendio periiflt 
narrat fcriptor quidam qui penes me eft , anecdotus , ut qui- 
dem xftimo , xqualis Sixto I V. fiimmo Pontifici. Sic ille. 

jinno 1361 menfe Auyiflo 2 1 . diejovis hora mna PtafeHi conf^ 
ccnderunt in teElumS.Joan. Lateran. ut quafdam flumbeas tabulas 
adaptarent^ (^ vefpertinis horis , quando Canonici cantubant Ma^ 
yiificat , quidam Canonicus ardentem tabulam vidit^ fubitoque ex^ 
cUmavit. PrafeFii autem nihit advtrterant^ (^ quum res in no^ 
titiam Canonicorum vcnit^ violentiamignis fuferare non potuerunt ^ 
fed aufugerunt. Tunc trabes omnes abfumt/c , tres columme lapfafunt^ 
catera omnes igne confeBa , altare (^ quatuor columna ex jafpi^ 
de labefaUata funt. 

In clauftro yifimtur famof^ illac duac fedes , ftercorarix di- 
dXjperforatac, quar non porphyreticaEr funt , ut Vulgo fertur^ 
fed ex rubro lapide vividiore quam porphyrites colore , nullis 
diflindo maculis , ad hacc longe mollioris niateriac. Has Pon- 
tificibus recens promotis narrant ritu fingulari ufiirpatas : non 
cxplorando fexui, ut ridicule dicitur, vix enim poflct in fedi- 
libus hujufinodi tam turpis fundio peragi : fed in Thermis 
olim ufiii fiiifle peritorum opinio eft. Narrat certfe Olympio- 
dorus in chermis Antoninianis mille fexcentas hujufmodi mar- 
moreas cathedras ad balneorum ufum fiiifle. Alia ibidem ex 
marmore albo cathedra non perforata confpicitur. In eadem 
Lateranenfi tetraftylo, vifiuitur plurima: Ebneorumfepulchra. 
les infchptiones , qua: columnarum capiteliis inciix fiint. 

De Scala fanda & imagine illa qua: cum ab Angelis confe- 
dafiierit <t;^ff oTt/7ro$ , id eft, non manufadba vocatur, nil nifl 
tritum fiiccurrit. E vicino eruta fuit equeftris M. Aurelii ftatuo. 

Flaminius Vacca. Equus Capitolii a:neus in w 
vinea quadam prope Scalam fandam £c S. Joannem Lateranen- a 

S 



t 



158 ^iarium Itdicum. 

M fem repertus eft : multiique annis humi neglectus jacuit •, do- 
>3 nec Sixtus I V. creatus Papa fviit , qui illum in platea Latera- 
>j nenfi cum elegante marmorca bafi erexit , inlignibus propriis 
» &epitaphio, {(tc) nomineque fuo inlculpta. Ibique ad Pau- 
w lum ufque III. ftetit. Is enim cquum in Capitolium advehi 
w juflit, & bafin ipfi MichacHs Angeli manu adornari curavit. 
» qua de cau/a non occurrente ufpiam tam grandi marmore , ex 
w Trajani foro cpiftyHam & zophonis huic rci adveda fiint» Sed 
M quia in fimdoCollcgii Lateranenfis efFoftus fuerat,ad fe pertinere 
w Lateranenles contendebant, & hadenus cum populoRomano 
M litigant, finguhfque annis refcripto publico jusfuum renovant. 
« harc ahis narrantibus accepi. 

In opufculo de mirabilibus Romx inferius edendo , quod 

ab annis fermequingentisexaratumfuit,de equeftri ftatuapro- 

e S. Joannem Lateranenfem fita mentio eft 5 fed admixtis fa- 

elHs, ibi vide. 

Haud procul eft porta Urbis , S. Joannis hodie , CoeUmontana 

olim a monte CoeHo in quo fita erat,nuncupata. Inter CceHmon- 

tanam & Latinam, porta Afinaria erat, ad viam cui paritcr Afina- 

rianomen. Obftruda deindeporta Afinaria, idnomen porta: 

S. Joannis inditum fuit. Sicque vocatur apud Anonymos fupra 

memoratos, quorum priorodohincfarcuHs, alterquatuoraut 

quinque , fcripfit. 

Flaminius VACCA.MeminiunomilHari aportaS.Joannis, 
ultra aqu*Tdudus,in loco MontedelGrano vocato,fuifIe ineentem 
*' maceriem foHdam antiquam ex impoHris petris atque filicibus , 
quam viriHter aggreflusquidamoperarius dirupit, feque intro-^ 
*' mittens intcriora pervafit , ufque dum urnam grandem reperit 
marmoream , qua: in anaglypho exhibet hiftoriam raptusSabi- 
narumj&operculoimpofitareranthumanarduac figurac jacentes, 
quarum altera Alexandrum Sevenim, alteraJuHam Mammaram 
ejus matrem refert. Cineres reconditi erant in urna qucc jam 
in Palatio Capitolii eft, ubi confidunt confervarores. 

Iftha:e urna qux in impluvio quodam hodierni Capitolii ViCu 

tur, anaglyphis fuis plus ludos funcreos quam raptum Sabina- 

rum prarfert ^ quod eft etiam fepulchro magis confonum. 

»5 Flaminius Vacca. Memini extra portam S. 

« Joannis in vinea Domini AnnibaHs Cari, ciim ingcns molcsab 

« antiquis ftrucJla iftic eflet & vinea: noxam adferret, Anniba- 



>3 



Caputnonum. 1^*9 

Icm ipfum maflam compJanare adgrciTum , repcriilc in muro « 
compadas multas Impcratorum icones, ubi non duodecim/b- c< 
'riis lum illi , /ed alii quoque Impcratores crant. Adharc marmo- « 

ream urnam, in qua fculpti erant omnes Hcrculis Jaborcs, <« 
multaque alia fragmenta ftatuarum more Grxco , a do- « 
cliflimis artificibus claborata. Quorfum abicrint iconcs ignoro. «< 
Urnx vero facies antica feda , & Murolarum ad Dominum « 
Vifconti tranfmifTa fuit. <c 

Non longc a porta S. Joannis,extra Urbem ,mcmoriamca <v 
rcperta: funt multx marmorcx ftatuar, qua: nihil aliud crant " 
quam Niobcs fabula •, ipfas emit Ferdinandus magnus Hctru- « 
rix Dux , & jam exftant in ejus horto ad Trinitatem. Erant « 
item iftic ludatorcs duo afFabrc cxlati & periti artificis. u 

In via ad .S. Mariam Majorcm a finiftns fita eft Ecclefia SS. 
Petri & Marcellini, antiquitate folumcommendabihs. Ibidcm 
fingularia cnita Flaminius rccenfet. 

Flaminius Vacca. Sub ecclefia SS. Petri & u 
Marccllini compcrtcT funt pilar multxcum fornicibus fubtcrra- ci 
ncis, nulla feneftra nulloque lucis meatu, qux ab antiquisita « 
ftrudar fuerant. ^ftimo fuiffe caftru aquar, quia eodcm loco Six- c< 
tus V. fpilTu murum deprehcndit , in quadris Tiburtinis lapidi- cc 
bus fiindatum , qui exinde in ufum xdificiorum fuorum cxpor- cc 
tatifunt. Hauddubie dudus erat aqua: cx caftro verfus Coli- cc 
farum. Ibidcm invcntum cftidolum marmorcum, ftatura vulga- cc 
ri paulo minus , crcAum , pcdibus manibufque jundis, a pe- cc 
dibus ad buccam lcrpente circumvolutum , vclo fubtili/Iimo cc 
indutum, fertumin collo geftans cx floribus malo^ranati : & cc 
non procul illoVcnus naturali proccritate, quafi eoalncofur- cc 
gens, cum Cupidme vicino. Ipfam cocmit Cardinalis Mon- cc 
taltius. cc 

Non longe hinc in vinca FrancifciPabriani^invcntarfunt fc- cc 
prem ftatux nudx pcriti artificis. Scdfcquiori sevo, variis in lo- cc 
cis fcalpro fccdatcT fucrant^ fic antiquas icones labcfadarunt cc 
liomine^ imperiti. Itaquc fcitam jucundamque vctcrum fcul- cc 
pendi rationem fuftulcrant. Dcprchenfi quoque funtifticmul- cc 
ri canalcs antiqui plumbci atque latcritii, qui a fupra mcmo- cc 
rato Caftro aquam accipicbant. Caftrum aqux ad Colifeum cc 
deducbt ncfcio an ufpiam memoratum occurrat : fic bcnemui- 
ta ignota intaclaquc,antiquitatum Romanarum ftudiofis ape- 
rit Flaminius. S jj 



140 Drarium Julicum. 

Eodcm icinere verlus S. Mariam Majorem occiirrit ad Ix 
vam villa D. Voiret Confulis GalJica: gentis ^ in qua non diu 
eruta funt teftacea dolia ingenti numero : plus ccntum hujufl 
modileeduxiflenarrabat ille, cujus fupellcclilis partcm dono 
obtulit , partem longa ferie in villa concinnatam infpeximus 
frequcntcr. Erantque vafa teftaceafervandis liquoribus atquc 
vino etiam , unde Martialis, 

Et mnlta frugrat tefi.t fenibus autumras. 

Plcraque hujufhiodi doha fextariorum plus triginta capa- 
cia : in Alteriana villa etiam grandiora projeda negledaque , ad 
sedium angulum vifuntur. Immania ejufclem matcria! exftant 
doHa in villa Ludovifiana, qux fextarios plus quam trcccntos 
capiant. Ut ad propofitum rcdeamus , in mentem fubit locum 
Jaunctanta vafbrum fighnorum coneerie inftrudum, Officinam- 
fuilTe fighnam, quam in monte Eiquilino meminit Varro de 
Efqutliis a.gcns. Qppius mons ^inquit ^quartice/rfis lucum Ef^uilinum 
via dexteriof infiglincis efi. quod ahi item teftificantur. Lucus 
autcm Efquilinus , quem figlineis five officinx figulorum vici- 
num indicat Varro , verfiis S. Mattharum in Mcrulana a peri- 
tioribus locatur, qua: Ecclefia vico folum intermedio a Voc- 
retiana vinea difterminatur. Et vero fufpicionem auget, quod 
in dohis quibufdam diverforum nomina figilhs hnprefla com- 
pareant , neque ex iis qua:^ domini fui rjomen prorferunt ( non 
enim fignata omnia) vel duo reperiuntur eodem nomine infi- 
gnita. Quod fane indicium, non unius atque ejufdem domi- 
ni vafa ilthacc efle, fed multorum, qui in officina hujufinodi, 
molhbus adhuc necdum codis doJiis , figilla imprimerent. 
Duorum nomina imprefla erui, alia labefadata funt. Aleerum 
iigillum fic exprimebat. 



C. CALER 



altcrum vcro fic 



L. SAL. 



• • • • 
.... 



Ruptoque poftremi vafis firuftiilo littenx fequentes exciderant. 
Duo figilla fignandis item fighnis vafibus mccum Romd de- 
tuh , qua: annulum i tergo habent infcrendo digito , ahud Gra:^ 
cum^Latinumahud, & fic habent^ 



Cuput nonum. 



14I 



T. lOTAIOT 
cDOIBIoNOC 



Q. SABINI 
SECUNDINI 



Scilicct T/W Julii Phcshionis , & Quinffi Sabini Seaindini. Alia 
bcnc muka fimilia in Muilcis vidi frcquenccr. 

Thcrnias Philippi iftisin partibus fuilleputant, proptcrque 
Ecclcfiam S. Mattha:i in Mcrulana 3 quod cum tcftimanic) Ru- 
fi atquc Vidoris, tum infcriptione ibidcm cruta confirmant: 
qua de rc nihil novi narrandum fuccurrit. Prius vcro quam dicm 
iuam /ecundam claudamus , audicndus Flaminius Vacca dc qui- 
bufdam prope S. Mattha:um in Merulana erutis. 

Flaminius Vacca. Recordor audivifle me , Ado- 
nem illum Epifcopi ohm Nurfiar, jam vero Picchinorum , rc- 

{)crtum fliiile in corum villa,fita inter S. Mattha:um & S. Ju- 
ianum , proximc tropara Marii , ubi anno proximo detcclse funt 
ah^ ftatux. Qucenam porro illa: fint , quia non inipcxi , dicere 
non valeo , fed palam eft fiiiflfe ohm locum elcgantcm. 

Haud ita peritus internofcendarum ftatuarum eft Flami- 
nius. Quare acftimc , qucm vocat ille Adonem , eflfc Mclca- 
grum , qui hodicquc in Picchinis ardibus pcregrinorum aditu 
f requcntatur. Melcager hic pro Adone habetur a Flaminio , 
quia venatoris utcrque cultu occurrit. 

In vinea ifli vicina e rcgione cfFoflKis fuit Scncca ex nigro 
marmore, cum aHis ftatuarum fragmentis , atque ctiamTcr- 
minorum fruftis mihi haud ita cognitis. 

Ifte Seneca jam in villa Burghefiana fuipicitur. 



:c 
;c 

:c 
;< 
:c 
;( 



<c 

<i 
<( 




S ii j 



I4Z Diarium Italicum. 



C A p u T X. 

DJES TERTIA. Coli/eHm , ^ ^eta, Sudans, Caput 
ColoJJi erutum. DeDomoAurea V^ronis. Templumpel. 
luddum. Arcus Confiantini exjpoiiis firi TraJam.DeSe- 
ptizpnio. S. Lucia in Septixpnio uhi. Septem a/ite. Anagly. 
phum Sileni. Ecxlefia SS^Joannis ft) Pauli. De curia Ho- 
(lilia ^ Cafhis peregrinis. Forma Antonianx Villa 
Mattheia. De Colojiorum per Vrhem reliquiis. S. Ste~ 
phanus Kotundus. Therma publica antiqua. 

m 

TE R T I A M a Coli/eo inimus diem , quo ardificio fivc ar- 
tificisdodam manum^five fublimitatem , porricuuni cle- 
gantiam, columnanim ac paraftatarum concinnitatem ipecla- 
veris , nihil in orbe magnihcentius : at ne multis in notiffima 
reteramus otium j prifcus amphitheatri gyrus cum Pauli III. 
tempore totus confifteret , erat pedum Regionim mille /cxcen- 
torum duodecim , cujus menfiira: ratio ex arcuum ac pilarum 
latitudine hodieque alleritur. Arcus porro ocftoginta erant,ex 
iis quatuor queis in arenas aditus paulo aliis latiores, pcdum 
videlicet 14. 6v: ocflopollicum. Dinitum magna partcopus tam 
fingulare deplorant nodieque periti , & ruinam lugcnt fioren- 
tiffimo arcliitedoniccs ^vo importatam. Quod etiam fi non 
fiiopte merito atque pulchritudine dignumfuifictquod impro- 
bas arceret manus 3 indigna res utiquc, in locum tot Marcy- 
nmi cruore /acrum tantopere fevitum eflc. Ad hxc Colilcum 
/plendebat ohm ornamentis variis, ftatuis arneis marmoribuiquc, 
qucTpartim ab Imperatoribus Conftantinopolm advecfla, par- 
tim a Barbaris qui ter quaterve Romam vaftarunt abftracia^ 
diflipaca funt, qui etiama^neah^aminaecommifturislapidum, 
ut foramina ubique imprcfla teftificantur, evulfcre. 

In platea qua frequentior aditus, exftant Met^fudantisrc- 
liquix, qua: largas olim fupcrne evomebat aquas. 
^5 F L A M I N 1 u s V A c c A. Mcmini audivifle mc , capuc iHud 
>> xneum Augufli & manum globum tenentem ^ qua: jam in Ca« 



Caput dectmum: 1^3 

picolio confiftunt , eruta hiifle ante Coli/eum prope Metam iu- cc 
dantem , & ab ifto Coloflb Amphitheatrum CoHfci nomen mu- cc 
cuatum. i( 

Hodieque vifitur in Capitolio caput illud arneum ColoiTale 
quod aUi pro Commodi capite habent : mihi qui vultum ple- 
rumque diligentius exploravi, nondum planc perfpedum cu- 
jus fit. Ncquaquam hujus Coloffi caufa,uthabetFlaminius,Am. 
phitheatrum Vefpafiani CoUfeum vocatur, verum alterius longe 
immaniore ftatura, centum fciUcet ac viginti circiter pedum, 
ahi iio. ahi minus adfcribunt. ^neus autem ifte (\ totuspcdi- 
bus confifteret ne trii^ntaquidempedumeflet.ExMartialiCo- 
loflus ille major verfus facram viam eredus erat, fic ille, 

Mic ubi fidereus fropins videt afiracolojjus 
Et crefcunt media feynata celfa via 
Invidiofa feri radiabant atfia Reys. . 

Queis Martialis verbis prorfiis levatur , ut mea quidem fert 
opinio , injefta de fitu atriorum aurex domus Neronis , ( nam 
deiUa MartialisagitJ difficultas. ColofTus nimirum , ille in- 
quam immanis pedum plus centenorum , ante CoUfeum ftabat , 
cui & nomen indidit 5 pegmata quoque five theatraies ma- 
chin;c eadem item parte erigebantur. Domus autem Neronis 
aurea uti diximus a Palatio Auguftorum recla ad S. Petrum in 
VincuUs protendebatur : atria igitur ex MartiaU, adverfa fta- 
gno erant 3 in cujusloco deinde Colifeum excitatum , ex hifce 
item MartiaUs verbis : 

fiic ubi confpicui vcnerabilis Amphitheatri 
Erigitur moles , fiagna Neronis erant. 

Domus aurex Neronis ornamenta miramque fupeUedilem fiife 
narrat Suetonius ^ in ea,tefte Plinio, templum Fortuna: Seix , 
quo ioco primum a Servio TuUio facratum fuerai , conftruxic 
Ncro ex lapide pellucido in Cappadocia reperto , cujus tanta 
perfpicuitas,ut interdiu claufis toribusqui intuseflenr claralu- 
ce fruerentur, etfi nulluslucimeatusrelidusefletrquare phcn- 
gites i fpiendore lapis dicebatur. Vidi qui fidem PUnio nega- 
rent, & commentitium efle cemplum hujufmodi dicerent, nec 
fine faftidio narrantis. At nihil ea in re fidem fupcrat ^ imo 
vero quocidianis experimencis paria comprobancur. Florenciac 



y9 



144 Diarwm Jtalicum. 

namcjuc iii Ecclc/ia S. Miniatis fencftra: funt^in quibus vitn lo- 
co tabuia: ex alaKaftritc, quarum fingula: fingulasfeneftrasoc- 
cupant, etfi ad quindecim circiter pedcs alta: feneftra^ fint.-et 
Eccleiia tamen luce perfunditur. Sane (i in tabulas fccla cftct 
Golumna ex alabaftrite qua: in Vaticana Bibliotheca erigitur, 
ca vitri pene inftar pellucida eilet. 

Ad aJteram Colueipartem , qua SS. Joanncm & Paulum fpe- 
<^at, cruta quardam memorat Flaminius his verbis. 

Flaminius Vacca. E latere Colifei verfus SS Joan- 
rcm &PauIum, vinea eftin qua memini repeitam grandem 
piateamftratamipiffiflimisTiburtinisIapidibus, necnon capitcl- 
la duo Corinthia. Cum Pius I V. Thermas DiocIctiana:as rc- 
ftauraret,dedicaretque B. Maria:dc AngeHs,atquc in principc 
naviEcclefix capitellum aliquodvetuftate collapfumciret, ex 
iftis unum ejus loco repofiiit. Ibidem reperta fuir marmorca 
cymba^o. palmorum longitudine, fonfque marmoribus orna- 
tiflimus j & credas vehm plus igne quam aqua detritum fuiile. 
Inventi item fuere canales plumbei bene multi. Aiebant efle 
illud extremum domus aurex Ncronis , cujus in loco deinde 
Colifeum Vefpafianus cxtruxit. 

Ex didis fuperius propalam eft Domum aurcam Neroni:> 
brevioribus fiiifle limitibus circumfcriptam ^ neque ultra Coli- 
feum verfus Coelium pcrtigifle. 

Ex Colifco in Ecclefiam S. Grcgorii itur pcr arcum Con- 
ftantini magni marmoreum ^ devido Maxcntio cxcitatum , in 
quo & lapla: fculptoriic artis & florenriffimx difparata figna 
vifiintur. Anaglyphafublimiora, miraartecaclata, doclamma- 
num produnt : opinioque vuIgariseftexarcuTrajani hucconi- 
portata,indeque ortam nuncupationem , arco di Traji^ qua in- 
fignitur arcus hodicquc. Qux Conftantini xvo fculpta i\.mt\\- 
culi ferrei iTi^^^vissji olent. Hac de re mulra nova prcclaraqne 
tradit Flaminius Vacca , ubi de foroTrajani,cujusIatusunum 
huic conficiendo operi infumtum probat inferius fuo loco. 

Hinc refta itur ad S. Gregorium , in cujus aditu platca cll 
olim Septizonii Septimi Severi fedes. ^dificii tanti nc lapi^ 

3uidem fupereft. Cum cnimfubfincmfcculi xvi.anguluscjal- 
em qui fupererat ruinq proximus eftet Jufiu Sixri V. loloa\]ua^ 
tus cft. Utautem narratu eorum quiopcrispartcm&iangulum 
viderant , atque architecli anonynu cujus fchedx pcncs mc lunt^ 

compcnmus • 



irn io- 



i 



)n- 
in 



V 



In porta S. Peirl ufqne ad S. Paulum. 



Capm decimm. i4j 

compcrimusjA Septimio Severo edudisliinc & indc columnis, 
[^^^^' cx diverfbrum «edificiorum /poliis excicatum fuerat : nam co- 

^"^^^^ iumnac ftriat? ali^ erant , ali*e non ftriata^ , capitella diverfx 

manus atque form^. Hic proprius Septizonii Septimii Severi lo- 
gi^ur, cus, nec qu^rendus prope fepulchrum Helen^ velFormasil- 

Jius tradds, ut tentavere quidam. Proxime Septizonium fita 
n ipe- erat eccleiia & Diaconia S. Luci? , qu^ idcirco S. Lucia in Se- 

jtizonio, & vitiato nomine va feptifoUo ^ & va feptemfolia dida 
loan- hiit. Palam illud eft ex Anonymo noni /^culi a V. Cl. Mabil- 

ulem Jonio edito in iv. Analec^orum tomo p. joi. cujus locum in- 

pircl- tegrum liic adferimus,quia in fiibfequentibus non infrequens 

s re- nobis illius ufiis erit. Defcribit ille iter d S. Petro ad S. Paulum j 

icipc poft a S. Paulo ad S. Sebaftianum j deindeque a S. Sebaftiano 

^ ex ^d S, Anaftafiam, his verbis, 

rna- 

iiile. 

^]fe In finiftra S. Laurentii & Theatrum Pompeii , & per porti- 

j^ j^ cum ufque ad S. Angelum & templum Jovis. In dextera Thea- 

trum : iterum per porticum ufque ad Elephantum. Inde pcr 

Scholam Gr^corum ; ibi in finiftra ecclefia Gr^corum. Ibi eft 

aqiia fiibtus montem Aventinum currens , fcala ufque in mon- 

tem Aventinum,&baIneumMercurii.Inde ad portam Often* 

fis. (y&) Inde per poflicum ufque ad ecclefiam Menn5:& de 

Mcnn^ u/que ad fanftum PaulumApoftolum:indeadfand:um 

Felicem & Adaudum & Emeritam. Deinde ad fandam Petro- 

nellam & Nereum & Acliilleum. Inde ad fandtum Marcum & 

'^' Marcellianum. Inde ad fandum Soterum : indc ad S. Sixtum : 

^^' ibi & S. Favianus ( /&) & Antheros & Militiades. Inde ad S. Cor- 

l^' nclium. Inde ad S. Sebaftianum. Inde revertentes pcr viam 

^' Appiani ad ecclefiam , ubi S. Sixtus cum fuis diaconibus decol- 

latus eft. Inde ad portam Appiam. Ibi forma Jopia quq venit < 

de Marfia, & currit ufque ad ripam. Inde ad Cochleam fra- « 

Aam. Inde ad arcum Recordationis. In finiftra Therm^ An- « 

^ tonian^ 5 in dextcra Xyftus. In finiftra, Nereus & Achilleus. < 

^^ InJe pci porticum ufquc ad Formam. Indc ^iS. vi i, vias. Ibi > 

fanda Lucia & Septizonium. In finiftra Circus Maximus. In < 

dcxtcra Palatinus. Et fic perporticum maximum(yfi:) ufquead « 

I Anaftafiam ^ fic inde fempcr. ^ 

T 



j^6 Diarium Julicum. 

Poftremq linee. Inde ad feptem vias^ ^c. Verum S. Luci^in 
Septizonio , qu^ item in feptem viis vocatur , fitum produnt. 
Ibidemenim hodieque viarum divortia fiunt,8c in parvotradu 
ieptem diduA? vi? numerantur j fcilicet ad arcum Conftanti- 
ni , ad SS. Joannem & Paulum , ad portam Capenam , ad S. Bal- 
binam, ad portam Oftienfem, bin^ ad Circum maximum , ad 
S. Bonaventuram. Non quo velim, eafHem omnes numero vias 
eodem loco & fitu per/everafle ^ nam quis fcit an tot induifl^ 
hac Urbis parte mutationes , incendiis populationibufque fre- 
quentibus mutata facie (bIi,non obftrudq quqdam,ali^que no- 
v^ apert^ vi^ flierint. Sed tamen de fitu feptem viarum nihil 
dubii fuboriripoteft^quandoecTpropterScptizonium (it^erant: 
& par numerus hodiernarum viamm eodem pene loco didu- 
darum , cum ex ad confpicua & ohm frequentata loca ten- 
dant,argumentofane funtj aut eafdem illas vir. memoratas 
prorfus cflc , aut fi quid verfum & immutatum hac in re fue- 
rit,eumdem tamen viarum numerum tum temporis extitiile. 
Anonymus ibidem S. Luciam & Septizonium una memorat, 
quia eodem fitu flierunt, atque exferie ipfanarrandiuteodem 
circitcr quo Septizonium locoponamus, evidentcrinducimur: 
omnia quippe loca qu^ a porta Capenaad Septizonium occur- 
runt, ibidem unocurfumemorantur, utifunthodie^paucisad- 
ditis quac diruta ac deleta fimt j ubi vcro ad Scptizonium & 
S. Luciam devenit, ait in finiftra Circum maximum^ in dextc- 
ra Palatinum exftare^ quoquid apertius?MartinellusinRoma 
facra S. Luciam in Septizonio diverfamquidcmdicita S. Lucia 
in Orthea^fed verum illius fitimi non alierit. 

De ecclcfia ac Monafterio S. Grcgorii nihil nifi tritum & 

vulgarcfuccurrit. InMonafterio antiqua olim diplomata erant 

bcne muira, manufcripti codiccs & archivum nobile. Sed alio 

ift^c cxporrara fucre a Commcndatariis. 

n F r A M 1 N 1 u s V A c c A. Mcmini Curtium Saccocciam 

« notarium Capitolii in villafiia prope S. Gregoriumexcavando 

>5 repcrille multas Urnas marmoreas , hiftoriisinfculptas^cumpu^ 

>i gnis & certaminibus : & quod mihi voluptari fuit, in anagly- 

» pho decrcpitum (cnem vidi, in cunabulis pofitum cum mani- 

» cis,qucm pncri qnidam geftabant aginindo» iMinbula^ vidcba- 

« turque fcncx pueris arridere, fubtus infculptum cratrl n Se- 

»NECTVT£ME BAivLANT^ conjcdabar efle Diogenem 

"w C\nicum. 



iicicin ^^P^^ decimum. 147 

Q^yx^i^ At verofiniilius eft fuiile Silenum in queni iftliarc plus qua- 

,^j.^^J drant quam in Diogenem Cynicuni. Et vcroSileni cum pue- 

/Uj-jj^ ris ludos graphic^ defcribit Virgihus Ecloga 6. et fi non pror. 

n g^ fus eamdem , flmillimam certe uti fabulam exprimithiice : 

m ad Silenum pueri fotnno videre jacentem , 

^oyi^is Jnflatum hefterno venas^ utfemper^ Ltccho. 

jju^f^^ Serta frocul tantumcapiti delapfajacchant^ 

^ ^Tj.^^ Et gravis attrita pendebat cantharus anfa. 

^Q^Q^ A^ejji ( nam ftpe fenex fpe carminis ambo 

l^jj Zujerat ) injiciunt ipfis cx vincula fertis. 

, ^. Addit fefociam timidifque fupervenit ^gle : 

Y I ^glel/aiadumpulcherrima^jamque videnti 

Sanguineis frontem moris (^ tempora pingit. 

' JHe dolum ridens^quo vincuU neilitis ? inquit. 

'^^ Solvite me ^pucri ^fatis efi fotuijfe vidcri. 

itiilc. Hoc anaglyphum ad templum Bacclii in hac Coclimontana 

^ac, rcgione poiitum pertinuiile potuit. 

Propc S. Gregorium in acclivi Cochi eft Ecclefia SS. Joan- 
& Pauli a Pammachio Monacho , ut vulgata fert opinio , 
:cur- fcculo i v. in ipfa SS. Fratrum domo excitata. Eftque titulus 

sad- Cardinalicius, olim CoIIegialis Ecclefia. Verum deinde Jefua- 

^ii a tis, polt Doniinicanis Anglis , demum Patribus Miflionis ne- 

.yXZ' qiie ica pridcm ceffit. Porticus antiqua & elegans. Ecclefiafi- 

r,ina tis ampia, columnis marmoreis atque porphyreticis hinc &:in- 

y^ia <^e fulta. Mira: ftratum elegancia:, nuiquam tantum porphyri- 

tx variiquc marmoris:eam pulchritudinem parifbliditatecon- 
^ ^ junclam non atcingunt hoclicrna pavimenta qua:Iibet. Mon- 

,^^i rtratur liic lapis crate ferrca munitus, ad quem capice trunca- 

-jj^ ti duo illi fracres Marcyres fiu:re. Infacclloproximc oftium rc- 

quiefcit corpus S. Saturninimartyrisin urna porphyretica. Ibi- 
' ^ dem fcquenccm infcripcionem erui, qua: nonum circitcr fecu- 

j^^ lum prxfert, & xvi barbaricm olet. 

J Hoccc puclU jacet tumulo corpus Elifabct ^ 

^f^ Quod ynanct infinHa aula nunc Battiftiejohanuis: 

jldibrandus ejus genitor Theodoraque mamma. 

Ortapuella ideofuit ardua ftemmate Rom/c. 

Bis annos habuit fenis & menRbus decem , 



►dem 

Tiur: nis 



ni' 



1^8 rDiurium Itdicum. 

Duiia Jcbannes vcfira PauUque jure fub alma : 
Pro qn.t vos T>o>ninum depofdte Martyrcs ah/ii ^ 
Et fibi dct rcquicyn fanHam foft funere fcmper. 
Hoc Ji qtiis tumnlum violaventatrequc farvum^ 
Subjaceat nexum dum vivit in orbem anathema 

Dep. v. KaL fp. ind. v. 

Qiiod hic dicirur jacere corpus Elizabcca: in aula Baptiflo: 
Joannis, ncfcio an uiquam traditum. Percontatus an aliquan- 
do iftlixc ecclefia S. Joannis Baptiftx infignita nomine fliiflet, 
ciliilque expifcatus^tantumdem notitia: ex variis Urbis defcri- 
ptionibus mutuatus fum ^ nihil enim fnnile occurrit mihi ufpiam . 
Hortus CocnobiiS. Joannis 5v Pauli aggerata terra clt, in- 
^enti lateritio muro antiquillimo flilta. QjJi murus qua CoH- 
leum reipicit , forma eft ita fingulari ,utcuiufuifuerit vix quil- 
piam augurari valeat. Totusafrontediftinrtuseftapfidibusqux 
'nri circumquaque pollimt. Iis proximx latentix pilx rotun- 
CiO: , quas item circumire quifque po^t. Nonniii prxlcntem li- 
cet rem ita fingularemexplorarecapereque. Murus autem qua 
vergit ad SS. Joannem cc Paukmi defmit m arcus prxgrandes. 
Aiunt vulgo totam hanc molem efle rcHquias curix Hoftilix 
qux in Ccelio monte memoratur ^ nam aliaquoque curia Ho- 
ftiha erat m foro fita. CuriasRomxtriginta-quinquextatefua 
extitifle tcftificatur Auguftinus T. i v.col. 1389.de quarumfor- 
m.a haud fitis convenit inter Scriptores. Vix putarim imma- 
nem iHam xdificii molem, caflrorum more muniram, unicam 
fuiflc curiam. \'idi qui caflu*a Peregrinaefl!c corjcclarcnt^quia 
non longe hinc vcrfus S. Alariam in Navicula dux inlcriprio- 
nes erutx cafl:rorum Peregnnorum mentionem haberent. Qua 
de re temere nihil ftatuendum. 

Non procul hinc,proximeEccIefiamS. Thomxm navicula.,. 
occurrit arcus exiguusIapideufque,cuiincifafcquensinfcriptio> 

Q, CORNELIVS. P. F. DOLABELLA 
C. IVNIVS C. F. SILANVS COS. FLA 
MEN MARTIALIS 

EX. SC 
FACIVNDVM CVRAVERVNT 
^TIDEMQ^VE PROBAVERVNT 

A^lum id anno Cbrifti 12. OJympiadis i ^ 7. fecundo. liLc 



Cdput decimtim. 149 

aqiia: ClaiidicX divortia erant. Qiia dc rc andicndus Flaminiiis. 

Flaminius Vacca. Proptcr ccclcliam S. Maria: in 
Navicula ^ repcrti funt Tiburtini multi, quinonin opcrcfunt, 
kd incompoliti. Et quiaaquar dudus , quiantcS.Joanncm La- 
tcrancnlem vidctur , iftum in locum pcrgit ^ putarcm iftic ftiidc 
angulum^ubi in dudus duos aquanim divortia ficrent, quorum 
unus in Antonianam proccdcrct , ut tcftificantur littcrx qucvdam 
magnis latcrum tabulis c muro Aquxduduspaulum cmincntibus 
conFcclx, qux talcs funt , NIANA , nam littcra^T &: O labcfada- 
ta: funt^alius in palatium tcndcbat, ut palam cft cx vclligiis aqu.v 
dudiis intcrdum occurrcntibus. At rcdcamus ad Jocumin qno 
Tiburtini rcpcriuntur jnccclfum erat iftic Aquaxludum tranf 
vcrfum in via fuilJc, & arcum amplum ardificatum cllc: utta 
mcn cx vacuo tanto aquxdudus filfurx nihil pctcrctur , cx 
Tiburtinis iflicardificium conftruxcre cum folidis crilmatibus, 
qualiajam vidcmus antc nofocomium S. Joan. Latcrancnfis in 
codcm aqux dudu. Idipfum obfcrvavi in dud:ibus qui tot l\- 
nuofis flcxibus proccdunt. An dicatur ficxus hujufinodiprocc- 
dere cx impcdmicnto a:dificiorum? Hxx ianc ratio valcrc nc- 
quit, dum in agro parcm finuofitatcm vidcmus, ubi ardificia 
non crantrxftimarcm id propterca faclum antiquitus, nc im- 
petus aqu.r dud^um Lcdcrct ik: parictcs Jabcfiidarct : ad Ikvc^ 
aqux ficxfbus hujulinodi pun^abantur. 

Hxc optimc obfcrvantur a Flaminio, hodicquc vifitur du 
dum aquarum in duos divcrti canalcs, quorum alius in Pahv- 
tium^aliusin Antoninianas thcrmas aquam dcrivabat, inlcri- 
ptio ANTONIANA adhuc cxfl:at,&: quidcm intcgrior ouam 
tcrtNardinus^ nam f)Ium A primum dcliJcratur • lupcrcltquc 
parsarcuum dudiis aqu.c Antonianx,(|ua:r.}nni'>Claudi.i:crat. 
Nono fxculo adhuc cxftal^ant arcus formarum Antoniniana 
nun , ut vidcrc cfl: in Anonymo fupra , (]ui lormas ui vj.iAp- 
pia propc Antoninianas thcrmas mcmorar. 

Ecclcfia S. Maria: in Dominica nihil nifi vulj^itiun pr.rfcrt. 
Huic hxrct villa Alatthxorum^ in Oxjlii vcrticc fita ^a-dcfquc 
habct am(xnas profpcclu fuavi. Mult.v illic flatux in>nclt|uc 
mcdia: marmorcx (unt. Sufpicitur Hadnanusc^jucs , colpcdla 
bilior quo rariorcs pcr Urbcm cnucflrcs flatux antiqiix jitcm 
Antonmi Pii paludati &: M. Aurclnfbtua-^caputCiLcronjscIc- 
jrantcr £c affabrc fculprum , CrifpMx ctiam uxoiis C onuno- 

T uj 



:c 
;< 

;( 

;( 
;( 

;t 



;«. 
,t 
;t 
:( 

;( 
;c 
;c 



i^o Diarium ftaliaim. 

di, Lucii Vcri, &c. Caput item Jovis Scrapidis , noii vcro, ut 
a:ftimatur vulgo,Jovis Hammonis, cx vEgvptio nigro lapiJc 
qui bafaltcs dicitur, vulgo vocAnt ^ pictra di para^onr. Inareo- 
la crigitur obclilcus cx marmore j;ranito ^gyptiaco. Quod 
autcm fineularius cfl: , caput Colollalc ibidcm vilitur ,quo nul- 
lum xn Urbe majus^aiunt vulgo elle Alexandri Magni, fedad 
queni rcvcra pertineat incertum. A mcnto ad radiccm capil- 
liirum menlura cll: lcx jpedum regiorum ; totum crgo caput 
oclo regiorum pedum fiierit, ftatua vero ipfa cumintcgralhi. 
ret,totis 64. regiispedibus lublimis erat. Caput marmoreum 
Domitiani inimpluvioa:diumCapitolinarum quinque pedum, 
ac proindc ftatua integra quadraginta dumtaxat pcdumerat: 
hujus item pcs & alia mcmbrorum fruila ibictcm exftant. 
^neum caput dc quo fupra ad Metam fudantem ainilto mi- 
nus eft. In vilia Ludovifia ad Urbis moenia , qux villamcaparte 
terminant,eftcaput Coloflale quatuor circiter pedum. Inju- 
ftinianora vero extra portam Flaminiam Cololms itcm eft Ju- 
ftinianum Imperatorcm, qua fe ftirpe progenitos gloriantur 
Juftiniani hodicrni , rcfcrens. Is vero non talis cft qui poflit 
cumjam memoratis Coloflis concertare, fed in eo pra^ftatom- 
nibus, quod totus confiftat, fraftis tamen & utcumque refti- 
tutis corporis partibus. Mitto ftatuas, proceritatc vulgari du- 
plo aut triplo majores , qua: bene multo: pcr Urbcm compa- 
rcnt in villis, ardibus &c. Nufquam tot urnc^EfcpuIcralescincri- 
bus rccipiendis occurrunt quot in villa Mattha:ia. 

Proptcr naviculam cft tcmplum S. Stephani Rotundi , for- 
ma fingulari, namduplici columnarum ordine in circulumful- 
citur : eratque olim ampliore gyro 5 verum a Nicolao V. m 
hodicrnam formam adum eft. Sunt qui Bacclii tcmplum elTe 
putcnt, mcmoratum a Rufo & Vidorc^alii tcmpIumClaudii j 
major pars tcmplum Fauni, Cui fentcnticX libcntius calculum 
addam, quia cx vcterum ufu ac confuctudine vocandi ad nos 
devenit. Certc Anonymus infra edendus qui fxculoxi i i.fcri- 
pHt, templum Fauni idem dicit eflequod tcmplum S. Stepha- 
ni Rotundi. Iftic olim crat Abbatia & Monaftcrium S. EraC 
mi, jam locus cuidam RR. PP. Jcfuitarum collegio attribu- 
tus cfh 
M Flaminius Vacca. Dum cxcavarent ad S. Stepha- 
» num Rotundum vcrfusnofocomium S. Joannis Laterancnfis, 



Ciipttt dcciniunt. iji 

memini reperta fuiire vaporaiia& thcrmas pIclK-ias , murofciue " 
multos cancellatos, necnoii canales plumbeos. Nihil magno " 
labore ftruclum. Invent.v liint item urna: bcne multa: cinere " 
plenx:nam poftquamhis thermisud/untjCasin fcpulchra vcr- « 
tcrunt , quo tcmpore comburi cadavera mos erat. " 

Nilnl dubium videtur thermas iftas eiTc thermas publicas 
a Rufo Ss. Viclore in Coclio monte mcmoratas, quando om- 
'niaqu.vhicafIaminionarrantur adplebeias thcrmas pcrtinent. 

Flaminius Vacca. Prope S. Stcphanum Rotun- 
dum in villa Adriani Martyrei, proxime aquxdudum , mc- 
moria mea deprehcnflx cft ftatua cum capite Hadriani vcRe 
confulari , pcnt.x manus j ali.c item ifticftatu.x invcnt.x, qua- 
rum nomcn oblitus fum , &: tripus .xneuspro Sacrificiis. H.a- 
drianum emit populus Romanus : & jam confidet in ardificio 
Scalarum ; quibus afccnditur ad aulam confiIiipublici,y?//w/ 
in C^ipitolio. 

C A P U T XI. 

DIES .^VARTA. CaliculHS 77wns, Teniplum DUns^. 
Sepulchm atqne urn(C eruu. Aqua fanFla. Fons Egeri^ 
2<lywpha>. ^dificium fmguUYe. "Ve Catacumbis S. Se-^ 
hafiiani. De the/auro in Circo CaracalU eruto. Uifto^ 
ria detecii Jnnoccntii VI I L tempore tumuli ^ integro 
cada^ere. De arcu Recordationis. Therm^ Antonintan(C 
gf ojicus ipfis h^rens. Templum Miner^i'^. Mutatorium 
C<efaris q^c. 

DE c u R s Coclio nionte, quarca dic Ccrliculum pctimus 
ad Urbis mccnia quaitur ad portam Latmam. Quamquam 
non una omnium opmiOjita nonde tcmplorummodo,a:dium 
atque thcrmarum ^ vcrum ctiam de montium fitu amlMgitur. 
Ad portam Latmamcfl: Saccllum rotundum in mcmoriam im 
milTi in fcrvcntis olci dolium S. Joannis Lvang.cxcitatum,at- 
quce proximo Ecclcfui codcm nominc pcnc dcfcrta, jamque 
Pacriarchio Latcrancnfi attributa. JHaud procul Ecclclia, ad 



9) 



151 Diatlum Italicuw. 

huc (ublimia vifuntur cujufdam delubri rudera,qu;v,quia Ci^ 

ccrone tefte Sacellum maximum L. Piib Diana: in Cccliculo 

cxcitavit , templi Diana: reliquias vulgo reftimant : an fat firmis 

indiciis, peritorum judicium exquiritur. De aliis ibidem erutis 

audiendus 

'* Flaminius Vacca. Proximfc portam Latinam intra 

'' muros memini Cardinalem fand^ Crucis excavando eruifle ma- 

'^ gnificam icpulturam ex marmore Campano magnis molibus : 

•^ \s fingula eduxit. Sti-udura non peritic quidemmanuserat,fed 

'* maeni pcculii. 

** In villa proxime eamdem portam , repertar funt urna: duct 
*^ grandes qua: penes me habentur, cum multis zophororum at- 
*' que epiftyliorum fragmentis , necnon columnarum , qux ex 
**^ marmore omnia q^enttli erant. Videntur ifta fequiori xvo in fc- 
" pulturam ufui fuifle. Iftic erat copia grandis urnarum cum in- 
fcriptione DIIS MANIBVS,&; f ragmenta grandiorum ur- 
naruni multa comparebant. 

Monitum lcclorem velim^quotics in hilce Flaminii fchcdis Ur- 
nargrandcs vel grandioresmemorantur,inteIIigi urnasoblongas 
inferendis corporibus,qua: vernacula lingua/>///dicuntur,cuni 
Urno: vox fine addito profcrtur, cinerarix urna: indicantur^ qux 
plerumque nonplus unopede Iatac,profundxque lunt. Marmor 
^cmile ^ id cft marmor aibumelegans & pretiofius , quo folent 
ftatua: &anaglypha confici:marmor aliudalbum (alinum vocanr, 
quia ex rudiore matcria compofitum , ubi confringitur in fra- 
clura ccu grana falis comparcnt, cftquc ut plurimum friabilc 
minorifque firmitatis. 

A porta Latina, cui olim Ferentina nomen, iturad Aquam 

fanclam qux &potu & balneo medicinalis cft. Aquam vcro ip- 

fim jamolim ftac;nantcm, putant eam cfle quam RufusLacuni 

(anchim vocar^alii cani aftimant cfle quam Rufus atquc Vi 

iXoi lacum Salutarem dicunt. Nam Lacus fandus& Lacusfa 

hitarisvicini erant. Hiccfcaturigincm proximc habet, rivufquc 

indc manans Almonolim diduseft, inquo Bcrccynthia Dcuni 

niater, quotannis ablucbatur, urait AuguftinusT. vii. Col. \\, 

^^ F I A M I N I u s V A c c A. Haud procul ifto loco adfccn- 

M diair in cafim qu.r cum ad Cafarcllos pcrtincat,/ir^ 0/f\trclU 

'> (licirur. Ibi fub grandi fornice vcteri fons vifitur , qui criani 

>5 hodic ufui cft. lihic multi Romanorum cxftivis mcnfioiis con^ 

vcniunr 



Caput undecimum. lyj 

9"^*^ Ci' vcniunt animi caufa, ibiauc dicni agunt. Frccjucntius cgi> adi- cc 

^cvliciilo vi locum, vidique cpitaphium antiquum , quod lcquiorc (;ucu- «^ 

ar/irniiv iopavimcnti loco ad mcmoratum fontem immilium fucrat: ^t 

n eruris infcriptio autcm fcrcbat fontcmEeerixelIe,nympliirquc dcdi- « 

catum. Ut pocto: fabulantur, Egeria fiiit Dianx nvmplia, qun: « 

cum fratrem proprium dcperiret, qui tumprocul vcrfabatur^ « 
[ilema- ^c ftylum , ut fratri rcfcribcret, accepillet, in tantam lacry- «^ 

^/;5u5; marum vim erupit , ut miferata Diana dolcntcm vcrtcrit m f< 

2f f^j fontem. Epitaphium autem memoratum indicat , ipfum cllc ^^ 

fontem in qucm Egcria commutata eft. ** 

^ j^i^P In villajuftiniana cxftat ingens lapis quadrus Iblidus , ni quu 

fculpta ha:c duo Ovidii carnima fimt. 



mmtri 



im nr- 



^r^ AEGERIA(fic) EST QVAE PRAEBET AQVAS 

DEAGRATA CAMOENIS. ILLA NVMAE 



in 
II iir- 



CONIVNX CONSILIVMQVEFVIT. 



Qiii lapis vidctur cx eodfem Egeriic fontc, aut ejusvicinia,iftuc 
'^^" comporcatus. Hic itaque fons Egeria: nymphar, quxfamofa 

>5^^ ohm fuit vulgata ilia atque commentitia cum Numa Pompi- 

inn ho confiictudinc. Iftic item erat luCus Egeri*T & Cama:narum ^ 

|ii'^' itcmque Camanarum pagus^quo loco , ut arftimatur , iitajam 

)or cft S. Urbani ccclefia , Ipoliis templi Martis ornata. 

?nr Flaminius Vacca. In vinea e regione S. Scbaftia- 

ir, ni fita, mcmini rcpcrtas fuillc ftatuasmultas quodam in loco, 

a- cujus pavimcntum ornatillimum crat marmoribus variis, tcf- 

/c lellato atqiic clcganti opcre. Ad hcxc, numifmata bcnc multa 

igne labcKidata : mufiva item opera , (cd cx muro collapfa. 
,1 Non puto magnum fuille xdificium, (qA pulchrum, atqucor- 

namentis variis dccoratum. 
1 Haud procui , (ecundo ab Urbe milliari , vi.i Appia , cft cc- 

clcfia S. Sebaftiani , omnium lermonc cclcbrata. Ibi cocmc- 
terium Callixti cclcbcrrimum & catacumbar.lbidem ,ut igno- 
rat ncmo, multa SS. Martyrum millia fcpulta, multi lummi 
Pontificcs. Cathcdram iftic lapideam S. Stcpliani PapcX &: 
Martyris vidimus, quam haud ita pridem Innocentius XII. 
dono dcdit Scrcnilfimo MagnoHctruricTDuci, qui prctiofi/n- 
nii cimchi loco , talc munus habuit , Florcntianiquc vchi curavit. 
Qiiod cadaverum mcatuumque ritum fericmejue fpedat, vi- 

V 



154 Diarium Italicum. 

Jcnda qiuc cliximns iiipcrius dc ccrmcccrio S. Laurcntii. In 
icniicis fubtcrrancis haud procul adicusjamcft , ctfi cum apcr- 
torcrantlatc pcrmcari pollcnt^ nam circumquaquc variis tranf- 
vcrfis, advcrlls, avcrfis mcatibus protcnduntur. Vcrum quia 
locomm impcritis haud fine pcriculo in profundioracurricula 
pcnctrarc Hcct,hxc cauflifuit ut obftrudx confiHo /cmiCcXnon 
procul patcant. Narrant cnim cjucmpiam nobilcm, qui cum 
Familia incautc in ha:c iclc loca conjcccrat, numc]uam poftca 
comparuille. Incidi haud ita pridcm m fchcdas cujuldam pc- 
rcgrini GalH , qui cmuncT:x naris homo vidcbatur : narrabat- 
que fc iocic^fquc paucos cum in hos icfe obfcuros tramitcs im- 
mifiilcnt, luMisplusquinquc ultrocitroque obcrraile , ncc finc 
diicrimine nvniic]uam cvadcndi, nifi in operas incidillcnt qna: 
corpora crucbant. 

E vicino conipicitur circus CaracalLx latcritius^ cujuscx aL 
tcra partc muri confiftunt intcgri.Ab imaCirciparte iunt tur- 
rcs larcritix ^cujuimodi in ahis quoque Circis cxilabant. Las 
olim viri primarii 6c optimatcs lixicditario jurc obtincbant ^ 
&: paritcr tranimittcbant m fiHos acque ncpotcs. Lratquc ilkid 
cximio: dignitatis argumcntum -^fi quis turrcm Circi ipedandis 
cqncftribus hidis, obtincrct. Hinc cft quod Thcodoncus Rcx 
apud Cafiiodorum cpift. 41. hbri 4. cfe Marciani & Maxui.i 
adolcfi:cntum patricii gcncris jactura graviifimc conqucra- 
tur, 6c cabmicacis non modica: loco habcat, quod ii cum oL> 
patcrnifuncrisludumac pucriciam , a turrc Circi, qua:fibilur- 
rcditario jure obvcncrvit, &: d loco Amphithcatri ahquandiu 
abiuificnt 5 /jac crudcli ^ ait ThccHloricus , funcpnoric cjpiiita ^ 
turrcni Circi dtquc locum ylmphnhcatri tlluflris r.corddtioms patris 
corum 5 dctcjidbili amhitu a vcjlr/s fuzQ^crunt fifcilus cxpctitum. 
Exindcqnc jubct orphanis &: adultis patritii gcncris rcfiu 
tui turrcm & Ampliichcatri locum. Lx c]uibus palam cfi: vnos 
Scnatorios afilgnata fibi in Amphichcacro h:>ca, & aliquando 
turres in Cnxis proprias habuiile. LracinCirci mcris, quarum 
vc(l:iiiia adhuc confpicua, obcliicus ex marmorc irranicoyI^^j;v- 
pcio, qui tempore Innocentii X. in Agonalem platcam advc- 
dus & fonti impoficus cft. Hxrct pcne Circo magnum axiifi- 
cium quadrum, c]uod paris antiquicacrs fuiflx viJccur, poriici- 
bus incus circumquaquc cxornacum : aiuncquidam fuillcforum 
vcnalium j alii carccrcs Circi • ahi aliud arbitrancur. Circuui au- 



I. h 



VLl 

II 

0/1 

ini 



Caput undeciwum. lyj 

tem iftum Caracalla: clic , cumvulgarisnecrcccnsopinio ,tuin 
numifmata ejufdcm in quciscircuscxprimiturtcflificanrur. 
Ki' Flaminius Vacc a. Jam anni multi /unt , cuin an- 

inL tiquitatum obrcrvandarum caufo, liucilluc difcurrcrcm, acci. 

Ai dit, dum vcrfus S. Sebaftianum ad capita luibula agebam^iit 

li ingmente pluvia, in diverforium vicinum me proripcrcm , i?v: 

doncc fudum coclum cflTet^fabuIari cum cauponccojpi. Isnar-^ 
rabat mihi, paucos ante mcnfesilhic vcnillc homincm (jiii pofl 
:i ccbatis;nem: &:infcquenti noclc cumdcm in diverforium /c 

recepifte cum tnbus lociis &divcr(bribus, &: ccrnnircunA (juii 
:- tuor. A't trcs adventitios nc quidem vcrbum fccillcrccvnatus 

difccdilFc , fcx iixle diebus continuis rcpctiifTc morcm , is: nodu 
cocnatum venifle. Caupo qui non naris obcft homo cratjuf 
picatur crroncs iflos intcrdiu in latcbris &: rudcribus dcgcrc, 
captando malcficii aut homicidiioccalioncm.Ncvcro ut conf- 
ciusin crimen vocaretur,cxpIorare cocpit quo pertincrent itioncs 
iflx : quare cum cocnati dc morc dilcederent, fcnfim cauno 
favcnte luna obfcrvat homincs,ac dcprchendit ipfos in fub- 
ccrranca quxdam ad circum Caracalhu fc intromittcre. Inlc- 
quenti bcne mane rem ille dcfcrt ad judices , qui cc) /c una 
confcrunt. In crypta ncmo unus rcperitur j fed multam terram 
emotam confpexerunt , & foveam tantam fcx illis dicbuscon- 
fecftam obftupucrc omncs. In imofovc.r tcflas complurcs Hgli- 
norum vaforum rcccns fradorum dcprehenderunt , &: riman- 
do in tcrra fcrramcnra cffollionis tanta: rcpcrcrunt. Horc cau- 
po:cum autcm vicinus cflct locus, libuit explorarc rci vcrita- 
tem, &: C(^ mc contuli, vidic]uefovcamcumtcil:isfigIinisgran- 
dibus quafi fcriarum. Putatur autcm ipfbsthcfaurum rcpcriirc: 
atque trcs illi homincs qui filcbant,Gothi crant haud dubic , 
^ forralTc fVatrcs. Hi alium focictati fua^ ad(civcruntc]uicallc- 
bat linguam , nihilquc ultra hac dc rc compcrtum hut. 

Gothos vulrrari ac plcbcio fui tcmporis uki , vocat Flami- 
nius quotquot c Scptcntrionalibusplagis Ilomamadventabant. 
Infldet autcm hoclicquc Romana: plcbis aiiimis opinio, thc- 
fauros in Urbc, in agro , rcconditos fiitfoiIc)fquc Iaterc,quibus 
erucndis pcrncccllaria lit TranfaIpinorumc^pcra:incffe /cilicct 
c;cntibus hifcc rcmotiflimis pcritiam corum & artcm cxqui- 
rcndijiivc quod ii,ut quidaniicflimant, dxmoncs plus quam 
indiecnx diclo audicntcs habcant, ita fcilicct dclirant- five, 

V i| 



156 Dlarium Jtdicum. 

ut aliqui roinniaui , cjuoj Gothiilli qui Italiam ipfamc|ucUrbem. 

multis hincicTcuIis expilarunt ^ cum dcnie|ue rc improlpcre i^efta 

Italiaexcccicrecompulfi funt, theraurosexrpoliisurbium tem- 

plorum, zc cum primis ipfius Romx, corrafalquc hinc & incie pe^ 

cunias, quiaiccumaiportare, repentinis opprcffi clacJibus, non 

valerent,acipofitis fignisrecondidcrint, variifquc in locis iiifFode^ 

rint. Hujuimodiquc iignaaiunt tradidilFc filiis &: ncpotibus , quo- 

rum ope jam ii repencndis thcfauris maximc valcant. Hinc nar- 

ranthiftoriaseorum quihujufmodi ducibusauri argcntiquc vin^ 

maximam cruerunt. Vidi fane viros docftrina graves qui hac 

opinione elIcnt,&:exempIavariaproferrent.Egovcro ^ctfixfti- 

mo thefiiuDs multis in Jocis latere, educique in dics , ficubi 

forte fortuna in dcpofita hujuimodiexcavando fofTorcsincidantj 

ita quamlibct ejuimodi artem perquirendi , aut vanam , aut 

fuperfi:itic:)iam &: damnandam arbitror, nec iilicitam modo , 

fed inirucluoiam ^ ncmincm quippe vidimus hacT:enus hoc pa- 

€to fortunis requefamiliari auc4um:nam quarnarrant fabuLx funt. 

Gothi iuperius memorati d Flaminio, an thcfiurialiquidcruc-. 

rint inccrtum • nullo dato flidi tclHmonio. Si quid vero repcr- 

tum ab iis ablatumquc fuit ^ id cafu , ut aliis bcnc multis accidit, 1 

Haudprocul hinc in cdito loco cftturris ingens, rotunda, j 

quar, ut fcrt infcriptio , CcXcilicX Mctellx Quinti Crctici fi- 

lix, Craffi uxoris, fepulchrum crat, cujus muri tam folidi, ut • 

fpatium pcrquam minimum intus vacuum iuperfit : 6c torrc di 
bovc dicitur a boum capitibus muro infculptis. Huic lcquiori 
a:vo, tcmpore intcftinorum bcllorum, ccu urbccula adjuncta 
fuit, cujus mocnia & turrcs ctiamnum vifuntur ^ ita ut lepul- 
chrum MctclLx c]uafi arx oppiduli fucrit. Fcrvcntibus in Urbe 
factionum partibus, cum Urfini atc]uc Columnxmutuis cladi- 
bus pcrniciem infcrrcnt civitati 3 in utriufvis partis ditioncm 
cadcret, magni momcnti crat. 

Cum pergitur eadem via Appia infinita pcne hinc &: inde 
/cpulchrorum rudcra occurrunt, quorum non pauca mcmo- 
rat Ciccro in TufcuLinis, ncmpe CaLitinorum, Scrvihorum ,^ 
Mctcllorum. Hujus rci occafionc fattum c]uoddam adfcrrc ju- 
^•T^ qn(n1 (cdcntc Imioccniio Vin. contigit. Aliimalc inAlc 
xandri fexti tcmpusconfi<:^nant. Qiiidam in alium Pontificatum, 
vitiata in multis narrationc. Ls cujusfchcdxpcncsmclunttcm- 
porc Sixti IV. Innoccntii VIII. ic Alcxandri VI. tloruit.ocu* 



Cdput mdecimum. jjj 

kcurque teftis fuic, idco axreris anceponcndus. Dercripca por- 
ro Innocencii VIII. a'gncudinc, cjua: accidicanno 14^'). men- 
fe Marcio , non allignaca die, ica iublequicur. 

Eodem dic fracrcs 6c Convencus fandx Marix nova; foac- 
re facichanc in quodam eorumcafali, poficoexcraporcam Ap- 
piam, in vi.i Appia, diflans ab Urbe perj.auc circamilliariaj 
& cum prope viam, vel in via ipfi a fundamencis quoddam 
fcpulchrum dcflruxilTcnc, in ulcimo loco fundamenci, capfam 
quamdam marmoream marmoreo lapide coopercam , &c im- 
plumbacam invenerunc:quod cum aperuiflenc , unum corpus 
cujufdam mulicris incegruminvenerunc, { /ic J qu3,m cum apc- 
ruillcnc, invcnerunc didum corpus involucum cum quadam odo- 
rifcra mixcura, feu infula aurea in capiceSc cumcapillis aureii> 
circum circa froncem , 6c cum rubore, dc carne in maxillis, ac 
fi eciam viverec. Habebacoculosparumapercos, &:osfimilicer ; 
&: lingua capicbacur 2c cxcrahebacurexore^&redibac in con- 
tinenci ad locum fuum. Dcinde albi £c firmiungiihmanuum& 
pedum:&: brachia levabancur , &: redibanc ad locum fuum, 
ac Ci nuncmorcua tliiflcc. Scecicque per mulcos dies in palacio 
Confervacons, ubi propcer acrcm, colorem camen faciei mu- 
ravic j factaque fuic nigra ^ non propcerea pinguedo, vel caro 
deflrucla erac. Cumque Confervacores in eodem pilo in locam 
juxca cifternam in reclauflro ejufdempalaciipofuiflenc^a diclo 
Innocencio ju{ri,in locum incognicum de nocle ex porcaPinciana 
in quodam vico vicino ejus , in qua fovea projecla fuit , re- 
porcaverunc, ibiquc illam lcpclivwTunc. Ec illis primis diebus 
quibus invcnca ell, £c ad dicium pakcium delaca fuic, tancus 
crac concurlus hominum eam videre cupicncium, ut paflimin 
platea Capitolii vendences olera & alia,ad inftar fori,reperi- 
rencur, &c mixcuram odoriferam, cum qua involuca erac, fe- 
rebacur confedam cfle ex myrrha olibano^alii ferunc alocce- 
rebencina,qux acucifnmum , &: quodam modo ftupcfacl:ivum, 
odorem habcbac. E: mulcKxftimaverunc cum carcpercamfuiiTe 
quanucacem maximam auri &: argenci ^ irc lapiduin prenoio- 
rum: quod a^fbmacum fuic cx eo quod fodiences, &: qui fupcr 
cos eranc, numquam reperci fuerunc ulccrius. Ec arcas fuaerat 
ut videri potefl: 11. vel 13. annorum: &: crac adco pulchra vel 
formofa, quod vix fcribi feu dici poflic^ ecfi dicerecur vcl fcri- 
beretur, a legencibus , qui non eam vidcrunc, minunc wrcdc- 



1^8 Diartum Jtdicum. 

> rctur. Ec miilti cle longinquis partibus venerunt caufci vidcndi 

> cam, &: dcpingcndi cjus pulchritudincm , & non potucrunt 

> cam vidcre, quia fucrat, uc lupra didum cft, fccrctum in lo- 
5 cum projcda:& ita male contcnti rcccflerunt, & pilcus/^yTry 
' marmorcus ubi fucrat reperta^dimifTuseft in rcclaurtro dido. 
5 rum Confcrvatorum. 

Alia bene multa extra portam Capcnam in antiquis Urbis 
dcfcriptionibus fcruntur^ nam idxclocafrcqucntiilima crant , 
/pcctabantquc ad primam Urbis rcgioncm, tcmplis numinum 
multis ornata, quorum aliquot ad ufquc faxulum xvi. con- 
ftircruntmam a Palladio & Scbafliano Scrliodefcribuntur. 

Pcr S. Scbadiani portam , olim Capcnam, ingrcdientibus, uf- 
quc ad nonum fxculum, ut fupra ob/ervatur in allato loco 
anonymi cjufdemxvi, occurrcDat formajopia, icilicct arcus 
aqux Appix qUcX vitiato nomine Jopia diccbatur , cx Marfo- 
rum rcgionc Romam deduda. Pofc intra Urbcm cadcm via 
crat Cochlca frada, codem anonymo tcftificantc , quod quid- 
nam fucrit ignoratur.* Primus ibidem poft Cochlcam fradam 
memoratur arcus Rccordationis , qui unus ex mcmoratis via 
Appia arcubus fiierit necefle efl 5 nimirum iflic erant arcus 
DruC, Trajani,Luciique Vcri. Nequc potuit arcus Recorda- 
tionis idipium cllc,ut quidam rebatur^quiarcus Titi fiveScp- 
tcm lucernarum : nam ut fcrt anonymus, arcus Rccordatio- 
nn ad dcxtcram, S. Sixti ecclefiam liabuit-, ad fmiftram vcro 
S. Ncrcum &: Achillcum atque thcrmas Antonmi.mas. Oc- 
curnrquc cuntibus a porta Appia ad Scptizonium 6c Scptcm 
vias, quod qua ratione de arcu Titi dici poflit pFortaffc isipfc 
fucrit qui arcus Syllx dicitur ab Anonymo nodro infra , qucm 
inrra portam Capcnam verfus S. Ncrcum memorat ille, quafi 
tnni, id eft fuculo x i 1 1. adhuc confiflicrct. 

Kiic iunt thcrmar Antoninianx ab Antonino fcilicct Cara- 
calla fundatorc mutuato nomine , quanmi hodie magnapars 
confiltit. De iis Spartianus 2\t\0pcra Roynd^ rcUquit Thcrmasno- 
minis fuicximias y quaru ccllamfolcarcm j4rchitcHincgant poffc u/la 
imitationcquafaila cHjicri. Namcx Ycrc vcl cupro cancclli [upcrpofiii 
cjfc dtcuntury quihns camcratio tota concrcdita cfi : (y- tantum cfi 
fhjtiu7>i,ut id ipftra fjcri ncTcnt potuiffe docii Mcchanici. Olym- 
piodorus autem ait: Hahcbant inufumlavantium fcllas millcfcx- 
ccntax c poltto ynarmorc fallas :'Optimeque conjcdac pofl Mar- 



I 

-^ -> 



r. 



^ 



n 

a 
t 

K 
( 

« 
1 



Cdput nndecimum. i^^ 

tincllumNarclinus, /ellas Latcrancnfes perforaras, necnon aliam 
nmilem in Monte Cailino , &(i qux idgcmisiunt , fuillc ihcr- 
mis & balneis deputatas. Vel in ipds harumcc tJicrmarum rui- 
nis (pccimen prxteritx magnificcntiarcomparetjluntcnim pcr- 
amplar: ferunt fpatium thermarum interius fcptingentorumcu- 
hitorum longitudine fuiilc. Sub thcrmis in dcclivi vcrfiis viam 
Appiam , lon^a fcrics cameranim fcu tabcrnarum vidrur ^ 
<]uas xftimo efle latusvice novxa Caracalla munitx:nam lirus 
apprimc conlcntit cum iftis Spartianivcrbis:/^mz;/./;;;,7<>i'./ ;/ 
mvmvit y qux ejl [ub cjns Thcrmis , ( Antoninianis laliLcr) q.^ t 
fnlchrins uucr Romaruif pLttcax h.tud facilc qindqtKrm ;/yr;/./i. 
Thcrmx Scminario RR. P P. Jcfuitarum attribura^ lunr. 

F. vicino crat domus Corniridi, cujus vcftigium cxlbt im 
pcrfeclum in tabuhs Fnrncfianis apud Bcllofium m /;*/.{//;;;/;• 
vciliyi vctcrts Romic, Eratque illa porticibus inftruda, ^ ina 
dibus forin(ccus. Huic proximum cadcm in tabula cxlbrvclli 
giuin fivc ichnographia inrcgra tcmph Mincrvx, Mifin!' c W 
gitur ibidem , eratquc quadranguhmi oblongum. lllx Mi 
nervx xdcs illius gcncris (unt quod pcriptcron vocanr , iju.id 
dicas, circum-aUttuyn : alx autcm vocabantur cohnnnarioncv 
xdcm ambientes. Eftquc item p(cudodiptcron , id c(l , din 
tcron menticnsj nam primum diptcron conftrucbant , id dt, 
duphccm alam & coJumnationcm in circuitu. Vcrum HcrnKu 
gcncauclore demumu(u vcnit^ut cohimnatio intcrior aufcirc 
rur, & (ic laxarctur ambuLitio, quod gcnusalarump^cudoih 
prcron vocarum cft, quia diprcri formam cmcnricbarur. KIk- 
ircm proxime eranr horrca 8c fons Lolhani.Horrcorum iclino 
graphia in mcmoratis rabuhs cxftar, prxbcrquc (pccicmxilili- 
cii magniticiinrerioreporricu oriiari. liidcm in parribus cxhibcnt 
mcmorarxrabulx MutatoriumC^vfliris^ quod mipcrirc //////./;;//•// 
Cx(aris vocat Anonymus noftcr infra. luuimcranrur piMicn.i , 
horti Afiniani, five Afinii Polhonis^ Arca radicaria, (ic did.i 
ut arbitrantur, quod ad radiccs Avcntini c(lct,campus T.nu 
tarius , tcmplum Ifidis Athcnodorix a Caracallaconllruclum^ 
xdesBonx dex fubfaxanx, Fortuna mainmo(j, (\c dicLi for 
tafljs quia inftar Dianx Ephcfin.r frcqucnrcs m.unuKis luibuii 
domus /cptcm Partiiorum , Ara Lavcrnx, &:c. 



l6o Diarium ftalicuw. 



C A p u T XII. 

DIES ^V JNTA. Anjentinus mons. Tcmplum (d^ IaL 
neum ^lercurii. €cclefia S. Sahine. Jn/criptiones ibi^ 
dem. Epitaphium Hugonis Cardinalis re^itutum. Epita^ 
phium Sutonii. Alia quedam in eodem monte. Vma 
grandis Vejpafiani (§^ Titi in ecclefia S. Saha. De tem^ 
plo Sihani in A^ventino. NumiJmataHelena t/iugufia. 
Sacellum elegans ttbi unus per fomicem aditus. De qui^ 
bufdam prope Doliolum erutis. Eccle^a S. Pauli. 

HAc die curium inimus ab Aventino monte. Inprimocli- 
vi aditu crat teniplum Mercurii de quo Anonymus no- 
(icr infr^. In ^vcntino fuit templum Mercurii ajpiciens in circo, 
^ templum Palladis ^ fons Mercurii , ubi mcrcatores accipiebant 
rcfponfa, Hxc ille vitiata, uti fblet , fentcntia ex Faftis Ovidii 
lib. V. mutuatus eft , ubi ita legimus , 

Templa tibi pofucre patres fpeElantia Circum^ 

idibus ^ ex illo efi hicc tibi fcfta dies. 
Tcy quicumque fuas profitentur vcndere merccs^ 

Tnure dato y tribuas ut febi lucrarogant. 
Vfl aqua Mcrcurii port^ vicina Capcna ^ 
Si juvat cxpertis credere.^ numen habet. 
De templo itaque Mercurii hacc habemus : codemque fitu 

I^roximo Ccculo deprehenfum templum Mercurii narrat Ange- 
onus in M. Aurelio,cum ara ejufdem templi & porticu, qua- 
lis depingitur in nummis M. Aurelii cum infcriptione RELIG. 
AVG.Dcfonte autem Mercurii , quem ibidcmmemorat Ano- 
nymus, nonnifi in Anonymo alio noni facculi , cujus locum fu- 
perius adtulimus , mcntionem reperi. Sic ille. Indeper Scholant 
Gracorum : ibi in jiniftra Ecclefia Gracorum. ibi eft aquafubtus mon- 
tcm Aventinum currens , Scala ufque in montcm Aventinum ^ bal- 
ncum Mcrcurii. ^ftimarim autem balncum Mcrcurii & fonteni 
ab altero Anonymo mcmoratum ,idipfum efle. Nam aqua Mer- 
curii de qua Ovidius, cum porta: vicina Capena: fiierit, nonpo- 
tcft efle fons ille Anonymi , Mercurii nomine infignitus. 

Aventiaus 



Caput duodecimunf. iCi 

Av^ntinus nions^ fic dcnominatus ab Avcntino Hcrculis li- 
)io, pcr clivum S. Anailafia: vicinum conlccnditur, cjui clivus 
nlim lubliciusvocabaturribiquondam tcmplum Florx. Ecclc- 
(la S. Sabimc c\\\x prima occurrit codcm, utvulgatior fcrr opi- 
nio, fitu cfl: quo olim tcmplum Dianx\ Iftic erat domusS.Sa^ 
l)ina: Martyris, non qunc totum locuan, ubi & eccJefia &(ac- 
nobium fitum eft occuparet , fed partem lolummodo. Ecclcfia 
fatis ampla titulusCardinalitiuseit, inquarcquiefcitfanda^Sa- 
binar corpus cumaliis Sanftorum reliquiis. Inllaurata porrofuir 
variis temporibus, aConftantino, ut putant , primum ardifica- 
ta. At vetus infirriptio in mufivo ad imum Ecclcfix, fundatam 
narrat a Petro quodam IUyrico^tcmpore Coclcftiniprimi Papa: j 
nili fortafic m^txico H^^lo fuTKLtvit , pro adauxit ^ vQlrc/auravit 
intelligatur. H;rc carmina fimt. 

Culmcn Apofiolicum cum Ccrkfiinus habcrct 
Primus ^ in toto fulgerct efifcopus orbc ^ 
HiCC qu/€ miraris fundavit prefbitcr Urbis 
lllirica dc zente Pctrus , vir nomine tanto 
Dignus y ab exortu Chrifti nutritus in aula , 
Paupcribus locuplcs ^ fibi paupcr ^qui bonavit/e 
Pr^fcntis fuycns meruit fperarc futuram. 

Ex alia mufivi operis partc ad pcdes mulicbris figurnc legitur , JE^- 
clcftj S. ^" Circumcijionis 3 cx altera vero parte ad pedes fimilis fi- 
gurx, Ecclcfta cx gcntibus. Columnis marmoreis ftriatis hinc & 
inde fulcitur ecclefia. Pavimentum fragmcntis marmprearum 
tabularum , &: fepulcrorumconfedum eft. Infcriptionesqunf^ 
dam indc crutas liic adferimus. 

.... NTIANI ET EPINICENIS 
.... IIIETFL.EVTICIANOVV.CC.COS 
XVI KAL. OCTOBR. DEPOSITVS EST 
lACIS QVI VIXIT ANN. P. M. LXV- 

j4lia ynutila ^ erafa 2. 

PACE PRAETESTAT MIP.CO 
. • . . AVG. CONSS RVSTICI ETOLIBRI 
. . PACE DEP V. ID MART 

ETHERMINERIC 

X 



I6t Diarium Jtaiicum. 

Alia 3. 

DEP. ACINDYNES 
P R. K A L. O C T. 

Alia 4. 

LLAEBENE MEZENTl FILIAE 

DVLCISSIM. QVAE 

VIX. ANN. XXII. MENSIS XI. DIES XVIIII 

DEPOSITA DIE IIII KALENDAS MAIAS 

I N P A CE 
PARENTIS FECERUNT. 

Alia 5. 

OC. TAVIAE MA. TRONAE fcpuncU 

VIDVAE DEL 

In prima infcriptionc fic fupplc : Eutmpio tcrtium ^ (^ Buti- 
ciano viris clariljimis Con[ulihws ^ in cjuarta linca arftinio lcgcn- 
duni, in pacc qui vixit annos plusyninus L.YJ^, folaquc fculpto- 
ris impcritia incundvc I A C I S fcribitur. Ex confulatiis nota , 
anno Chrilb 399. fculptum cpitaphium dcprchcndimus. 

Secunda inicnptio cx conlulatuannum Chrifti prxfcrt 510. 
longc imperitiorc manu fcalpta. Qiiinta fingularis cd:, co lo- 
qucndi modo vidu^ jDf/:c|ucis fortallcindiccturfuilfc viduani 
Dco piifquc opcnbiis coniccratam, qualcs dcicnhitS. Paulus. 
Mirum quam (pillis crroribus confpcria fint hujufmodi Chri- 
ftianorum cpitaphui. Lubct adjiccrc, inrcifidcm ,quxdamaHa 
mihi ift.cc typis danti tranimiflci a viro clarill. ^ amiciilimo 
Philippo a Turrc, qucm pictatis cruditionifquc gratia in cpii-. 
copum Hadricnfcm nupcr adlcgit fummus Pontifcx Clcmcns 
XI. qux monumcnra pcncs MaVchioncm dcAngchs vUuntur, 
cruta cx cccmcrcnis ik: mirc barbara funt. 



DOMITTANVS CrQVrNTI 
RISl AN. XX II. MhShS X. 

Ubi Ccqucnti pro Qnicficnii vidcs, quod impcritc ctiam pr^S^^/rAr/ 
ccns^ flarct. Riji^ lcgitur pro^ Vi.\it ^ 



i64 Diarium Itaiicum. 

ciimbens S. Dominicus nodics agcbat , grandcmqnc marmo-- 
rcum globum , qucm aiunt diabolum olim imminilc in caput 
S. Dominici, fcd imperitfe jaculatum a fcopo abcrraflc. 

Sancla: Sabiii<t vicina efl: quardam R R. P P. Jcfuitarum villa , 
in qua /cquens epitaphium Grarce metrico il) lo fcriptum exa- 
ravi , &c fculptore & audore non ita elcgantibus. 

TON CO^IHC nPOTXQNTA KAI ETTEKNIHC APOTHPA 
Pey^ifi "^C^N HATEP* HMETEPON * nOMOlCI XPONOIC rETAajTA 
TON TPIC APICTETCANTA CTN ENTEIMOICI *IAOia 
ETTONIOI HAIAEC nATEP' ETTONION TE©NEc<;TA 
riOAA AKIC TMNHC«MEN EN AICTHA AICI FPAOENTA. (fic) 

Hoc cft. Sapientia pnvfiantem virum y horiivque prolis fatorem 
Patrem nojlruni prifcis ortumtemporihus ^ 
Qui tervicioriayn ^pneinium retulit cum honorabilibits amiciSy 
Eutonii filii patrem Eutonium mortuum 
SiCpe celehrabimii4 y hoc in cippo infcriptum 

Proxima eft ecclcfia S. Alexii Hicronymianorum , de qua 
nihil fuccurrit novi, etfi ca multis nominibus cclcbris fit. Hx-- 
rct huic prioratus S. Marix, in cujus Ecclcfia icpulcrum fin^ 

f;ulare elcgantiiqueformcX, nullainicriptione. Inmedio vir vo- 
umcn tcnet. Ad cujus finiflram Minerva crcclamhaftamma- 
nu tradat ^ confequcnter muHercs videntur lyram piillantes, 
quaruiu dux caprino pede vice plcdiri utuntur. A\\x mulicrcs 
aha infhumcnta puliant. Ex finiitroque latcrc figuraHbans in- 
fcriis. hixc profima funera prarferunt : attamcn arbirror^ non 
antiquum eilctumukun , fcd commcntum cujufdam docliarti- 
ficis, qui fucum multis facere tentavcrit. 

In alio montis latere vifitur ecclcfia S. Priico: in rudcribus 
thermarum Decii^ aut, utalii arftimant, Hclagabali excitata; 
qucT Hcla^abali thcrmx , Variana: vocabantur, a VarioHcla^ 
gabalo. Eit autcm titulus Cardinalitius, olim c numcro xx i v. 
Abbatiarum. lilic aiuntfxculo Chrillifuifiedomum Prifcill<u& 
AquilcU^ de quibus in Adibus Apoftolorum. Adcil corpus S. 
Prifcar in ficcllo (ubtcrranco • monlbantquc vas in quo S. Pc^ 
trus Prifcam bapti/avit. 

In codcm Avcntino cfl: cccIcfiaS. Sabi:, (juxitcm in numc- 
ro XX rv, Abbariarum ccnicbarur, non inclcgans, &: jamCoU 



Caput duodeciwnnK i6j 

lec;io cuidam RR. P P. Jeruitarum acrrilnini. Inporticu vifitur 



tus hullc templum Silvani, c]uo'dcx infcriptionc proximc thcr^ 
mas Antoninianas cftolHi, fcd ab fc multis in locis aui^uranJo 
rcllituta, confirmat ille. Erant porro Aventini liorti vcrius S. 
Balbinamfc S. Sabam ^ inhujurcepoftremx ccclclia* ]iorris,in^ 
criptionem requentcm erui, qux Donati opinioncm allcrcrc 
videair. 

SANC . . . . fniiio 
S I L V AN O 
E X V O T O 
T. F L A V I V S 
NICHEFOR . . . (ic 

DD. 

Multa in montc Aventino enita recen/ct Flaminius, qUvT 
nos hic confcrtim proferimus. 

F L A M I N I u s V A c c A. Rccordor temporc PiilV. 
MatthxumdeCaftello, dum in Aventino montc vineam com- 
planaret, fodicndo rcpcnlle va/a plumbea, quibus inerat vis 
magna numilmatum aureorum cum eftigie fancl:x Hclcna:, in 
corum poflica crux imprcfla. Ha:c ille lubito fummo Pontifici 
fiftit. Is conlpeda Matthxi ingenuitatc^totumipfidonodcdit. 
V^crum tanta fuit CubicuIariorumaviditas,ucadducentaMat- 
tharus exoncrarct j ita mihi ilie narrabat. Singulaporro numif 
mata , quorum numcruserat millium circitcr&ocUngcntorum, 
a duodccim ad viginti argenteos Julios pendcbanr. 

Tempore Grcgorii Xlll.recordorin codcm Aventinomon- 
te, in hortis fanclce Sabinx, rcpertafuiflcmolcndina, fivcma- 
nuaria piftrina bcne multa cx rubro lapidc, qualis invcnitur 
Barccnni. /Efl:imatur ho« locoarccm fuillc, ad quam confugc- 
rant quidam fcquiorc xvo dum fcrvcrcntll.udiapartium,ipfof 
quc piflrinis hujufinodi frumcnta&: Icguminamoluiflcadulum 
c]uotidianum. Erant itcm maccrics multx plcbciarum cafarum. 
i:t quia Avcntinus ver(us Tibcrim pra:ruptus arduufc]uc cft uf 
qiie in Tcftaceummontcm , idcirco in mcntcm vcnit illoprcX- 
fidio u(os, 

Xiij 



i66 Diarium JtaUcum. 

" In eodem Aventino monce vir cl. de Maximis verfus mon- 
>y tem Teftaceum in vmea lua invenit ftatuam ex ba/alte viridi. 
>> Aicbant eile Herculis lilium,a:tatepuerili,capite pellibusleo- 
»> nis operto bc clava in manu. Fabulantur pocta: memoratum 
>3 montem fiulle Herculis filio dicatum , qui Aventinus vocaba- 
»> tur. Hxc ftatua in Capitolio nunc habetur. Ipfam enim Roma- 
»> ni mille nummis a Domino de Maximis coemerunt. 
>j Audivi a Flaminio Galgano, cui villaerat e regione S. Sabx , 
»3 ad radices Aventini , quo ioco ex lapicidinis , pro fabrica mu- 
« rorum Urbis, rophus eruitur^fe, cum in topho excavaret, in- 
>5 venifle cellulam ornariiiimam , cujus ftratum aiebat , ex acha- 
« te &: corneolis confedum. Oftenditquemihiahquatophifrufta 
55 ex muro facelH educta. Erat porro murusveftitusarre inaurato, 
»5 cum numilmatibus in opus adductis , diicis item &: vaiibus xneis^ 
55 iacrificiorum icilicet inftrumentis. Sed hxc omnia igne labe- 
55 faclata fuerant. Cellula ifthax portis ac feneftris carebat, ne- 
55 ccllcque erat ut a faftigio dcfcenderent. Harc narrabat mihi 
55 Flammius. 

Nihil dubium eft, hanc sediculam numini cuidam iacram, 
aliquam earum eile qu2e a Rufo in regione Avenrini montis 
enumerantur. Nuiquamporro memoratam vidi ardem hujuf- 
modi , ad quam unus a fornicis medio aditus. Fencftris vulgo 
carebant anriqua paganorum templa, ab unoque oftio & luci 
&: plcbi acceflus. 
M Memini Fabium Galganum ejus fratrem in eadem villa re- 
55 periile vas ex alabaftrite flavo , Jatum qua majorlatitudo qua^ 
55 cuor palmis ac dimidio, aItumiexpaImis,cumopercuIo:erat- 
55 quo adeo tenue, ut fabri manu ad majorem quam vaia figlina 
55 luhniicarcm deductum eilet. Inquod fi lumcninrromicrerecur, 
53 ad ftuporcmufquepellucidumerat, vafque cineribus opplctum 
55 dcprchcnfum cft. Puto poftmorrcm memoraciFabii, Coif-num 
55 maa;num ducem vas illud obtinuilTe cum aliis bene mulcis an- 
55 riquitatimi monumencis, qua: longo tempore colleda funt. 
55 In radicibus Avcntini monris c regione S. Sabx^in vinea qiia: 
55 h.odic eft D. Jofcphi Grilli, dccedus hucFaunusmarmoreusie- 
:»5 dcns, ftacura vulgari, dodiiTimo arcifice, cum aliis ftatuarum 
53 fra^mcncis. Invcnic quoque ipie lebetcm arncum plcnum nu- 
w mifinatibus xncis magnitudineunius quadrantis, terra obrutis 
55 ^ dcformacis, ut numquam potucnm ad quem Impcratorcm 



Caput dHodeciwHtn. isj 

pertincant explorarc , & quafdam anfas , fitulas quoque arneas , 
par forficum arnearum longitudine duorum palmorum &dimi. 
dii j qux ea ratione confcdx erant , ut pars altera firma confi- 
fteret , altcra ad fecandum movcretur , queis uti fblent ftannei 
artifices, & qui tabellas arneas fecant. Quxforfices indiciomi- 
hi iiint , ifto in loco fuifle fufbrias officinas , nam fiint re vera in- 
ftrumenta fufbrum. Hxc anno proximo {fcilicct ij-p^.) reperta 
fiint, dum tcrram excavarent: ncque dubium eft aliarepertum 
iri quibus rei veritas indicetur. 

Doliolum five monsTeftaceus ateftisdoliorumaliorumque 
vaforum frequentia utrumque nomen mutuatur j ibidem quar- 
dam effofTa memorat idem Sculptor. 

Flamxnius Vacca. Recordorproxime Tiberim 
verfus Teftaceum montem, in villa equitis Surrentini^ magnam 
copiam crutam fuifle marmorum Arricanorum & Portx fan- 
tx , qux ad ufiim fornicis cellx vinarix rudi opere fcalpta erant. 
.Reperit idem eques columnas ex marmore Sabino & Sipollino 
fimiliter rudi opere. Itemque duos Lupercales beUiffimos qui 
uvas manu teneoant , trunco nixos , cui hxrcbat caprina pellis , 
intra pellem vero obvoluti erant aliquot cuniculi. Repertum 
item fuit caput marmoreum Colo/Ii ^ cujus longitudo a mento 
ad capillorum radices , feptem palmorum erat. Id coiimit fcul- 
ptor , cujus domus prope arcum Portugallix. Caput autcm a 
latcre arcus nunc confidet. 

Porta faniia genus lapidis eft, in xdificiis Romanis non infre- 

3uens, quibufdam lineamentis maculifque rubcis dillindum. Ita 
idum quia , ut videtur , porta quxdam fanda eo lapide ftruda 
ornataque fuit. Marmor Sabinum fic vocatum xfnmo, quia c 
Sabina edudum. SipoIIinum genus mannoris albi eft maculo- 
fum ^ quod quafi cepe , vernaculo idiomate SipoUa , detritum ceu 
in fquamas & folia refblvitur. Cuniculos ad Lupercalium cultum 
adhibitos nufquam comperi. Coloflale dcmum caput , aliquod 
eorum fiierit qux fupra recenfuimus. 

Flaminius Vacca. Anno proximo {fcilicct / / p ^) 
prope Teftaceum montem in loco qui dicitur La C^fanna^ de- 
redx funt columnx quxdam flavx , qux per Tiberim fluvium 
advcdx ad ripam exoneratx fuerant. Sunt etiam ibidcm mar- 
mora varii coloris , primis fcalpri idibus elaborata : quxjamdiu 
ifhc eruta, fcd operta macuhs fupcrficicm deformantibus, & 



n 



i6^ DUrium Itdicum. 

^^ circumdata duriilimis Chalccdoniis^ cjucT caufa fuit utiflic rc- 
manercnt. Ad ripam Tiberis,muriapothecarum&:rcccptacuIi 
morc ilrudi (d w^^^^^^/jl^f/ri^/.r^^^/mVemincbant^&vifituribiclem 
» quafi finus, Tibcris portum conrtitucns. Columnasmcmoratas 
>3 a magno Hctrurix Ducc cmtas arbitror.-nam curabat illc uc 
^ carum potiretur. 

E vicino elhiobile maufolcum C Cefliicpulonis, pyramidis 
forma, marmore vcflitum, nam n:dificii molcs lateritia cfl:. De 
forma & piduris cjufdcm dodc dificruit Oclavius Falconcrius. 
Extra portam Ollien(cn) qux huic pcne monumcnto horret, 
detedus fiiit leo marmoreus qui cquum difcerpit. 
-' F L A M I N I u s V A c c A. Audivi i D. Vincentio de Ru- 
hQ\s(Ro,(li) magiftro mco, cquum atque Jeonem qui inCapi. 
5j tolio funt, &:, ut aiunt, ad Tiburtinorumhiftoriampcrtincnt, 
'3 Paulo III. pontificc, viarumque tunc curatorc Latinojuve- 
53 jiaie, antiquiratum ihidiofidimo, invcntos fiiiilc in aqua ad 
>3 piltrinum cxtra portam S. PauIi^&advcLlosinCapitoIium.Ne- 
i> quc proinde nnrum ({ marmoris luperficies aqwa dctrita fit. 
-> Efi: autcm peritifiim;)! manus opificium. 

Qiiem vcrtimus locum. Ety ut aiunt ^ ad Tihurtinorum hiflo- 
fu/m pcrtincnt^ in (cJicdis Flaminiiita Icgitur , Dunno hif}oria de 
TivoUfi^ nec iatis pcrf[>ccl:um mihi quid iis fignificctur. 

Via 0(licnfi,uno atque dimidio a pyramidcmilliari, cft cc 
clcfia S. Pauli immaiii.svaftitatis^cujus valva: a:re obducl.r. Na- 
vis ut vocant ccclcfia: 8 o. columnis ftriatis fulcitur. Inprcfby- 
lcrio dua: coIumn;i: (unt cx marmore granito yl-gyptio, 
quo: fpiflitudinc & fublmutatc cum columnis Panthconis & B. 
Maria* de Angclis conccrtant, Altare majus elegantillrudura 
columnts porphyrcticis. Pavimcntum magna partc infcriptio- 
num fragmcntis conftat^ qu.x non modico voluminc cu(a: Ko- 
\\\M (unt. Infinita pcnc nlia in dcicriptionibus Romanis hac in 
ccc lcfia , qua: Cafiinenfium noftrorum cft , enumerantur. Pone 
t s lcfiam ad viam Ofticn(em vifitur marmorea columna ana- 
v;I'pl.i> infculpta haud perita: manus, qua: ficrosncan pro- 
p!\Mio'. rirus pncfcrat inccrtum. Eadcmvia Ofticnfi (untccclc- 
/i » trc^ ad aquas Salvias, unoquc ultcnus milliari ccclcfia 13, 
Miria: Annuntiato:, qua: (cxcentics defcriptx funt. 



( Ai>UT 



i6^} 



Ca vvt XIII. 



b^ 



De Capitolio. Columm Mtllimci tihi depnhenfi. Viii fi. 
terranea olim perVia in Capitolino 7nonte. Anaglyphi^m 
Mithr^ ibidem. Singutarid in o^dlhus Capitoitnis. Pmei 
ndfedandos terr^ motus. Templi ignotl ruderu. Tiw^ 
plum ConcordiA. De multis ad arcum Se^^eri Cjfjjfs 
^rutifqne. De templis S. Martina , ^ S. Hadriani, 
Templum Antunini (d^ Faujiina , ^ arcus Fahimi. Te?n-^ 
plum Kevit (^ Komuli.Ichnographia Vrhis ibidem miu. 
Templum Pacis. Ecclefa S. Marl^ nou^e. De quihufim 
proxime erutis. Turrts Chartularia in arcu Titi. Hor- 
ti Varnefani. De majori Palatii Auguflorum ofio. Cu^ 
put Jovis C^tpitolini. zAnaglypha AmaT^num. Herctilvs 
lAfppi. De circo Alaximo. Statua colojfalis ApoUims 
^nea in Palatino. Lacus (^ anaglyphum Curtit. Tem^ 
plu7n yulti C^/aris uhi ftum. De Pauftulo paftore ^ 
de Lupercali. De Janis. De Cloacis. Templu?n Veft^. 
Ecclefi Armenorum. Stattta Julii C^faris detcEla. 

AC A p i T o L I o Texta dic ordimur, cujus adfjKdus cx 
parte hodicrnx Urbis accedenribus mngnificus, \w nica 
Capiroli.in fpcdabiliabcne multa comparcnc, Al Aurclii C(]uc 
flriN (latua, dc qua fupra ad Scalam ianclam adum ciL: Onus 
cgicgium , c|uod mallco duAum , non fuium ciTc, pcrici arbinan- 
cur. Colunuia milliaria ad radices Capicolii, qud tlicaciuin 
MarccIIi (pcdat, Flaminii ccmpore eruca, uc habcc ip(c. 

F L A M I N I u s V A c c A. Rccordor ad radiccs Tar- 
XMi vcrfus chcacrum MarceUi, dccedam fuillccolumnam MiU 
iariam, qux jam in Capicolii placea con(Idcc:& quo Jocorc- 
percafuic, in xdiHcium quoddam adhibica fuerac. 

In benc mulcis Urbis parcibus, poftquam ca frequencibus 
barbarorum populacionibus vartaca , ruinis axliflcionim opplc. 

Y 



I 



cc 

Ci 

cc 



17 o ^Diarium Itdicum. 

ra manferat ^ ex columnis pailim jacentibus porticus confeda: 
funt, queisimpofitcTdomus, inftarliodiernarumBononienfium, 
tutas a pluvia ab injuriifque temporum vias parabant. Exinde 
vero fequiori a:vo porticus atque columncT obftrucft^ muris fue- 
re. Eodem porro fitu atque uiu columna ifbcc Milliaria depre- 
lienla eft. 

Ibidem videre eft tropxa Marii , ex caftro aqu^ Martix 
iftuc comportata 3 ftatuas Caftoris &: PoIIucis , qux quo loco 
eruta: flierint narrat infra Flaminius. Rem fingularem nobilis 
idem fculptor aperit •, fliifle videlicet olim fub Capitolio vianx 
.fubterraneam , qua a Septimiano arcu ad adverfas montis ra- 
dices^ quo loco fita Iiodierna Arxceli fcala^ plana via tende- 
batur ^ qucT ruderibus immenfis obruta obftrudaque fliit. 
Flaminius Vacca. Memini vidifle me a puero rr~ 
^ mam inftar voraginis in platea Capitolii. Etquidameo increfH 
' dicebant exftare ibidem mulierem tauro vedam. Confabulatus 
' aliquando cum pneceptore meo Vincentio de Rubeis ( RoJJi^) 
' eo narrante didici, ipfum, cum (q^q^ in voraginem intromifiC 
^ fet^ yidiflc ivi marmoreo anagIypbohiftoriamJovis&: Europar, 
^ ad alterum vici latus muraadfixam , qui vicus a Septimiano 
' arcu ad imum fcalx ecclefix KvxcxYi , perfoflb monte^ plana 
' via tendebaL Quod filiodieobrutus vicus&montia^quatuseft^ 
^ nihil mirum, animadverfa ingenti ruinarum copia ^ ex Capito-- 
^ Iim's xdificiisdelapsa. 

Anaglyphum a Flaminio memoratum, ut quidemauguror,, 
non Europam Scjovem exprimebat, fed Mithram tauroinfi- 
dentem, cujus irem indicium eft, quod in obfcuro meatu repo- 
fitum eflctjfolcbant cnim in antris abdiriique locis Mithram 
locare. Atque ut in eleganti opere de Mithra narrat vir do^ 
dus 6c amicus Philippus a Turre, jam cpifcopus Hadrienfis,^ 
juveniU facie tauro infiftens variis in marmoribus fculptus vifi^ 
tur, quo fadum ut proclivi lapfii Flaminius, haud ita peritus 
typorum arbiter , Europam efle tauro infiftentem a:ftimarit. 
Cui conjedurx noftrx calculum additurum effe memoratum. 
virum nihil ambigimus. 

In crdium vicinarum impluvio , cxftant coloflales reliquix 
fuperius a nobis recenfitx^Alexandri Severi & Mamma\T ma- 
tristumulus, cujus anaglyphum , non raptum Sabinarum ,ut vul- 
garis-fcrt opinio, fed funereos ludos pcdeftres, cqueftres prx- 



Ca^ut decimum terttmn. 171 

fert, quales in multis iolent vcterum maurolcis. Multaaliaibi- 
<Jem ipeckaculo dignafufpiciuntur: coIumnarollrataDuilliana, 
ftatuxjulii Carfans, Augufti ficConftantini magni, ^gyptia- 
cum numen in muro fuWime, Canopum arftimo 5 aliaquc anci- 
quitatismonumenta, in fcalis, in conclavibus: qucis de more, 
utpote notiffimis^recenfcndis iuper/edemus. In xdibuspubliciv 
e regione pofitis, oflfcrtur oculisMarforiusdecumbcns, huma- 
na lon£;e major proceritate , quem pro Rlieno fluvio habent : 
is quoloco erucus fit mox recenfebit FIaminius,Titi Antonini 
ftatua iacrificantis ritu , Fauftina: apotheofis. In conclavibus ca- 
pita marmorea Socratis, Platonis, Alcibiadis^ Hicronis, Sap- 
phiis , AriadnvT, fingula nominibus infcnpta fuis,Neronispuc- 
ri , Trajani , Antonini pii , ftatua Mammxar , &c. 

Flaminius Vacc a. InmonteTarpeioponexdcs a 
Conier^^atorum verfus carceres Tullianos , memini cftoifas fuiile c« 
pilas multas marmoris ftatualis, cum capitellis tantx molis , ut u 
ex eorum aliquo, juiTu magni Ferdinandi Hetruria^ ducis, leo- c< 
nem illum , qui in horris Mediceis S. Trinitaris ad montem Pin- ct 
cium , elaborarim. Ex memoratis autem pilis , Cardinalis Fede- cc 
ricus Cefius per Vincenrium Rubeumftatuasomnes atquepro- cc 
phetas, qua^ jam in ejus iacello ad S. Mariam de Pace vifun- ci 
tur, conhci curavit. Aiebant eife templum Jovis Statoris, ied c< 
neque zophori, neque alia iiHus templi figna & rudera re- a 
perta funt. .^ftimo templum iftuc, cum inejufdem montis cli- « 
vo iitum eifct , his iponte lapfis & amoris ipoliatum eile •, aut <c 
Gothorum flirore prxcipicata iftxc ruderajauc demum igno« « 
ta de cauia abfolutum templum non fuififc. « 

Hxc minimc poilunt ad Jovis Statoris templum pcrtinera 
Id enim, ut nemo nefcit,non inTarpcii, icd m Palarinimon- 
ris acclivi ftruclum fuit. 

F L A M I N I u s V A c c a. In memorato Tarpeio monrc 
verfus ecclefiam Coniolationis , recordor Murium de Lcis &: 
Agnppam Maccum, cum xdificarent elareremontis, incidiilc 
in fragmenta multa, qux omnia operc quadro eranc, 0: vcr. 
tice monris collapfa, quilocus bencmulnsputeisjam olun vc- 
terum xvo in topho excavaris , inftrudus cA: : ii ufquc adeo pro- 
fundi funt, ut ad planum Urbis folum devenianL Murius por- 
ro dc Leis cxmcncariumin imumdcfccndcrc juilic, qucmpcr- 
concacus ego edidici, in imo pucci repertum forniccm lacisam- 



lyi' Diarium Itctlitum. 

>3 plum, rotundum, in cujus mcdio grandiscanalis crar. Iftispu 
>> teis vidcntur ufi Roniani tcmporeobfidionis.Ut mulcorumic-^ 
^> rcbat opinio,ideoeffoi]iputci, uttcrrx motus hujuimodi mca- 
53. tibus fedarentur. Scd quia fub hxc rcm diligcntiiis exploravi^. 
55 dico non tantum ob aqua: commoduni, vcrumctiamad vitan- 
♦5. dos tcrrac nx^tus harc confidcrati/Tinic facfta.. 

Ecclcfiam B. M. dc j4):a ccli in iplb putant clTc fitu quo ohm 
templumjovis Capitolini,utcx vctcri traditioncfirmatur.Non 
dcfunt tamcn qui ex alia montis parte verfusTiberim tamar- 
ccm quam Jovis Capitolini tcmplum ftatucre conentur. Cum^ 
autem fuccurrac niliil quod in utramvis partem calculumfcrre 
fuadcat, pcritioribus rcm mittimus. Tcmplum iftuc ducciuorum 
pcdum fongicudine, &: quindecim dcmtis, tantumdcm lacitu^ 
dinc fuit. Erat porro intusopplctum laccllis afiorum numinum ^ 
ac in illius faftigiovifcbatur llatua dci Summani. In Ecclcfiam 
hodicrnam dc Araccli,grandi fcala marmorca i 22. sjraduum. 
afccnditur : qui olim, ut quibufdam placet, a tcmplo Qiiirini 
in QuirinaH fito, iftucadvcdifunt.TcmpIumhodicrnumFran- 
ciicanorum cft, fultum duplici coIumnarumicric,quas putanr 
Tcmpli Jovis Capitolini fuiilc. Monftrant iftic aram ab Augu- 
fto, utaiunt, tcmpore nativitatis Domini conftrudan», cum 
hoc titulo , ylra primoy:niti J)ci. Pone altarc majus in Choro 
vifitur cabella iacrx familix elcgantifiima, audorc Raphaclc 
Urbinate. 

Mons Capitolinus bivcrtcx crat , ac dcmiflo mcdio,duo 
utrinquc ccu cornua promincbant. VcrfiisTiberim rupcs Tat- 
pcia fita cfl:, qUcX dccidcntc in dics terra, ac fortaflcruinisdci^ 
morum & tcmplorum jam oHm dilapfis, eo redada cft ut jam 
modicum prxrupti atquc faxi promincat. 

Dcfccndentibus ex parte fori Romani, fivcut hodic^Cam- 
pi Vaccini, primo atl dcxtcram occurrunt trcs columnx Co- 
rinthio ordinc cum capiccllis, epiftylio dc coronidc : fingulare 
cfl,2ophorum infculpcum cilc flicrificiorum vafis: aHiccmpIuni 
Jovis Tonancis, aHi Jovis Fcrccrii fuiflc dicunc. Qui faculo dc- 
cimo fcxto fcripfcrunc , dicuncTcmplum fuiflc dipccron , id cft, 
dupHci ala acque columnacionc forinfccus , quod c\ vcflii;iis 
illo xvo rcmancncibiLs pocuic cxpK)rari. Inccrcoiumnia , illius 
gcncris func quod pycnoflylon vocacur ^ inccrcapcdinc iciHccc 
unius ac dimidui: columna:,. 



Cciput dccimum tenium. 17} 

Paulo infcriiisvcrrusforLuu,cxilantrclk]uia:tcmpIi,quodCon- 
cordix fuillc orlliniant pcriti , &: lanc tcmplum Concordia: ad ra 
dicCvsCapitolii, a latcrefori hiiflcconftat. Supcrcll autem fron- 
ti/picium fcx columnarum , quo indicatur ortium , non vcrfiis (o-. 
rum, lcd verfusiCorceresTuIIianos fuiflc fitum. Inde Nardinus 
arguit non eflc templum Concordix : nam , inquit , Cicero Phi- 
lippica X. ha:c \\dhQt: Eqtiius Romani qui frcqucntijjimi in ^nt 
dihiis Concordi.c fictcrant. Stabant autem equites fpcdando vcrfus 
forum , unde confequitur , inquit Nardinus , gradus oflii cempli 
Concordix, atque ideo ipfum oflium &frontiIpicium, fpc<^aflc 
ad forum non ad carceres Tullianos. Verum non tanti cfl hn:c 
Nardini ratio^ ut a vulgari&tritafcntentianosdiducat. Nam 
etfi gradus oftii huiufce templi a fronte carccres Tullianos rcf. 
piciant^extrema lane graduum verfus forum croiit, &quidem 
longa fcrie jcum enim in clivo fit templum,ut explanoafcen- 
dcretur, graduum complurium ufus fuir. Ad harc in fragmcn- 
to veteris veflieii Romx , in loco ubi- dirupta prima nominis 
parteORDIA legitur, idefl,Concordia,veltemplumCon- 
cordix j hujufce- templi ichnoeraphia dcpingitur , cum fcx in an- 
tcriori facie columnis, quot Iiodieque ered^confiflunt, cum 
binisctiam alatcribus, qua: porticum & proflylon more vetc- 
rum templorura conficiebant. Me plane fugit quare tam levi 
duclus indicio Nardinus, vulgarem & fundatam fcriptorum tur- 
bj opinioncm aggrcfKis /it ^ quafi vero non poffint ipcdatoreSy 
in fcalis, cujufhiodi erantillo! vererum templorum , plerumque 
ctiam hodiernorum, a lateribus confiflerc. 

Ante Capitolinum clivum cflarcus Sevcri marmoreus, ubi 
fculpta^ cjufdcm Severi vidoriar, qua^o^tate actemporum inju- 
ria erafvT paffimac labefadato: funt. ^flimantperitioresarchu 
tcdi cx alioriun a:dificiorum fpoliis arcumcredummagnapar- 
te fuiflc. A Caracalla excitatus fuit arcus , cujus tamen nulla. 
jnentio apud Spartianum , licctopera illoaudoreconfccla cnu. 
merct accuratc.-nam de porticu bis agit iifdcm prorfus hiflo^. 
riis & ornamcntis , qux in arcu videmus , decorata, RcUquit , ait, 
forticum patris nommc ^ qu^ \^ %fl^^t iUius contincrct (^ tritimphos 
C^ bcHd, Rcliqua arcuni fpccT:antia paffim cvulgata occurrunt. 

Flaminius Vac:ca. Rcnuntiatum mihi ftiit Hcrculcm *c 
arncum^qui in aulaCapitoliijamcxflat, fuifit in foroRomano <^ 
proximc arcum Scptimii : fimiliterquc iupam a:ncam quxRomu- ^< 

Yi.j 



174 T>iarium Julicum. 

w lum & Rcmiim uberibus admotos habcr , & jam in conclavi 
91 Confervatorum eft. 

Lupa hodiequc in CapitoHnis proftar xdibus, cum veftii;io 
fulminis quo idam narrat Ciccro. 
j> Memini vidifle me, cum efFoderent in Foro lloinano pro- 
,5 ximc arcum Septimii , enitas grandes illas bares,c|ux nuncvi- 
„ denturin impluvioCardinaHsFarnefii,plcivc httcris & inlcri- 
,3 ptionibus. 

„ FlaminiusVacca. Memini pcncs S. Martinam, 
„ proxime arcum SeptimiiScveri,inip/a ccclcfiafuiflcduogran- 
„ dia anaglypha marmorea latdctrita, quartamen dodamfabri 
,5 manum olebant. Iftichiftori;c armatorum, tropxa manibusgc- 
„ ftantium , virorumque togatorum , iculptx cxprefl;uque inerant. 
„ Cum autcm Ecclefia memorata, pidoribus a Sixto V. contributa 
11 fuiflct, in vicem & mercedemclirutxEcclefixS. Liicar, &con- 
,5 fcdo! platca: ante Sanftam Mariam Majorcm, ubi prior illaS. 
n Luca: ecclcfia conlederat ^ vifiim eft pidoribus iftxcanaglypha 
„ cxportare vcndereque, & pecuniam hinc corrafam dccoran- 
«) d;c Ecclcfio: S. Martinx inmmcre. Hxc jam vidcri pofluntpc- 
,5 ncs cquirem de Porta lculptorcm. 

M Statuam Marforii mcmini fuifle propter arcum Scptimii , 
M humi jaccntcm: cum autem vellent Romaniin platca Agonali 
„ exornare fontem , ipfam ftatuam tranfvchere cccpcrunt : /ed 
cum pervcniflient ad S. Marcum, mutat;i fcntenti.i, in Capi- 
tohum afportarunt, ubi hodie in fonte ad plateam manantc 
„ fluminis viccm agit. AntcMarforiumautcm^cum ipfum amo^ 
), hrentur, invcncruntcratercmillumgrandcm cxmarmorcgra- 
„ nito, qui hodie adfontem inmedio foriRomani fitumjumen- 
,3 tis aquandis ufui cft. Iftic venumdantur pccudcs & armenta. 
Statua porro Marforii a Martis foro fic vocata fuifle non 
ilnprobabiliter exiftimatur. 

Haud procul, itinerc quo afcenditur in Capitolium , crat 
olim fcala Gcmonia, fic di(^a a gemcndo, quiapcrcam rciac 
damnati in carcercm duccbantur. Sunt iftic carccrcs Tulliani 
fivc Cufbodia Mamcrtina , cclcbris quia ibidcm SS. Apoftoli 
Pcrrus &Pauhis, antcquam plcdcrcnrur ,m;incipari& catcnis 
vindi fuerunt. Eft capclla fubterranea ad quam pcr anguflani 
& lapidcam fcalam fit dcfccnfus. Ex capclla vcro in profun- 
dum crgafhdum pcnctratur, ibi fons cfl: ;i B. Petro bapti/an . 






Caput deciwum tertium. lyj 

dis Proceflb 6c Martiniano iiiipetratus , cujus aquam morbis cu- 
randis aptam prqdicant. 

Cuftodiar Mamertirucimminet ecclcfia fancli Jofcphi fabrii 
lignariis deputata. Sunt qui dicant , carceres TuUianos fuifle 
ad S. Nicolaum in carcerc j lcd vel hoc fblo argumento con- 
futantur, quod, ex omnium veterum tcftimonio , carcerTul- 
lianus in foro magno fuerit , a quo longe diftat ecclefia fancli 
Nicolai. 

Qiiam proximc , ad alterum vici latus, exftat ecclefia S. Mar- 
tinx/aut S. Luca::nam ucroquc nominegaudet ^ quo loco /i- 
tum olim erat Sccrctarium Scnatiis , ut cx infcriptionc iftic 
cruta explor.itum. Ibidem eft ecclefia S. Hadriani quamconC 
picuum cft fuifie templum antiquum. Sunt qui Saturni dicant, 
& vidccurtraditioneacccptum ^alii levifilma conjecftura putant 
fuific ccmplum Hadriani Imperatoris ajulio Capitolino mc- 
moracimi , ica uc ob nominum conforcia cemplum Hadriani S. 
Hadriano fic adicripcum : ha:c quanci quanci func adfcrimus. Co- 
lumnam Milliariam aurcam oiimcs ancc Nardinum concordi 
fcncencia Sacurni ccmplo proximam diccbanc,a qua fumcbanc 
inirium Romanx vixomncs. Acillead aliam fcM-i parccm, Oc- 
cidcncalcm fciliccc, confticuic j fcd argumcnca qux- adfcrrpnc.. 
judicaca opinionc non vacanc. 

F.odcm icincrc, cx parcc Fori, proccdicur ad ccmplum An- 
conuii 6c Fauftinx olim in via facra, ad quam c foro ingrcfius 
crac pcr arcum Fabium, a Fabio ccnloredcviclis Allobrogibus 
ftruclum. Templum iftuc a M. Aurcliolmpcracorcin honorem 
parencum uxons lux cxcitacum, jam ccclcfia cft S. Laurcncii 
/;; Mirunda^ uc vocanc. Abingrcllu, vcccmm morc ,magnifica 
porcicus cft columnis marniorcis ingcntis molis , ordinc Co- 
rinrhio , inccrcolumnii gcncrc quod pycnoftylonvocanr, quia 
frcqucnccs cokminxlunc, ac diamccrofui uno dimidioquc di- 
ftanc mucuo. Fpiftvliahrppogrvphis& frondibus ornancur. Hoc 
loco crac Salonini ftacua, uc aic TrcbclhusPolho. /^//// (icnujuc 
hjcicuff jidtuA in pcrlc montis Roinulci ^ hoc cjl antc fjcnini vuon ^ 
intra tcniplum J^fuiinhv itdvccLt ^ dd itrcum }\tl)ianum ^ qux hahc- 
rct infcnptum. G A L L I I, N C) M I N O III S A L O N I N O . 
ex qtio cjtfs nomcn inccll^ip potcrit. 

Tcmplo I-auftma^ pcnc conrcrniina cft ccclciia SS. C olm.c 
fc Damiani , ohm ccmphmi Rcmi £c RomuJi, quidam anti-- 



176 Diaritm Italicum. 

qui, Remi fblummodo dicunt, non addito Romulo, quo fac- 
uun uc nonnulli putent ibli Remo confecratum fuiile. Vcnim 
fortafle evenit quod de templo Caftoris & Pollucis habet Sue- 
tonius, ut Q^eminis fratrihus ades inforo conftituta tantiimCaJtoris 
vocarctur \ fic geminorum fratrum , Remi fcilicet & Romuli 
teniplum , Remi foluni, tacito Romulo , brevitatis caufa,nun. 
cupatum fuerit. Tempium iftud jamdiu vn Ecclefiam verfuni 
eft & Francifcaniscc(Iit,tituloqueCardinalitio,atemporeHa 
driani primi^gaudct, qui portas xneas, etiamnum (uperftires, 
confici curavit. Ibi tcmpore Greeorii XIII. reperta lunt cor- 
pora SS. Marci & Marcelliani, aTiorumque,necnonFelicisII. 
qui icmulus Liberii Papac fuit, ctim infcriptione Martyris titu- 
lum fcrentc ^ qua de re grandis quarftio inter dodos. In in- 
greflii veftibulum eft rotundum cum fornice. Cujus veftibuli 
ambitu totum olim templum circumfcriptum fuit ^ nameccle- 
fia hodierna huicacccflit. Apfis ornatur cperemufivoantiquo. 

Flaminius Vacca, Memini me pone ecclenam 
SS. Cofmar & Damiani vidifle operas terram efFodientes , & 
erutam inde fuille marmoream tabulam , qux incruftationis 
more parieti harrebat : in ea fculpta erat urbis Romx ichno- 
graphia fimul & fcenographia. Nihil dubii cft tcmplum iftud 
in honorem Romuli & Remi , Urbis fundatorum , excitatum 
ftiifle. In prxfenti autem extat in mufaro Cardinalis Farncfii. 

Hxc Flaminii obfervatio vulgarem&tritamfententiamcon- 
firmat , clle fcilicet iftuc templum Remi & Romuli. Nam fun- 
datorum haud dubic tcmplo fundata: Urbisfchemaadplicituni 
crat, curante fcilicet Septimio Severo hujufce templi inftaura- 
tore. Hxfiint tabuLx Farnefianx, quarum frequcns in Diario 
mcnrio. 

Ibidcm templi Pacis rudera extant, quod a Vefpafiano Au- 
gufto ftrudum cft, hac pofita infcriptione , qux inxdibusFar- 
uefianis legitur: 

PACI ^TERNAE 

DOMVS 
IMP. VESPASIANI 
C^SARIS AVG. 
LIBERORVMQE EJVS 
SACRVM. 

Id quidcm niagnificcnriflimum & amplifllmum omnium ve- 

tcris 



Cdput decmumtcrthm. 177 

tcris Romx templonim erat ; c>do pili^ fulnuii : ad pilas /inj:;ulas 
fin^ulxcolumnaMmmaiics^lb^iarx^cxmarmc^rcnlln^cngcbanair, 
quarum cam, qua- lola fupcrcrat, Paulns V. Papaextulir, iplii^ue 
in platca S. Manx Majuris crcilajmpoluir xncam \\. M. Vir- 
ginis ftatuam. Ducenris fermcpcdibuslarum .rrcccnriiklongum 
crat templum. lltuv. dclata iunr omnu «:imcli:i &:va^apretio/a 
templi Hicrofulymicani : totumquc intus xncis rahulis aurari^ 
obdudum erar^ Eodcm olim omnes divirias fuas compurrabant^ 
ingruente bcllo, Romani 5 quarerempore Commodi Augufti 
mulcorum danmo conflagravit, Hujus tcmpli porticus icx co- 
lumnarum , lonico ordine , in nummis Velpaliani comparct. 
Eas omnes columnas augurantur ex Neronis aurea domo hoc 
iii tcmplum comporracas : domum cnim auream Ve/Jxifianus 
iblo xquavic. Erac ibidem in ipfb templo bibJiothcca de cjua 
Aulus GcUius : nec prxtereunda filentio NiH ftatua a PHnio 
xnemorata 1. 36, c. 8. Invenit cadem ji.^yptus in JEthiopia qucm 
voc.mt Bufaltcm yfcrrci coloris atque duritut. Ntaiquam hic major 
tepertus cj: qulmin temploPacis ^ab ImpcmtoTC Vcfpjfano Auyi- 
fto dicjtus auyncntG Nili y fexdccim lileris circa Uidcntihus y pcr 
quos toudcm cuhiti y fummi incrcmcnti iiuy^ntis fc amnis cjus y in- 
telh(^untitr. 

Tempkim Vcneri^ cc Romx haciccm via ficum fuit:aileve- 
ratque Nardinus hiiire maccriem illam qux in hortis S. Maria: 
novx videtur. Sed qui in omni pene monumento hxret , hic vi- 
derurnullo ianeargumcntofirmusconfifterc. Ibidemtcmplum 
Romx & Augiifti : quamquam Nardinushocpoftremumputat 
mendofe a Rufo mcmorari, nulUimqueinUrbetemplumfuific 
Romx &: Augufto facrarum. Ar hcec bene mulca numifinata 
in quorum poftica froncijpicium tempUexhibctur , cum infcrip^ 
tione, Romje (jr- Auptflo y ad ahas urbes pcrcineant,necadur- 
bem Romam . uc cx Siieronii verbis iii Augufto cap. 52. argui- 
tur. Pocuit camcn poft Augufti obitum remplum hujuimodi 
conftrui. Nec refra^andum Rufi teftimonio , qui quxccmpore 
luo iupcrcranc nionumenca delcriplit. 

Inccr Pacis cemplum & arcum Tici exftac ccciefia S. iVIariar 
Novx, hvc S. Francifcx, oHm SS. Apoftolorum Pecn &:Pauli 
dida , quam rencnt OHvetani ordinis S. Bcnedicl:i. Porcicus 
magnifica cft. Muro adfixus lapisoftendicur , m quo , ur aiunt , 
cum Simonc mago dmiicantes Petrus atque Paulus i^enuaflc- 



lyS ^iarium Itdicum. 

xemnt , genuumque veftigia hadenus impreila conipiciuntur. 
Iftic fepulchrum eft Gregorii Papar XI. in quo fculpta hiftoria 
rediais ejufdem Pontificis Romam, Imago B. Virginis item ex- 
hibetur , S. Luca,ut quidem narrant, piclorc , Romam ex Gra:^ 
cia comportata. 
\ Flaminius Vacca. Recordor audivifle me a Fra- 

> tribus S. Marire Nova: , Eugenium Papam IV. duos conftru- 
. xifle muros qui Colifeum intra Monafterii fui iepta conclude- 

► rent , idque animo aufercndi occafionem malehciorum qua: in 
I tam vafto loco admittcbantur. Deinde vero dcRmdo Eugenio, 

cum Conventus ifte multis annis loco potitus fuiflet , conquefti 
Romani tam nobile monumentum occluiiim efle , invitis Mo- 
nachis , ingenti tumultu mu^os agreffi , fblo arquarunt , 6c clau- 
fiim Coliieum omnibus patefecere , uti jam videtur. Verum Mo- 
nachi hadenus aiunt fe inftrumentum donationis membrana- 
ceum haberc 3 &, fi quis Pontifex fibi patrocinaretur , curatu- 
ros ut donum fibi confirmaret. Hac in fpe verfantur. 

In eodem Monafterio , quA Colifcum fpedat, erigitur grandis 
apfis , fub qua cum eflbderent , in maenam plateam inciderunt, 
marmoribus falignis ftratam. Et res ftupenda i Saxa ifbec tre- 
decim palmorum longitudine , novem latitudine , trium altitu- 
dine erant. Ex iis quicdam cocmi & exfecui conficiendis tabu- 
lis 5 multx iftic cruflationes ex alabaftrite flavo ihnt. At licct 
thecx ftatuarix ibidem eflent, ne veftigium quidemftatux fu- 
pererat , puta quia furto fublatx fuerant. 

Quid fiad domumaureamNeronis,hujufhiodipavimentum 
pertinuifle dicamus. Certe cumhoc locofuiflcdomumauream 
confpicuum fit , quam fhipcndx molis ac magnificentix fiiille 
narrant antiqui , opportunfe dicatur ad eam ipfam pertinuille 
ftratum tam nobile. Apfides autem qux etiamnum fiiperfunt 
in horto S. Marix Novx quid fuerint incertum : funt qui di- 
cant, ardes Pietatis &Concordix , alii Ifidis & Serapidis, fed 
indiciis levibus. Templum Monetx , quod regioni nomen da- 
bat , nullum item reliquit liii veftigium. 

Arcus Tici , antiquidimus omnium qui jam fapcr/unt,ann- 
glyphis eximia arte confccUs exornatur. In quadriga triumphali 
Titus ingreditur , ftipatus militibus , fafcibufque prxeuntibus , 
cquorum fibrx , nervi , mufcuH afllabrc fculpta. Ex alia arcus 
parte videntur fpolia Hierofblymitana in triumpho geftata , 



CAput decimum tertium. 179 

forma , naturali multo minorc : nam candelahrum illud au- 
reum vix tripedalc cft, in cujus pedc ferpentcs & animalcula 
fculpta videntur. Tubar quoquetempli aurea: ^aliaquecimcJia, 
Quam putant nonnuUi Arcam eflc foederis , non arca revera eft, 
qux diu antc excidium Hieroiblymitanum amifla fiiit ^iedara, 
ut credere eft. Arcui innituntur reliquix turris cujufHam late- 
ritix,quam turrcmChartnlariam vocat Anonymus de AlirabiJi. 
bus Romx infra edendus*, qui fic liabet. Arcus jeptcm luccma- 
rum Titi O* Vcffufiani y uhi cft caniclabrum Moyft cum arca y ha- 
bcns vii. hrachiay inpcdeturris Chartularia:, Sic haud dubic vocata 
turrisfuerat,qu6d chartularia&inftrumenta publicaibidem cflcr- 
varcntur ^ quodipfum infcrius repetit idcmAnonymus, aitque il- 
tumUrbisrrachimideoChartularium vocitari.Eumdem, utputo, 
locum Tcftamcntum vocat Anonymus altcr ix. feculi p. jii.ubi 
ait , Indc fer porticum ufque ad 5. Theodorum , Palatinus , Tcfta- 
mcntum^ arcus Conftantini, A fanfto nempe Theodoro euntibus 
ad arcum Conftantini occurrit primo Palatinus , deinde Char. 
tularium , quod ipfe Teftamentum vocat ^ fortafle quia Chartu- 
lariorum nobilior pars teflramenta funt. 

E vicino proximis fxculis repertus. cft Janus quadrifrons & 
quadrivius , qua ftrudura Janus in foro Boario , nm templi vi- 
delicet , fed quadrivii forma , qua de re inferius , ubi de Jano fori 



Boarii.agimus. 



HortiFamefiaiii, qui verticem totum Palatinimontisoccu- 

?ant , magna pars olim pertinebant ad Palacium Auguftorum» 
alatii autem nomen a Palatino monte manavic. Ab ingreflii ob- 
fervatur ftaruarum manus , in qucis notavi ftatuas binas Mcr- 
curii palliati. In acclivi {iib fcalamajorioffendirurfubterranca 
cclla , in cujus portiais cxtremis dua: ftatu^ elegantiflima: vi- 
funtur , Poppex fcilicet & Agrippina: Neronis matris ^ ut qui- 
dam vuJgoaiunc^ non conftat enim. Abhorculano fcifcitamur^ 
ubinam tabula illa marmorea, ichonoeraphiam Roma: prxfe- 
rens , de qua fupra Flaminius ^ nam iftic repofitam acccpera* 
mus. Refpondic ille omnia ex^ortata^ nihilque fuperefle. Totus 
mons fubterraneis meatibus excavatus eft, quorum aditus prx- 
cluficonfiho fuerunt. Adalceram montis partem , qua vergit ad 
S. Gregorium , funt rehquiic ingentes a^dium Imperatoriarum, 
quarum magnam partem RR. PP. lefuitar occupant, qui coiv 
ciave obiongum inpaieariam cafam vcrccrunc. 

Z ij 



iSo Diarium ItalkmH. 

^ Flaminius Vacca. In palatio majore proximc hor- 
^ tos Farne/ianos , mcmoria mea rcperta cft porta diruta grandit 
' iima , cujus paraftata: ex marmore faligno, crant quaclraginta 
' circiterpa]morum,pcdumvidclicet rcgiorum 17. Ibidem de- 
' teda fiiit dimidia theca ex marmore vario Africano,ac deindc ca- 
' putJovisCapitohni ex baialtc,vulgari ftatura duplo majus, quod 
' jam mcum eft. ^ilimo antiquitus ibidcm iiipra memoratam 
' portam fiiiile , ita ut media in thcca caput Jovis Capitohni coiv 

* iiftcret. 

^ Memini haud procul ifto locoin villaRonconii, qux inpa- 

* latii majoris ruderibus comprchenditur , reperiile ipium Ron- 
^ conium' oAodecim aut viginti mallas marmoreas, quibusom- 
^ nibus Amazones exprimebantur, naturali ftatura paulo majores. 
^ Cum cilet autem in eadem villa calcatorium vino conficiendo, 
^ in cujus Hmdo ftratum vehementcr diffiiliim fucrat^nc per rimam 
^ vinum diffluerct , ftratum Ronconius amovendum curavit , at- 

* que Hcrculcm detexit iimilem iis qui in impluvio Cardinalis 

* Farneiii, qui rcpcrti funt in Antoniana. Huic nihil ahud qudm 

* manus deerat, in ba(i infcriptum legebatur , O p us Lysippi. 
Ipiiim coCmit Magnus Dux Hetruria: Cofmas , & Florentiam 
ad vcxit , iblutis Ronconio odingentis argenteis nummis , pollici- 
tus gratiam & munera, ii contingeret occaiio. 

Ex Palatini extremo vertice verfiis Aventinum , proipedus eft 
in vallem, inter duos hofce montes poiitam, qua: olim Martia 
iive Murtia vocabatur. Eam totam occupabat circus Maximus, 
inter pnxcipua Romana xdificia connumeratus , cujus hodieque 
forma &: quardam rudera viiiintur. Eratque loneitudine 11 8 7. 
pcdum , latitudine vero 960. in circuituporticiBus,apothccis 
& icdilibus inftrudus. Vcrius pifcinam pubhcam , circularemin 
formam defincbat : veriiis autem Tiberim ardificio redo clau- 
dcbatur. Iftic carceres erant recipiendis equis. In eo canalis 
aqux Euripinomineinfignis,inquoNaumacliia:. Eratque circus 
capax 300000. ipc6batorum. In medio circo ijplcndcbat ardi- 
cula folis cum ejus ftatua ^ mult^quc alia: dcorum ftatuic ^ ara 
Conli rubtcrranca , ova Caftoris &:PoIlucis,DelphisNcptuni: 
fuicque ftratus mmiofic chryfocolla.In eo Secretarium erat,quod 
cuinam ufiii ignoratur. Prxclare Theodoricus Rex apud Cai- 
iiod. epift. jr. de Circo maximo p. j6. Scd mundi Domims ud 
potentiam fuam opus cjctollcns > mirandam ctiam Romanisfabricam 



Caput deciwum tcnitwj. i8i 

^^^^- tn vallefn Murciam tetendit Auyijlus y ut nnmcnfa molcs firmitcr 

S^^""- fracinBa montibus continerct y uhi magnarum rerum indicia claudc- 

iraginta rentun Bijfena quippe oflia ad duodecim figna fofiicrunt. Htvc ab 

'^"^ Q^- hermulis pinibus demi.ffis fiubita a^qualitatc fariduntur : doccntcs to- 

inac ca- tum illic ut fntabatUT , confilio gcri y ubi imaq^o capitis coqnoficitur 

15, quod cferari. Colores autcm in vicem temporum quadrifariadivifionc fun- 

oraram duntur : prafinus virenti vemo , venetus nubila hycmi ^ rojcus icfiatt 

ni coiv flammde y albus pruinofo autumno dicatus cft ; ut quafi pcr duodc- 

cim fiyia digrediens annus intcger fignaretur. Sic faciumyUtmnune 

in pa- minifteria fpeUaculorum compofita imaginationc ludcrcntur. Biga 

\ Ron- quafi lunx , quadriga folis imitatione rcpcrta eft. Equi dcfultmi , 

Lis om- pcr quos Circcnfium miniftri miffos denuntiant cxituros ^ lucifcn pra* 

^'ijores. curforias vclocitates imitantur. Sic accidit ^ut dujn fe colcrc aftra pu- 

ieiido, tarent , religionem fuam ludicrkfimilitudincprofanarcnt. j4lbalinea 

rjj]iam ^^^ longe ao oftiis ifi utrumque podium , quafi regula dirccfa , pro- 

f ^. ducitur 5 ut quadrips proycdientibus , inde ccrtamcn oriretur : nc dunt 

u^gilis fcmpcr propere conantur elidere j fpeH.^ndf volup^atcm vidcrcntur 

Q,y^\x^ populis ahrogarc. Septcm meffs ccrtamen4>mnc pcray,tur , in fiynilt- 

^ppj^ tudincm hchdomadis reciproc)(c. Ipfx verb meta fcctmdum ^vdiacos 

•^P^ dccanos tcrnas ohtinent fummitatcs ^ qu^^s ad inftar folis quadrig^e 

II -j^ cclercs pcrvagantur. Rot^e Oricntis ^ Occidcntis tenninos dcfigniint. 

Euripus maris vitrei reddit imaginem , unde illuc delphini a^^iuorci 

/i aquas intcrfluunt. Obelifcorum ^quoque prolixUate\ ad ca^li altitudi- 

ncm fublcvantur : fed potior fpli ^ inferior hn^ dicatus eft: vbi ftcr.t 
prifcorum Chaldaicis fignis ^ quafi Itttcris .^indicantur. Spinainfcli' 
cium captivorum fortem dcfiqnat: ubi duces Koynartoruyn fupra dorfa 

),^ hoftium amhulahtes ^ labomm fuorum zaudia pcrcepemnt. Mappa 

^^ C vcro y qua: fiytumdare vidctur Circenfibus , tali cafuflux^it in mo- 

. rcm > cum Nero prandtum protendcret , ^ ccleritatem , ut affolet' , 

J^^ avidus fpcUandi populus flagitaret , ille mappam^ qua tergenms ma^ 

^*^^r nthus utebatur , juftit abuci pcr fcncflram , ut libcrtatem daret cer^ 

^^^^^ taminis poftulati. Hinc tratlum cjl , ut oflenfa mappk certa vidca* 

^^^^ tur cffc promiftio, Circenfium futuromm. Circus k circuitu dicitur > 

c^^' Circcnfes qtiafi circuenfcs : proptcrca quod apud antiquitatcmrudcm^ 

^^*^ quic nccdtim fpellacula in ornatum dcduxerat fabricarum y tyitcrcU' 

lU^^' fcs ^ flumina locts vircntibus agcrentur. Nec vacat quod vi'j/nti 

lO^ quattior mifjihus conditio hujus certaminis expcditur y ut dici hvcitf- 

Jai' que hora^ tali numcro claudcrcntur. Nec il/ud putetur irritttm ^q^od 

itd mctarum circuitus ovomm ercilionihtis cxpnmatur : quando allus 
a^n Z iij 



[artia 



>3 



>> 



18 i DUrtm luUcufHt 

ipfc , »1^//// fupeffiiiionibus grMiditS ^ trvi ixemplo , p^niturufH fe 
ali^ua prafitctur^ (j/^c, 

Harc longiufcuk Iktt vi(um clt adlcribere ^ quia de Circo 
multa aperiurtt , & ncglcdka hdftcnus fuerunt. 
'* FLAMiNiUSVACtAi {Anafidfium Simonctdm alloqucns) 
" Etiamfi probfe mcminerii; ^ Vir Claritlmw ; duo^ in Circo ma- 
'' ximo obelifcos invetitos wifle ^ foilicer ciim qui A Sixto V. in 
" platea Latcranenfi ereAus foit ; & eum qui in platea S. Maria: 
de Populo j non abs re tamen erit tam infighem rem commc- 
morare , nccnon canales illos pluitibcos ^ & fornices qui extra 
*' Circi ambitum erant, receptacula cymbdrum. Iftic vidi in pa- 
'^ rictibus fiffiohes & fcifluris , quo loco olim annuli *cnei y queis 
*' antiqui cymbis religandis utebanair. Ifti annuli fiirto iublati lunt^ 
" pauciis remanentibus quoi in(picere licuit. Ingcns item cloaca 
** rcpcrta eft , quii diffluebartt aqua: verfiisTiberim. Spefquenon 
dubia eratalia multaifticrepericndijfedinundantesaquasMat- 
thcirum de Caftello , qui terra: cavandx vitabat , a propofito dc^ 
'^ terruere j neque aliquid ult&rius vifiim eft. 
*' Noftrates fequibris a^i, Circo jam meftioratonomcnhujufl 
'* modi indiderunt , Alli fcii)blenti 5 quia iftic gradus erant fpedan- 
" tibus^fedilium loco. 5at/£*/r»/f porro^Romano vulgari ulu^gra- 
dum fignificat. 

In tam angufto montis Palatini fpatio, ut codem redeamus, 
multa erant deorum templa & sedes : inter ea primas tencbat 
templum Apollinis ab Augufto excitatum , cui additafuitpor- 
ticus atque bibliotheca. Sub bafi ApoIlinisintemplofervai>an. 
tur libri SibyllinL Iftic erat colofliis ApoIIinisTufcanicia^neus., 
quinquaginta pedum flatura. Conjcdando putabat Nardinus^ 
caputillud jeneum coloflalc , jam in Capitoiii guodam implu. 
vio eredum, hujus coloffifimle. Sedcaputilludhodiernumca- 

f)itoIinum, ciim quatuor pedes altitudinc non adtingat , ad co- 
oflum triginta circiter pedum adtinuerit, non ad eumqui to- 
tis quinquaginta pedibus altiis erat. Nam in ftatuis colofleis > 
&, ut vocant, heroicis, odies altitudo capiris obfcrvatur. Ad 
hcTc vero , a Nardini fententia ampledenda arccnuir tcftimo* 
nio Flaminii , qui caput illud arneum ante Metam f udantcm , 
erutum memorat. Er^t itidem in Palatino templum Helaga- 
bali , de quo Lampridius. Uhi primum irmcffus cft Urbcm^omif 
fis iis qn^e in provmcia gcf-cbantur ^ Heliogaialum in Palatino 



»> 



^^^^^fi Caput decinjum tertium. 1S5 

monfe jnxta ades Imperatoris confecravity clque templum fccit yjiu- 
^ ^^^^ dens (^ matris typum ^ Vcfta igncm , ^ Palladium ^ Ancilia^ 

(j^ omnia Romanis vencranda , in illud transfcrre templum i (^^ id 
^^^N agcns y ne quis dcus Roma^ nifi Heliogahalus coleretur, Meniorantur 

^ ^^' itcm in Palatino domus clarorum virorum complurium , in qucis 

5 V. in Ciccronis domus in clivo proxime templum Jovis Statoris. 

Marix Egreflis a maiori oftio ex hortis Farnefianis, occurriteccle- 

^nimc. fla S. Mariar Liberatricis , ubi repertum fuit anaglyphum mi- 

i cxrra rabile M. Curtii , quod ex Capitolio in villam Burghcfiam tran- 

iinpa- flatum eft. 

^ c|^aeis Flaminius Vacca. Quo loco jam eftecclefia^. Ma- « 

riiunt, r/> lihcra nos a poonis infemi y mea artate repertum fiiit anagly- « 

cJoaa phum Curtii equitis , in voraginem fefe pi-arcipitantis Jam muro « 

icnon Capitohi affixum in ingrefTu palatii Confervatorum. ^ c* 

;JVlat- Lacus Curtii , a Curtio denominatiis, proxime ecclefiam^. 

fo (Je- Maria lihcra nos a pccnis inferni y in foro Romano erat. 

E vicino trcs columncX luperfunt crediX , ordine Corinthio ^ 
tjujiiil cum capitcllis, epiftyho , coronide , ejus generis quod pycnofty- 

.^-^^n- ^^^^ vocant , quas aiunt quidam pcrtinuiile ad templum Jovis 

^j.^. Statoris. Verum tcftimonio Plutarchi certum eft , Jovis Stato- 

'^ ris templum fuiile in clivo Palatini montis, hoc autem in pla* 

^^^5 nirie fitum eft^ alii, 8c eft vulgiopinio,aiunteilereliquiasporu 

[^^f tis a Caligula confccli , ut apafatio ad Capitohum plana viaper- 

geretur : at hoc vanum commentum eft. Tres columnas illas 
vir. cl. & in Romanis antiquitatibus peritiflimus ^^ /^/ 7"/6»/7//^r^, 
a:ftimat pertinuille ad templum Julii Ca:iaris hoc loco /itum , 
his de cauiis: quiaVitruviusait, duofolumintercolumniiillius. 



por- 
b<in- 

icus 
nus 



[^ qupd pycnoftylon vocant , genera Roma: eile , in templis vi- 

" dchcet Vcncris gcnitricis &JuIii Cxiaris: in ifta porro colum- 






natione id genusintercolumnii dcprehenditur. Poft Vitruvium 
tamen mulca eodem genere ftruda ihnt: at ciun iftis circiter in 
partibus fucrit templum Julii , &intercoIumnium quadret , hinc 
. . non levis conjedura eruitur. Adhxc, efFoiTum hoc loco Curtii 

^ anaglyphum , lacum Curtii ibidem fltumproculdubioiadicat, 

'^^' cum fit ahas exploratum in itho fori anguloextitiile lacum ,cui 

^ » conterminum erat Juhi Cariaris templum ^ iiquidem cum Ta- 

?^' citus necem Galbx narrat, ait ipfum juxta lacum Curni enc- 

^v clum , & Titum Vinium , tum lateri ejus hxrentem, adproxi- 

^^^ mum templum divi Julii aufugiile , Piibnem in templum Ve- 



184 DLirJum Itdicum. 

ftx , quod ex altera fori parte qua itur ad forum boarium , item 
prope lacum Curtii , videbatur.' Hxc porro templa , utpote vi- 
cina lacui , erant fugientibus opportuniora. Et quod gravius 
eft , Statius fylvarum lib. i.de equo maximoDomitianiait.ca- 
put ejus obverfum fuiife templo fulii Coriaris, 

Htrr obviu limina fandit 
Q^fcjfus bclLis y affcrtj^ynuncrc prolis 
Prirnus itcrnoftris oficntkt in athera divis. 

Terga vero verfus templum Concordix^ 

Terga^aier^ hlandoquc videt Concordia vultu. 

Hxc apprime convemunt tempio cujus adhuc tres column.Tr 
fuperfunt ^ nam ex altera fori parte prorfus e regione templuni 
ConcordicT hodiequefupereft , ita ut neceifum prorfus fuerit ^ 
equum cujus terga templo Concordix obverfa erant , adverfo 
ad tres columnas capite fuifle, qua^proinde ad templumjulii 
Ccxfaris pertinueriftt. Hoc in tribus iftis columnisfingulareob- 
fervaair, quod coronis folaepiftylii &zophorialtitudinempe- 
ne exarquet. Animadverti quoque in quadam exiiscolumnise 
faxis marmoreis^multis confeda, partem iupcnorcm locomo- 
tam fuifTe, quando, foramine adcommiiTurasefFedo, Barbari- 
ligamina xnea, intus pro firmitate operis inducla, eruebant^de 
qua re infraFlaminius : qux porro iuperius a xulimus, non levis. 
momenti iunt ad verum templi Concordix adferendum fitum. 

Lacus vero Curtii , etiam arefaclo iolo , laciis nomen reti- 
nuit. In eoque ftabant arcc quxdam , & ftatua equeftris me- 
morata Domitiani. Ad horc olea , vitis &: ficus iftic fuifle di- 
cuntur. 

Erant item in foro column^e hngulares : columna roftrataDuiL 
lii, columna C. Menn qui dcviccrat prifcos Latinos , cokminar 
Julii Carlaris, & Claudii , atque etiam columnacum iolariho- 
rologio, ei confimilis qua: in campo Martio propter S. Lauren-^ 
tium in Lucina erutamir. Inforoitemerattempiumjani^quod 
tempore pacis occludi ibhtum erat, ut innumiiinatibusNcro- 
rus frequentibus/pcclarur. Eratqucjanus bifrons diverfus ab aliis 
Janis quadriviis de quibus infra. 

In medio arCcT Campi , ut vocant , Vaccini , exftat ingens 
iabrumex marmore granito potundum unoiaxo,quomajusin 

Urbe, 



Caput decimum tertium. i8y 

Urbc nullum , viginci enim Romanos pedesddiametrohabctj 
quod cui olim ului fiieric ignoracur. Thermisforcedcpucatum 
non inepce quis dixerit; hodie aquandis pecudibus&jumencis 
eft ului. De iUo iupra Flaminius , qui ad arcum Sepciinii effof- 
fum narrat. 

Non longc hinc erac Lupercal, lpela;um fcilicet ad radicct 
Palatini , ica diclum a lupaRemiScRomuIi nutrice, abEvan- 
dro coniccracum Pani Lycaso ,quafi dicasZupuli. iS'onprocul 
item iicus Ruminalis, ad quam ejedifunc Remus & Romulus 
infanccs. H.xc quidem prope forum ex latere Paiacim eranc. In 
libro de originc gentis Romana: , de Remi 6c Romuli , juilii 
Amulii Regis, expoficu,& de Fauftulo paftore hicc craduncur, 
Addunt qutdam , Fauftulo infpcSiante , ficum quoquc advolajfc ,^ 
^ ore pleno cibtim pueris in^eftijfc •' inde fcilicct lupum picumquc 
2dartiiC tutcla c(fe : arborcm quoque tllam , Rummalem diciam, ^c. 
Harc hiftoria in annulari nobilis matronx noflracis de S.Mar- 
tha , lapide anciquo bellc exprimicur , ubi in ipecu Lupercalis, 
lupa Romulum &: Remum pueros ladans incda ; dum Fauflu- 
Iu5 Palatino monti infidens,ritu captantisauguria,Ucuumfive 
baculum rccurvum manu tenec, haoetque canema tcrgo £ir- 
fiim iuipevlantem. Hk fchema mbjicimus. 



i86 Diarium Jtdicum. 

Proximc S. Anaftafiam flra olim erat Ara Maxima Hercu- 
lis , cujus ftatua ex fpela:o quodam eruta fliit , arneaque & in- 
aurata crat , qua: ad Capitolii Palatium Confervatorum allata 
clt. Id vulgo dicitur j verum Flaminius , quem fide dio-num 
fiiiire nemo negaverit , ferefert accepifTe , flatuam illam inforo 
Komano proxime arcum Severi repertam : & Martinellus in 
Roma facra , ait iflic fiiifTe aram Confi , &: templum Neptuni 
cqueflris. ^ 

Ecclefic-e S. Georgii accumbit ad lorvam arcus Severi minor, 
cujus infcriptio in foro Boario fltum arcum dicit. Ibi fculpta 
funt cleganter vafa facrificiorum, &: ritus eorumdem. Interfi- 
guras facriflcantes vifitur Get.r locus ; cujus icon pofl necem 
ejus , jufTu Caracalla: fcalpro erafa fuit. A fronte arcus fcul- 
pta funt figna militaria , non trophxa , ut quidam noflras dixit 
&exprcllitinxTe. 

Ibidcmjanus antiquus efl:, non quidem templum , kd qua. 
. dnvmm , qualcsjani bene multi per Urbcm crant , alii quadri- 
frontes, feu quadrivii,ut iflc, alii bifronrcs , qui ad ne^otiato- 
rum commodum flrucli erant j unde Cicero OfKciorum fecun, 
do : Sed toto hoc de gcncre , de quarcnda , de collocanda fccunia . 
etiam de utenda , commodius a quibufdam viris ad mcdium Janum 
fcdcntibus , quum ab ullis philofophis ,ttUainfcholadifputatnr. Prar- 
ter hofce Janos,tempIa Jani per Urbem crant. Janusporroiflc 
quadrus,infingulis lateribus arcus finguloshabensprxgrandcs, 
ita ut undique pervius &: pedibus 6c oculis fit , magnis marmo- 
reis molibus flruc1;us efl. Ait Anonymus noflcr infra , Janum 
iftum fuo a:vo vocatum fuifle turrem Ccntii dc Franzapanis. Et 
fane Jano impofica: turris lateritix confpicua hodiequc veflio-ia 
fupcrfunt. E vicino exftat rivulus aqua: qui a paucis annis cTe- 
tcclus erupit , &: influit in cloacx maxima; antiqux canalcm, 
Cloacn: inccr mirabilia Urbis computabancur 5 iftic refiduum* 
cloaca; anciqux fiiperefl , quod pro fpccimine rci videri poccft: 
hujus fornix grandibus lapidibus conftat. Ea vcro altitudinc 
cloaca; crant, utnaviculis poilentpermeari. 

Proximc fita eft eccleha S. Mariac in Cofincdin , qua: ticulus 
Cardinalicius cft: olim fchoIaGra:cavocitabatur,inquaS. Au- 
guftinum tradunt Rhctoricam docuific. Duobusautcmcolum- 
narum ordinibus fiilca, duos ambones marmorcos habec , qui 
forma in ecclefia S. Clemencis. In porticu ejufdcm cft ma^-na 



Caput decifhtifn teffium. ig^ 

rota lapideJt ad moJx formani , cui foramina ouinque adiiint , 
quafi oris , ilarium & oculorum, & vocant la ooccadelUveritk^ 
indeque totam ecclefiam eo nomine vuJgus compellat , rati 
efle os fundens oricula. Di/putatur autem cui flierit u/ui:funt 
qui dicant fuiile proDC aram Herculis maximam j alii pro lu- 
bito fabulantur : mini hunc nodum fblvit vir cl. & amiciffimus 
Federicus Roflgaard nobilis Danus , cum in Cancellariat pala- 
tio petram proniis finiilem , iifHemque fbraminibus inflrudtam. 
in medio impIuviopofitam,oflendit,ut pluviales aqu« pcr ifl 
tarc foramina difHuerent in cloacam. Vulgarisdecemplo&la^ 
pide opinio duabus hifce infcriptionibus enundatur» 

Templnm hoc pervctufinm 

Pndicitia Patritia 
A Gentilitate dicatum 

Anno Domini CCLJTI. 

S. Dionyjio Summo Vontifice 

Sanli/c Mariiein Cofmedin 

Chrifiiana fietas 

xn tcmplum commutavit 

in ejusaula 
Hadrianio Imperatore 
fub nomine Athenai , 

SchotaGr^ca 
antea nuncupata 
fanHum Augufiinum 
Rhetoricam pofimodum docuiffg 
€x vctcrum traditione 

habetur. 
Cujus reimemoria 
ne oblivione tepcfcat 
Archipresbyter^ Canonici 
hoc in marmore appani 
eurarunt anno JubiUi 
M DC L^xy 

Alia. 

Simulacrum hoc , Bucca veritaus nuncupatum, in templo Jovi Am 
momo ab Hercule dicato , prope Aram maximam , m qua ritu Graco 

Aa ij 



i88 Diarium lulicum. 

vana gentilitas facrificiumpcragcbat yfuiffe dicituri ac traBu tempo- 
ris in tali habitum vcncrationc , ut fi quis maximum rcquireret ju^ 
ramentum , nutnu intra os cjus impofitafolcmnitcrjurarecogcret. Im- 
fiis fuperfiitionibus dcorum y:ntium fublatis ^hic jacct dcjeUum^ut 
ejusfalfa rcligio profirata^ in tcmpto jam Pudicitiie Patritia ^prif 
cis temporibus conftruEio afpiciatur^ inquo poftgcneris humanirepa^ 
rationcm fub titulo Sanfi/c Maria in Cofmedin ^ quod facerdotum 
ornamcntum fcnat , Dcipara: fempcr f^irginis memoria colitur atque 
vcnerutur. 

Ibideni ad oram Tibcris , tcmplum rotundum vifitur exi- 
guuin , columnis ftriatis exornatum , ordine Corinthio j eftquc 

f)/eudodiptcron 5 quod alii Herculis ^ alii Vefta:, alii deac Vo- 
upia: cllc dicunt. In nummis antiquis habetur templum Veftiac 
rotundum , cadem pene forma , quod fortaile pro Vefta cal- 
culum fcrat. Jam vero S, Stephani nuncupatur, eftque auriga- 
rum ccclcfia. 

E rcgione raccllum eft , nomine S. Maria -/tgyptiaca, olim 
templum , cujus antiquitatem teftificantur ea qua: (uperfimt. 
Sunt qui dicant efle templum Fortuna: virilis j alii aliud augu- 
rantur , fcd infirmis proriiis indiciis. Acceditautem adgenusil- 
lud quod pieudodipteron vocatur, de quo alias. Sed columna: 
mcdia fblum parte prominent femuro. Jamlocum&ecclefiam 
tencnt Armeni, quorumegoOfficiofemelinterfiii. Initiumdu- 
duni fuic a Proccflione , quam a veftibulo coeptam proxime al- 
tare ad canccllos abfolverunc: inftrudi autem erant vafis *eneis 
argentcilquc, quorum qua:dam cymbalorum veterum formam 
haud malc rcfcrcbant. Et plerumque inter cantandum tam ve- 
hementi fonicu concrepabant cxra, ut obtunderent aures, aera 
Dodonea dixiflcs : dum veroadcertasvocesvenerant^gemina- 
bant ftrepicum, Dcinde cum Lithurgia celebraretur , duo mi- 
niftri cum inftrumentis quibufdam ulcro cicroque aderant ^ in^ 
ftrumentorum forma iftarc. Oblongo baculo adaptata eft ta- 
bella a-nea rotunda , cujus circulus tintinnabulis a:neispermul-. 
tis inftrudus eft. Cum hifce porro inftnmientis ad aures epifco- 
pi ftrepitum edcbant : erat cum validiusin(bnarent,ad certas 
vidcliccc Lichurgix partes : inftrumcnta autem hujufmodi aVitp- 
fm^QixxQx nuncupant. 

Haud procul cxftat ccclefia B. Mari;e de Confolatione & 
Npfocomium famofum ipfi ad jundum , m cujus cocmeterio , Ca% 



Ci^ut decimum tertium. it^ 

, fiiris ftatuam inventani narrat fculptor infignis. 
^tmfo^ Flaminius Vacca. Memini in ccrmeterio Confbla- « 

^^rctju^ tionis repertam fuifle ftatuam jacentem , marmoream ^ vulgaris «« 

rct. Im- ftatune , confiilari veftimento ^ brachio fiiblimi , ac fi caput tue- " 

hm^ut retur. ^ftimatum autem vulgo fliit, efTe Cacfarem. D.Ferran- «< 

t^frif dus de Torres Procurator Proregis Neapolitani D. Perafani de « 

urepa- Riviera illam coemit : juffitque me caputipfi Csefaris ador- « 

rdotm nare , quo gefhi erat cum occideretur d Bruto. Quac ftatua « 

atqne in Siciliam exportata fuit. " 



lim 
nc. 



n 



■ ■■ p 



C APUT XIV. 



• CXl- 

Ique 
Vo- 

c/fcc DIES SEP TIM A. Mom MtLgnmopoli diEhts. Sire^ 

cai' num/chema in njilU Aldobrandina. De equisin Mon^ 

'^^" tecaballo. Koma fiatua /edens ibi deteSia. Apollo ala- 

tus. Baccbica Jimulacra. Ingens *vis ojpum in fibterra- 
neo fimice. Vetus Capitolium, Templum ^irini. 
u. Sdfemata Bacchica alia. Solum Vrbis collwvie q) rui- 

ll- nis mutatum. Templum dei Sihani. ThefiMti eduSH 

^ hilioria. Mithra templum , five adytum in valle Fimi' 

nalis. Ejufdem fimulacra ^fihemata leonino capite. 
Symbola Mithra. De initiationibus ejufiiem. Sefulcrum 
^epitaphium Luciiyqui Afidis Mithr* fiuerdotis filius 
erat. Ara fipulcrales. Epitaphium ^yrtaU. MulSU 
*violantibus fipulcra irrogat*, Therma Uovatian*. 
S. Lmrentius in Fanijpema quare in Formonfb diSIus, 
Therma Olympiadis, Simulacrum Martis. Stattue eru-. 
t£. Ecclepa S. Salvatoris in Tellure. Palladiumfirum, 
Forum Ker<v£. 

VI s I s Capitolino & Palatino montibus cum vallibus pro-, 
pinquis , jam eft ad Quirinalem & Viminalem properan- 
dum t, &c primum A monte Magnanopoli ineundus curfuseft:d 
balneis Pauli arftimanc ortum nomen , Bagnanopoli , poftque 

Aa ijj 



190 Diarium Jtdlctm. 

MagnanopolL IfHc coiivencus cft S. Cacharina: Sencn/is recens. 
E:3icenor ccclefix fuperficies porticu eleg^ti inftruda. Incra 
Monaftcrii fepcum cft cujFris -iiigens , quam del Grillo vbcanc ^ 
cciamqiie curris Miliciarum dicicur , dc qua varix bpiniones. 
Excicacom arbicror uri& aliaspertJrbem^cumcncibusRomanis 
xebus, & CTaflante Romx inreftmo bcllo. 

Proxini^ ficum cft Monafteriani item S. Dominici , Virgini- 
bus ftxudum magnific^. Moniales ex primariis Urbis faniiliis 
fimc. In chefiiuro ingens rupellex argenteorum vafbrum, alio- 
rumquc id gcnus. E vicino confilHr ecclefia S. Agacha: inSu- 
bura , quse anriquiflima cft & ticulus Cardinalicius , jam a Benc- 
didinis Moncis Oliveci occupacur, & in Subura dicitur, licet pro- 
cul Subura, quade re fiiperius. Montem Magnanopoli putant 
olim didum coUem Latiarem , in quo erat vicus Muftelkrius 6c 
templum feu xdesjovis Lariaris^ 

iDidem occurrit villa Akiobrandina , cujus ardcs ftatuis ana- 

glyphilque exornantur^piduris item egregiis:iftic Bartolusju- 

rilconfiiltusa Raphaele depidus. Eminct tamen intcr alias an^ 

tiqua illa pidura in udo camicnco, nuprias Aldobrandinas vo- 

cant : ubi prarcipua: antiquorum nuptiales coeremonicc obfer- 

vantur ,pidore erudiro. Iftic putac Nardinus fiufle coUcm Mu- 

rialem , in quo erac cemplum dei Fidii , qui alio nominc Saa* 

gus j fimc qui Sancum , alii San&um , alii Sabum voccnc , crac- 

que deus Sabinorum. Sancus aras alias cemplaque babuic in 

Urbe. Iftud dii Fidii cemplum foramen in fornice habuic, inftar 

Pantheonis hodiemi ihmcfub ^V didum volunc. Ancequam dc 

villa Aldobrandina exccdamus , non prxcermitcendum iftic Si- 

rencs haberi , ex marmore fiibrubro , corpore volucris , vulcu 

fe.nineo : nam Sirenes eciam corpore volucris haud raro repra^ 

ientantur. Et fic in codice Colbcrrino 2434. qui catena eft 

Gra:ca SS. Patrum X. feculi in Job, ubi ad fingula rerum no- 

mma res ipfx deUneantur , ad hunc Jocum c. 30. v. 19. ct^JW 

fo$ Si y^y>fA oilfnhm , ideft : Frater autan Sireftumfailus [um. Si- 

rcnes hac forma pingunturibidem;. 



C^Mt decimum qumum. i^ 



Non procul hincexftat ca;not>mm S.Sylveftri,aTheatinis 
occupatum. Ecdefia eigregii exomatur. Pictune in udo coe- 
mento adcapellam Afl^ptionis.piiflore celebernmoDoniini- 
<juino iimt , & hiftoriam Eftheris exhibent. In conventu degit 
vir genere , pietate atque enidiciorie pnEferdm ecdefiaftica 
clarus,JosEpHus Maria Thomasius, qui multiscditis ope- 
fibus rem Htterariam exomavit, 

^des qux jam a R.oipighofis incoluntur , e regione fiint , 
a Cardinali Mazarino ftruobe , elegantes , amplx & amnzmil]. 
ma: profpedu. Eodem loco erant thcrmx Conftantini ^ qua- 
rum rudera prarterito feculo dedmq fexto fupererant. litinc 
CKportati funt equi,jam in platea Pontilicii Palarii Quiriiuhx 
iiti , qui , perinde atque heroes ipfbs equos manu ducentcs , 
Grarco morc fculpri funt. A Conftanrino autem magno R.omam 
tranflati,inejufdemchcrmisconftituti fiierant. Ad eorumbafin 
fculptum legitur : OPUS PHIDIAE, OPVS PRAXITELIS: 
atquc jamdiu opinio mana^Ti , efle ftatuas Alexandri Magni. 
Verum cum Phidias & Pcaxiceles diu Alcxandrum Magnum 
xtace prarverterint , ftatua: hujufmodi aut ahis lunc audoribus 
adornac.r,auc Alexandrum Magnum minime reterunt. Liqui- 
dum autem eft iiifcripciones jamjam memoracas , utpoce lari- 
nas , nec Phidia: Praxicelifvc , nec Alexandri tcmporibus con- 
fedas j (ed poft comportatas Romamftatuas,ex quadam opi- 
nione , infcripcum ita fiiiflc. De ccmporc quoincxfcfunc, fuc 
curnc nihil : ante obortam typographiar artem , unura novi 
lcriptorem , qui ftatuarum atque una infcriprionum iftarum 
nrtemineric -, Anonymum ncmpe XIII, feculi , qui , pro more 
folito , incptiiDma comratfnta ea de re venditat. Eriftisporro 



19^ Diarium Itdicum. 

equis, capirsQuirinalisnomenfordta eft Monte cavallo. Loii^ 
ge divem narrat Flaminius , dum ait hafce gi^anta^as ftatuas 
olim ance domum auream Neronis conftitiile : lic illc. 
» Opinio multorum eft ^ gigantes qui nunc in Mcnte caballo 
w iiint j antiquitus ftetifle ante portam domus Aurex Neronis ^ 
15 atque inde exportatos a Conftantino , bafibus illis prargrandi- 
w bus impofitos fuifle , a quibus Sixto V. jubcnte remoti iimt. liC 
w dem in bafibus confifteoant duo Caftores marmorei , a Paulo 
M IIL in Capitolium tranfvedi j qui jam in ornamentum fcalac 
» AnT celi , verfiis xdts Senatorias in fcala cochlea: more fada^ 
« pofiti funt. Cum autcm Sixtus V» memoratas bafesdiruit^ob- 
M lervavi lapides verfiis murum pofitos , fculptos fuifle & vefti- 
» gia Neroniana pra^ferre , quia , cx ipfo operis modo , animad- 
» verri eofdem efle qui hodie in frontifpicio vifuntur , idipfum- 
53 que in aiiquot lapidibus , mcmoria mea iftic excavatis , ob- 
13 iervatun 

w Qiia loco pofiri funr cqui in Montc caballo , fivc Quirinali^ 
M rccordor vidifle me molem quamdam cx fUicibus &TiburtiiTi3 
» impoJicis ftruftam, qusc folo complanatafiiit^utjamvidereeft. 
>3 Puto iftic fuiflc maufolcum j nec aliud conjc(ftarc pofTum ^ 
xi quando ornamentis omnibus j^oliatus crat locus. 

Maufoleum certc fuifle nonpotuit,qaandohicIocusatcm-^ 

porc ufquc Scrvii TuIIii intraUrbis mccnia crat , ubi non lice- 

batmauibleaScfepuIcra excitarc. Etfi porro Icxhujufinodi vio^ 

lata hicrit. Nam, ut habet Capitolinus, Antoninus Pmsintra 

urbes morruos fepeliri vetuit , quia fcilicet a prifco ritu multi 

rccefrerant : nullum tamen vidimus maufbleum, fiveinfignio- 

ris noix iepulcrum^intraUrbismccniaexardificacum.Etfiporra 

moenia illo arvo in clivo Quirinalis ereda cflent , ad cacumcn 

ufque montis non pertmgebant. 

» E vicino recordor crutam fuiile Romam fedentcm , ex mar- 

w morc Saligno, quater ftatura vulgari majorem,aperito artifi- 

33 ce elaboratam. Eracque haud dubie confccfla, ut procul patc- 

>j ret oculis j quod ex quibufdam ftatuaria: artis deprcffionibus ar^ 

>3 guebatur. Ipfam coemit Cardinaiis Fcrraricnfis, &: m Jiortum 

33 luum proximeMontcmcaballumdeportavrt. 

Puto eanT ftatuam efle , qua^ in hortis Pcrretinis, in vertice ag- 
gcris Tarquinir fulpidtur. 
^ Flaminius Vac c a. In vinca D. Dominici Blondi ^ 

quar 



lUS. 



Caput decinmm qtMrtum. 193 

qiix in thermis Conftantini in rupe Quirinalis eft , reperit Blon- cc 
ihis hoc anno f 1594.) Apolhnem marniorcum nacurah proce- ci^H-^-^ -!*• 
riratc , cujus humeris hcxrebant ala: , c]uod nunquam antc vi- cJ 
dcram , nccnonahquotcapitaTerminorum,inquibusPancor- cc 
nutus caprinis pihs , item Cibelesturrica, duobusleonibusinil- cc 
dens, pcritoartifice. cc 

Recordor Capitanctim Marium Spiritum proxime hortum cc 
iluim rcpcriile fcptem Sabinarum capita behilTima,compofitis cc 
ilngulari modo capilhs. Ad ha:c, urnam ovalcm marmoris Parii, cc 
ubi Bacchanaha iculpta , quopacloicihcetBacchaMpiumBac- cc 
chum in curru trahunt : quarum ahx tripudiabant j ahx con- cc 
crepabant cymbala , 6c una Satyri cumtibiis. Harcomniacmit cc 
Cardinahi de Montepolitiano , & donomifitad LufiranivU Ile- cc 
gcm. At invidum mare nondum ahatum munus abforpiit. cc 

Marii iftius hortus ubi pofitus fuerit ignoramus. ct 

In thermis Conilantini,quxinMonteCaballo i"unt,e rcgio- cc 
nc S. Svlveftri , Bernardus Acciaiolus , dum in fundo fuo ex- cc 
cavaret , incidit infornicesquofdam diruptos, plenos coni^cfta cc 
terra , &: evacuarecavascepit: reperitque fragmcntabcnem.ul- cc 
ta columnarum cx marmore ftatuah , tri2;inta palmorum lon- cc 
gitudine , cum capitellis quibufdam & balibus. In cxtremo for- cc 
nicum , locum occluium dcprehendit , rudi pariete , non ad per- cc 
pendiculum faclo : ipium itemconfregit,penetravitqueinduos c^ 
tornices plenos ofilbus hominum. Cum autcm amicus mihief- cc 
ict , acciri me juilit. Iftuc nec fine labore me inrromifi 3 quia cc 
a foramine fornicis ad oila , quinque circircrpalmoruminter- cc 
capedo erat : &: cum in ofiium moIemcadercmus,firmumpo- cc 
nere veiligium non hcebat, itaut ufque ad gcnua imprimere- <c 
mus plantas : oilaque illa ad primum tacflum in cincres ibant. cc 
Tantum denique progrciTi iumus , ut ad fornicum rcrminum de- cc 
veniremus. Erant autem longitudine polmorum circircr cen- cc 
tum (' id cft , pedum 67. ) alci plus minus triginca. Arconiri cc 
morcuorum numcro , alh aiiud conjeclando dicimus • vcl Ne- cc 
ronis carnificinam quamdam elle , nam iftic proximc lica fue- cc 
rant Neroms xdificia , elleque proinde Martyrum corpora ^ c 
VLhr.agni concagii rehv]u:.;i. Conjcccaba:ncgo,cum mcniurati c 
fornices perforati fupernc non eflbnt, ilihxc corpora ab antc- cc 
nore oftio pofita fuific : Sc [an^t puto una onmcs cc>dciiK]uc die ^ 
taro funcios , poficofque finguIosordine,codcmccmporc, anrc- c^ 

Bb 



194 DUrium Itdlicunt. 

** quam fcEterent. Ccrte vacuum illud quinque palmorum afor- 

>5 nice ad olFa , cx eo provcniebac , quod conlumtis carnibus of- 

» ia dcprimercntur. Nam fi ofla carnibus dcftituta &: arida con- 

>5 jeda iftuc fiiiflent , ufque ad iummum tota concameratio ple- 

*' na remanliiTet ^ ad hxc , olfa permixtim pofita viderentur , at- 

» qui corpora integra , quoad ollium fitum , viia iiint. Quod indi^ 

'> cium iane cft fuille illa una cum carnibus conjeda. Murus au- 

»^ tem qui fornices obturabat, aperte fignificabat cormentarios foc- 

>5 toris tot fcilicet tantonimque cadaverum , impatientia, pra:ci- 

» piti opere parietem confeciile. Tuumerit, Virclariirime,quihi- 

» ftoriam probecalles, memorandi liujufce caius cauiam aperire. 

Ibidcm, inQuirinaliicilicet,xdes Pontificio: funt , aGrego- 

ru> XIll. Sixto V.Clcmente Vlll.&PauloV.excitatx. Atrium 

pcrampium &: clegans,(ublimibus hinc indc porticibus,conclavia 

lata a famofis architedis ftrucfla , picturis decorata. Sacellum 

Pontificium fculptis & depicbs hiftoriis ornatum. Hortus am- 

plus ad clivum vcrgens , amocno proipedu. In hortis Poiiti- 

ficiis , ut xiHmat Nardinus , iliit olim vetus CapitoUum , five 

antiquum templum , in quo tria iacclla crant •, Jovis icilicet , 

Junonis & Minerva:. Sed alii acftimant in BarDerinis hortis 

fuiile. 

Ad clivum veriiis hortos Columnenies , fuifle putant tem- 
plum Solis , ab Aureliano ftrudum , atque vicum codem nomi- 
ne: fimt qui vcftigium illud, hodieque confiftens, ad templum hu- 
juimodi pertinuille putent. 

Proxime ecclefiam S. AndrexRR. PP. Jeiuitarum,inverti- 
ce Quirinalis , erat templum Quirini famofum , cujus rudera 
exftaBant ducentis hinc annis , fimdatum in honorem Quirini 
five Romuli , poft ejus obitum , inque prxftantiorem formam 
deduclum a Lucio Papirio Coniule , qui primum ibi horolo- 
gium folare, quod Rom*xfuerit , inftituit. 

In quadrivio proximo proipcdus eft omnium qui in Urbe 

funt amccniflimus ^ nam ab Oriente ad ecclefiam ulque S. Ma- 

rix Majoris , a Septentrione ad portam Piam , ab Occidente 

ad montem uique Marium , ut vocant , a meridie ad equos iu- 

perius memoratos , nullo obice patent omnia. 

» Flaminius Vacca. Recordor contigiile in via qua: 

» tendit a Monte Caballo ad portam Piam, quoloco Sixtus V. 

» quatuor fontcs manare fecit , xit Mutius Matthxi ,qui ex fon- 



Cdput decimum quarium. 



^9; 



a lor- 

)Ll!)Of- 

I con- 

loplc- 

ir,at- 

I indi- 

usau- 

ds 

nxcl 



:num 
:lavia 

'Jlum 



jux 



tibus unum obnncc , cum co in loco xdificarct , repcnrcr h- 
r'^'f crihcium antiquum cum vitulo &: aliquot miniftris , Bacchum 

bUbOl- . 1-11 • r-^ • r> 1 r r 

itatura vulgan auplo majorcm , taunum c]ui Bacchum iUitcn- 
rabat , tigrem uva^ comcdentcm , Venerem aliarqueftatuaspc- 
ritorum artificum: & quia iftc locus quadnvium cjft, quoitur 
ad S. Mariam Majorcm^ ibidem complures cxftruxeredomos, 
^ intcr fodiendum in humiha xdificia , qua: /peciem fcrcbant 
!!"' balncorum pnvatorum plebeix gcntis^inciderunt. 

Qux narrat hic Flaminius videntur peitinere ad ardiculam 
Libcn Patris qua: in Quirinah erat , &: memoratur a Rufo. Korc 
F^ " enim omnia ad iacrificia Bacchica ipeclant. 

^^^^* Iftmc procedendo ad S. Mariam Majorem^cflvicuiusS. Vi- 

^^?P' tahs. In xdibus e regione pofitis , quas ab aliquot annis con- 

duxit D. Claudius Stephanotius, Congregationis 
noftrx ProcurarorGenerahs, decefIormeus,cum ejusjulTupu- 
teo fodiendo vacarent ^ poflquam pedibus quadragintainpro- 
^^^- fundum devenerunt , incideruntinvicummagnislapidibusmo- 

011^1- re viarum flratum. Hinc cernere eft quanta vis tcrrx , ex vi- 

, iive cinis colhbus Quirinah & Viminah , decidentibus imbnbus , tc 

ccc , ruinis domorum , quac ibidem repcrta: funt , congefta fuerit , & 

orris quam mutatum fuerit antiqua: Urbisfolum. Inveneruntibidem 

caput Hercuhs perito fabro , fed exefum. 
rem- Vicus S. Vitahs inter Quirinalem & Viminalem co!!cm f- 

onii' tus cft. Iftic fita eft ecclefia S. Vitalis , olim Collegiahs , fed jam 

ihu- RR.PP.Jeihitisceiht. 

Flaminius Vacca. Proxime vicum Felicem verfus «^ 
^rti- S. Vitalcm , repertum fuit memoria mca templum parvum , ^^ 

jera ^^^^^ columnis ex marmore fufco Africano.,vigintipalmorum: ^^ 

irini nec memmi rotundumne , an ovali forma eflet. ^' 

^mii' Forte fuerit templum dei Silvani , quod in vaHc Viminalis 

jlo. cxflabat, ut ex infcriptionibus ibidem repcrti^ conftat , ic crat 

porticu ornatum- 

f^[^e F L a M 1 N I u s V A c c A. Pauli IV. tempore , proxime S. «« 

i^j^. Vitalem;n villa Horatii Muti , cfFofTus eft thelaurus a vinitore, '•► 

,^^Q vis lcihcct aureorum numifmatum ficgcmmarum magni pretii. ^^ 

r^^ Qui vinitor cum prarda lclc fngaproripuit. Horariusin vmeam ^- 

lc confcrt , &i vmitorcm quxrit, donec ad locum in quo clfof- c»- 

fus thclar.rus fuerat acccilit. Ibi vafa a:nca quaxiam ^ccaldaria ^^ 

^7 Tupca , ukchufquc rimans , numiimata aurea rcpcnt , ilatim- ^ 

B b 1. 



196 Diuritiin lulicum. 

'> que in furcinotiriam vcnir. Mox nummuiariosnunJiccfquenK). 
♦5 nct , ut li quis numilmjta fibiaurca&gcmmasdcrcrrct^iprum 
>5 in Curix potcftatcm mittcrcnt. Sub \\xc Michacl AngclusBo- 
>> narota, domcfticum qucmdam , Urbinum nominc, miiit, qui 
» vetercs nec triti uliis monctascommutarct. Obilupuitnumnnu 
« laiuus , utque monitus fuerat, homincm in carccrcm trudi cu- 
>^ i'avit. Quarftione cumdomcfticohabita, tallus cftipiclc aMi- 
»5 chacle Angelo totum accepillc. Prarcipit Judcx in carccrcm 
5> mitti Michaclcm Angclum. Quo faclo^quxritur primum no- 
» men ejus. Re/pondct ille : DiclummihifuitvocarimcMichac- 
>3 lem Angclum dcili huoni arotti ^ id eil , de bonis incremcntis. 
j> Cujas es tu ? Aiunt me FJorcntinum. Noftin' Mutos ? Quibu-. 
♦> iJIc : Qui mutos novcrim, qui ncquidemfabuJatorcsnoicam? 
>> Inter ha:c CardinaJes quidam , rc compcrta , nobilcs cn: pii« 
>> marios vn'os mittunt , qui apud judices id ac;ant utdinuttatur 
»> libcr, &: rcducatur domum , Urbino ahquandiu poll incarccrc 
>> rcmaiiente. Tum renuntiatur Horatio Muto , vinitorcm Vc- 
» nctiis agcre , & ilJic viium fuiilc. Vir iJJe nobiHs lcic Vcnctias 
>3 confcrt j ibique infcJix compcrit , vinitorem & gemmas & nu- 
» mifmata Rcipubhcx tradidille , quxin munerisgratiamipfum 
>> civitate &: amplo reditu annuo donaverat. Conqucilus iJIe apu(^ 
» Senatum , tantum rctuJit , quantum ad iter Roma Venctias , 
» Vcnetiis Romam fatis eirct«&: niJiil prxtcrca. Hxcctiiparuin 
5> ad Romanns antiquitatcs conferant , anniii gratia dicla fint. 
» Vidc quam faccte cum fortunato MichaeJe AngcJo in cxtrcmo 
» vitx fortuna lurcrit. 

Eodcm circitcr loco Chriftina Rcgina Suecix , diu muJtum- 
queexcavari fccit, nuJJo frudu, iaJtcm fuo : nam opcrx , niii 
lumma cura obicrvcntur,omniaiubducunt. 
» F L A M I N I u s V A c c A. In viuca D. Horatii Muti , quo 
» loco rcpcrtus cfl: thciaurus , c rcgionc S. Vitalis , dcprchcnium 
» fuit idoJum ex albo marmore , ftatura palmorum quinquc , 
» baii iniiilcns , in camera quadam iivc conclavi fornice inilru- 
» clo politum. Aderant circum multxluccrnulxfiglinx,quarum 
pars tcnuior , ubi ellychnium infcritur , vcrfus idolum ipcclvi- 
bat. Eratque iimulacrum Iconinocapite,humanocorporc. Pc- 
jibus infllcbat globo., ex quo fcrpcns oricbatur , qui totum 
» corpus circumvolvcns , caput in os cjus immittcbat. Idolum 
» porro i^.ianus pcdori admotas , & utraque clavcm tcncbar. 



» 
» 

» c 



10- 

m 

o^ 

m 

u- 

.1- 

i- 

11 



cc 



Caput deciwtm quartnw. 197 

Aixquacuor ineranc , humerib h.rrences, quarum bina: verius '* 
carlum , binx verfus rerram /pecbabanc. Non arftimo remoci/1 '< 
iinix anciquicacis elle , quia imperici arcilicis 3 auc forcadis ica ^' 
vecus erac , uc ance inftauracas prifcis illis temporibus Romo: 
arces , confedum fueric. Aiebac mihi Horacius , Thcologum 
Jefuicam dixiile fibi , iis fignificari da:monem , qui tempore ^/.'7'- '' 
tilitatis in mundo dominabacur : quamobrem pedibusglobum ^* 
cerebac. Serpencem vero , qui circumvolucis IpirisfimuJacrum ^' 
compledebacur, 6cin os capucimmiccebac,inciicarefucurorum ^' 
pnxnunciacionem , ambiguis oracuhs. Claves in manibus , an- ^' 
norare dominium in univerfam cerram. Capuc leonis , princi- ^* 
pcm & moderacorem omnium animahum. Alas flgnificare ip- " 
iiim ubique efle. Hxc incerprecacio Jefuica:. NihiT non cgi uc ^< 
idolum cernerem : ac morcuo Horacio, ejus ha:redes ignoranc ^^ 
quorfum abieric. Neque abs re a:ftimacur , horcacu Theologi «^ 
Horacium idolum hujuimodi amandaffe in calcarium furnum, «^ 
uc humidicas coc annis in fubcerranea cafa concracla exficca^ *^ 
s recur j auc forfim m infernum , mandance Jefuica , remigra- " 

veric. ^ <' 

Sic ludic Flaminius. Cafaporroifla:cfubcerranea,nihiIaliud 
quam idoli cemplum erac , uc ex lucernarum apparacu confpi- 
cuum. Hujufce tormam , primis penicilli lineamencis figuracam , 
vidi R.oma: incer fchedas Pecri fanci Barcoli, famofi chalcogra- 
phi : addica ab nefcio quo incerprecacione, qua deum eflc quem- 
dam Sabin orum ferebacur. Anceqn.am meam hac de re opi- 
nionem expromam , audiendus de fimulacro alio perquam Cu 
niili nobihs fculpcor. 

F L A M I N I u s V A c c A, Memoria mea , pofl efFof- ^^ 
fum idolum hujufiiiodi , codcm loco ahud deprehcnfum eft ^ ^^ 
/ed in anaglypho iculpcum , leonino capice, corpore humano, ^^ 
a zona ad pedesinducumfubcilidlmovero, expanlifque brachiis ^* 
ucraque manu faculam geflabac. A\x icem dua: verfus ca^Ium , " 
dua: verfus cerram procendebancur , incer quas ferpens orie- " 
bacur. P^ lacere dexcro ara , fucccnfo ignc: ex ore idoli hifcia ^* 
cmifla,fupraignem anv volicabac. Hujus fignificacioncm non no- '< 
vimus , quia Thcologus non cxplicavic : fcd cuivisidinfj^iccre ^' 
Iiccc in ardibus ha:rcdum Korarii Mun. LorH-n fchanaui profc- ^* 
iinms. *' 

Bb ijj 



i98 Diarium /talicum. 

Hxc antiquitacis moniimcntaquolocojamfedeantignoriim 
Statuacerte prior ,quam,quorrumabierit, ignorare fe ait Fla. 
minius , a Bartolo ftipra memorato qui dclineavit, aut ialcem 
ipfi fimilis , vifa fiiit. Ha:c fimulacra efTe Mitlirx ne minima , 
ut quidem autumo , ambigendi cauia , omnia quippefymbola 
in hoc quadrant. Capite leonino Mithram antiquims exprel- 
fom accipimus a Lntatio Starii interprece ad Thebaidos librum 
primum. Idipfum non obfcure tradunt TcrculUanusin Apolo- 
getico , & Hieronymus cpiftola ad Lxtam de inftitutione fi- 
fia: , quorum tcftimoniis adferendis fuperledemus , quia in re 
nota tritaque infiftere non vacat. Hinc Minucius Felix in Oc- 
ft.avio:LEONUM ^canumvaltBdcesdicatis. InAbraxcisquoque 



Caput dectmum quartum. 1 9 9 

gcmmis Mithrasfive Sol , interdum leonetoto , interdum !eo- 
nino capite , ferpentino corpore exprimitur : cujus fymboli li^ 
thcTc eftertur ratio : c^uod ficut inter feras leo , fic inter fydera 
ibl, cxterisprxcellat torma atque fortitudine. 

Mithra: fchema non unum , imo nec paflim inter anagly. 
pha , ftatuafque veteres leoninafacieoccurrit. Vulgatiore cnim 
typo , Mithras in antro , humana juvenili facie , tauro quem 
cultro pungit infiftens, exhibeturjadditisfymbolis variis, quo- 
rum non una in hujufmodi fchematibus ratio. Hxcpluribus&: 
dode V. cl. Philippus a Turre , in opere de Mithra, haudira 
pridem edito ^ ubi fingula qUcX Mithram fpedant fumma ac- 
curatione percenfet. Huic lubens ifla^c omnia fimul publican- 
da tradidillem , i\ quidem ad Mithram fpedarc in mentem ve- 
iiiilct : at etiamfi naclus Flaminii fchedas eram ^ quia tum coL 
iigeudis monumentis deditus , fingula luce & explicatione 
donanda aliud in tempus & otium miferam , nihil de Mithra 
tum fuccurrebat. Hxc fane commodum erudito viro accidif- 
ient, qui de fimih Mithrx fchemate nihildum audierat. 

Ut ca:tcra hic exhibita Mithra: fymbolaperfequamur. Ser- 

PENS in fchematibus variis ipfi fempcr adpingitur j nullumque 

hactenus mihi videre licuit hoc fymbolo carentem. Tantaque 

rcligione curabant ut finc fcrpente Mithras nufquam prodirct, 

iit nonnumquam etiam vcl ipfi Mithrct nomini , iconccjufdcm 

minuiic comparcntc , fcrpcntis figuram adpingcrent. Id vidctur 

Divione in fcpulcro Terentii cujufdam , Imperatoris Aurelia- 

ni famuli. Is m anaglypho arcum dcxteratcnct, finiflraqueca- 

piti admota, pharctram a dorfo gcflat, decufiatis tibiis: a la- 

rcrc dextro his Tn MITPA FENETH M/t/jnr gcn/tor/\fcrpQnsCu 

imoCis flcxibus prxmitcicur. In imo lapidis lcgitur TH TEPEN- 

Tia TnHPETHE. /. tTiLly^m -, a latcrc finiflro^O ATPEAIANOC 

t CEB ACTOC. Hoc eft , Tcrcntio miniflro fccit Aurcliunus Aupiflus, 

w J^vo maxime Aureliani, Mithras a Romaniscultusefl,mon- 

\, ftrofumque hujufmodi cultum \s adauxit atque fovit. Cumquc 

'^, iccculo eodcm ars fculptoria mirum in modum dccIinafTct, uc 

i\ arguunt fingula qux iupcrfunt iftius tcmporisvcfligia&monu^ 

I menta , haud malc forfan auguraturFIaminius , cum Mithrx 

I ftatuam , fenefcentejam artium Iiberalium fplcndore , confe- 

|i ccam xflimac. 

I Circumvolutus fcrpente Mithras an alias vifus fit ignoro : ncquc 



2 



ioo Diarium JtdicmK 

fuccurrit qua demum religione monftrorum hujufmodi culrum 
numinibus fuis vcteres adtribuennt. Circumligatam itcm lcr- 

pente ftatuam memorat iupraFlaminius,ubid"eecclefiaSS.Pe- 
tri &: Marcellini. 

Alas quatuor iimulacnmi liabet : binas tantum conlJMcinuKs 
in fchemate quodam Burcrhefiano , ubi juvenili humana facie 
alatus Mithras tauro infiltit. Solis certefimulacrapinnataave- 
teribus conficla fuifiTe narrat Macrobius lib. i. Saturnalium c. 
19. qu^ rc5 ,inquit, monftrat cjus vclocitatcm. Qua ratione vcro 
difpar alarum numerus pra:feratur , ut modobmx, modoqua- 
ternc^ addantur, quis aperuerit ? Eft penes me BafiJidianorum 
gemma , qui deUramenta plerumque fua profanis geniilium ri 
tibus admifcebant , ubi humana fiijura iniculpta habctur, utra- 
ue manu faculam geftans , cui fex adduntur aLr: eam,etiam- 

Mithriacum quid oleat ^ non aufim tamen Mithram appek 
lare. 

Claycs manibus tenet Mithras , puta quia portentofa gen- 
tium fuperftitione , ut flir habebatur, &: boum abaUor :,\xt\\:^QX 
Commodianus. 

Infupcr (^^ furcm adhuc dcpin^itis cffc. 

In altero typo lucernas,converfo ad fimulacrum ellychnio. 
vides ^ in altero faculas geftantem Mithram. Quorum una nec 
ambigua fienificatio, Nimirum Perfc , a quibus ad Romanos 
Mithriaca lacra manarunt , non folem modo ^ fcd ignem criam 
Mithnx nomine infigniebant. Ignem , Perficum clTc ilumen 
ignorat nemo. Hinc lucernor illa: atque faces : vix enim inter 
Mithriaca illa fchemata &anaglypha,qux frcquenter Romx 
occurrunt , diverfo tamen typo, ufquam vidctur finefacc Mi- 
thras. 

GJobum denique pedibus terit Mithras, five quia, Porphv- 
rio tefte , Mithras mundi Pater & conditor habebatur j [\\q 
etiam quia orbi tcrrarum impofitus fol^Mithrornominecultus. 
totum illuftrat , /ervat , calore fovet , & fru<ftibus ornat. 

In antris demum ac fpela:is cultum Mithram, atqueinlocis 
fubterroneis ficra Mithriaca pcrada , frequenti veterum tefti^ 
Jiionio accipimus. Inde eft quod tabulam iJlam Sc anaglyphum 
in fubterranca Capitolii via rcpertum, pro Mithriacofvmbolo 
habeamus. Mirhras itaque, diverfo typorumgenerecclcbratus 
Roma: fuit. Dc hujus f]icns,tvpis, initiationibusadcunduslau- 

datus 



Caput decimum quartum. toi 

datus vir Philippus a Turrc. Adjiccre liceat, quar de Mithria- 
cis initiationibus ex Nonno adfcrt Barthius , nonnihil corrup- 
ta cfle , & farciri poidc ex commentario qui in codice quodam 
Gra^co Gregorii Nazianzeni comparet. Is x. Qccnlo exaratus , 
anno proximo 1701. ab quodam Gra:co pr*e/ule , Ludovico 




Jii^o/ CflLUTOr Tirflt fltTO^if XI o'aior. ^694^1 >V oyShilKOf^ slreq >co^oiaii$ , 
«4 V&' /3flL9/^r «J^rWr 'nAec9'/f<rD aAwojt Trot/e Aflglr. oior cy» JTor haj}l^cL<QtLf 

*(ftt '^^eL^ yi(JUt^^ (ISt)f TTOAi/. ^St a $ WlTp iflP>CL?\.OLJI ( fic ) iOUJTDf. €t5t 

cf «f>/iU9 gL^iiDSiiroc^ 19 fltaiTT/oai, (c aMct TJra » ct;^6«$ ou, <v*$ ^«'ttd- 
f6^, w$ oV<f^>/KdrStKoA*aii4 'Trct/eXfioj. i.QUadrazefimafeptimahiflo' 
ria , Mithr/e cmciatus exprimit, Sic autcm fe habet : Mithram fo- 
lem effc Perfa autunutnt , cui multa offerunt facriflcia , (^ ex fuis 
aliquos myficrlis ejus initiant. Nemo fotcfi autem Mithne myfieriis 
initiari ^quin pcromnia fuppliciapervafcrit y fcfcquevcluti inta&um 
dolorihus ^ faniium commonfiravcrit. Aiunt oEioginta cruciatuum effe 
gencra y qu/c gradatim initiandum experiri opus efi. Primumfcilicct, 
nando trajiciat oportct diebus multis aqua vim immodicam : dcinde 
in ignem fefe conjiciat : pofi necefie efi ut in deferto aytt (^ cibo ab- 
fiineaty ^ alia normuUa perferat y doneCy uti aiximus y peroFioginta 
cruciatus pcrmcarit. Harc Barthii allacic hiftoriac diflimilia mnt , 
quas in his confpicuo vitio laborat , Pr/mi w ei diebusmultisape- 
ricnda cfi aqua, Qua: vei vitiatis ex Gnccis exprefla , vel perpe- 
ram explicata funt. 

Poftquam diver/b typorum genere cultum Mithram enar- 
ravimus , epitaphium adfcrimus , in quo de Afide,inclytiMi- 
thrcT , ut fert inicriptio , (acerdote mentio. Quamquam non Afi. 
di iB«/^'4 five ara , nam ita vocatur , fcd filio ejus Lucio defun- 
fto ereda eft. EfFofla illa fuit , dum Roma: verfarer, in villa Cor- 
Cnia anno 1699. Eftque lapis quadrus folidus,uno atque dimi- 
dio pcde fublimis , latus uno circiter. Eodem anno, 17. Martii^ 

defcripfi. 

ACIAOC APXI6PHOCAI 

ANKATTOT TUAMI0POT 

AOTKION AOAOO^ THPAHA 

Cc 



xot Diarmm Jtalicuw. 

TPHC CMTPNHC gPATINHC (Jtc) 
ETrENIANCO<l>lAlCr K6KAC 
MENON gxOXON ANAPriN 
ATCONION AAnEAQN BHM 
OC * ©OAg 2HMA TE KPTnTfl. *(Jic) 

0*K^INHCACTONBaMON * [fic ) 

H*AAAON^KTOTTA*OT *(/0 
AnOAnCSI AHMQ PaMAiaN 
AHNAPIA*nENTAKCXIAlA *(/0 

Hoccfl: 

Afidis faccrdotis inclyti Mithr^ filium 

Lucium ccrtaminuni prxfcclum fatria^fu^ Smyrna^ anuibilis ^ 

Qui. nobilitatcm gencris fapicntia fua cxornavit , fr,cjTantiffimu5 

virorum y 
yiufonium fivc Italicum folum , atquc ha:c ara (^ monumcntum 

contcgunt. 

Qttimoverit aram , aut aliud quidfiam ad fcpulcrum fpcclans ^ 

Solvct populo Roynano quinque millia dcnaria, 
Non in tcmplis modo arx occurrcbanr , (cd in fcpulcris quo^ 
quc aras anciquorum ufus admittcbat , ca forma qux ad ily- 
lobatcn fivc columna: bafin majorcm plus acccdit: 

Antc [cpulcralcs infclix adflitit aras , 
ait Ovidius , qui tamcn explicationcm aliam facilc admittat. 
Verum exemplis multis palam fit , aras vocatos fuilTe lapidcs 
hujufinodi quadros , folidos, epitaphiis infcriptos; in tabuhs enim 
atque m urnis videre mihi non hcuit. Miilda violatoribus ic- 
pulcronmi mditflanon infrequentcr occurrit. Eratquandoquc, 
non modo fcpulcrum movcre loco , fcd etiam ahquid ibi ven- 
dere aut reponcre , vetitum. Sic in epitaphio quod nuper ad- 
tuht mihi viramicillimus AnielmusBanduriusMonachusBcnc- 
didinus Dahnata , exfcriptum manu viridocli Antonii Saivmj}, 
legiturque ad tumuhmi in ;tdibus Joannis Nardii Florcnci.r : 

AXIAAETC EnA«)RA TH lAIA FT NAIK I FEMI NIA 
MTRTAAH MNHMHC TSA5TTAIAC XAPIN THN COPON 
(/)E*a MHA5NA MHTE nHAHCAI MHTE ©^INAI E^OTCIAN 



Caput decimum qumum. ^q9 

EySW nAHN Sl MH ATTOC AXIAA^TC OAGH TI ANGPn 
niNON EI AE TIC ^KBAAH THN MTPTAAHN 

AazEi Tn oiCKa V b*. 

Hxc accurate exarata arflimo. Sufpicatur autem vir eruditus 
crrato fabrili AXIAAETC pro AFXIAAETC pofitum c/Ie : puta- 
rim ego legendum AXIAAETC: proclivis enim tv A inAmuta- 
tio. Epitaphiumficinterpretor. 

ylchialeus ( vcl Achillcs ) Epaphra propria uxori Gcmini/c Myr- 
tcil^ , memoria pofiran^ yatia , tumulum , ( iupple crcxit ) in 
^uo nuUus vcndcndi aut aliquid rcponcndi facultatcm hahcat , 
nifi priiis Achillcs ipfc humanum quid patiatur. Siquis 

Myrtalcn loco movcrit ^ folvat ffco dcnana his mille quingcnta, 

Repetatur exinde vicus Felicis , in quo, eundo ad S. Mariam 
Majorem , offcnditur villa Chiggia , parvi quidem ambitiis , 
ied admodum elegans. Hortus aquis ialientibus plenus ^ a:des 
intus ornatcT probc , in quodam autcm conclavi innumcra di- 
vcrfi generis rara & non obvia vifiintur , gemmx , antiqua va- 
la , omne e;enus armorum , adeft etiam pellishumanafiibacla, 
denfior peUe vituH ^ Mumia, uti vocant, ^gyptiaca, five cor- 
pus muHebre aromatibus , uti folebant ^gypni , conditum \ 
& aha innumerahujufiiiodi. Indcpcr vicumFehcis eundo, defl 
cenditur per divum Viminalem , & ad larvam dcclinatur. Efl 
ibi ecclcfia S. Pudentiana: antiquiffima , de cujiis tamen fun- 
datione incerta traduntur. Aiunt iftic olim fuillc thermas No- 
vati , quarum reliquix , inirio xvi. farculi, air Albertinus , vi- 
debantur. Monflratur in ccclefia puteus, in qucm fcrunt S. Pu- 
dentianani trium Martyrum millium corpora conjccifTc. Lo- 
cum & cccrefiam cum amplo Monafterio tcncnt RR. PP. Fu- 
henfcs. Erat S. Pudentiana^ ecclcfia in vico Pacritio , ut lcgere 
efl in prxdido Analedorum J. Mabillonii noflri Tom.IV.ac 
proinde ad nonum ufque faltcm Ixculum , nomcn hiijufmodr 
viculus ri:^tinuit. 

Eodcm itinere , dcfledendo ad dcxrcram, pcrvcnicurinec- 
clcfiam S. Laurentii in Paniijpcrna , fic vinaro,urquidcmpro- 
babiliter n:flimatur , nomineaPcrpcrnia , cujus infcripLio ifiic 
rcperta fuit ^ hinc cornipto per plebcium ufijm vocabulo, Pa- 
niiperna tb.ctum fucrit. Ecclefia eolocoflrudlafuit^quoS. Lau- 

Cc ij 



104 DurtHfH Itdicum. 

rentius in craticuhim conjeftus eft , aiuntquecraticulxpartcm 
illic aflervari. Ex adis porroS. Laurentiihabeniusibidemolim 
fuillc thcrmas Olympiadis. Fuit iJla e numero xxiv. Abbatia- 
rum Urbis , jam titulus Cardinahtius , ceflitque Virginibus S. 
Clarar. 
^ Flaminius Vacca. Quo loco fita jam eft ecclefla 

> S. Laurentii in Pane & Perna , fiib grandi fornice vacuo de< 

> prehenfa fuit a capitanco ^q\i\ nomen Joannesjacobus Interam- 
5 nas , ftatua ^ humana proceritate duplo major , ex marmore, 
* ut vocant , diopane •, ac fub Monafterio , Martis flmulacrum , 

> quindecim palmis altum , marmoreum : quod Cardinahs Fer- 

> rarienfis Tiourem , ad horti fui ornamentum , advehi curavit. 

> Eodem loco fornices fornicibus impofiti detcdi funt , variis or- 

> natibus decorati. 

Hxc videntur ad thermas Olympiadis pertinuilfe. Ecclefla 
S. Laurentii in Pani/pema , vocabatur antiquitiis in Formonfo y 
quo nomine infignita fiiit feculo nono , vitiato for/an voca- 
bulo a foro montium , videhcet Efquihni , Viminahs &c Qui- 
rinahs , quia iftic in unum coire videntur. Unde tradus hic Ur- 
bis , Montes dicitur ^ & e vicino eft S. Maria in Montibus ; in- 
colo: quoque vernacula hngua Monticcioli dicuntur. Statua Mar- 
tis a FJaminio memorata pertinuiflle potuit ad ardiculam Mar- 
tis, qua: a Rufo recenfetur in hac quinta Vrbis regione. 

Poft venitur in vicum cui Subura nomen : dicunt autem pe- 
riti , Suburam ab antiquis fcriptoribus memoratam , procul ifta 
Subura hodierna fuiflfe. Qua de re fuperius. 
»> FlaminiusVacca. In clivo Efquiliarum verfus 
'> Suburam , memini D. Leonem Strozzium eruiflfe /eptem fta- 
" tuas humana proceritate duplo majores , quas donp acccpit 
" magnus HetrurixDux\tuncCardinalis,Roma:agens. Verum 
>* nobilifljma omnium fiiit Apollinis ftatua, quam ipfi reftauravi, 
'> quopado jam videtur in ingreflRi Palatii fui prope Trinitatem in 
»' imo cochlearia: fcalsp. 

Haud procul eft turris Comitumqux, ut vcrior fert opinio, 
tcmpore Innocentii III. ftrucfla fuit Huic proximx funt cuju/1 
dam arx aut tcmph antiqui ruina:. Aiuntquidamcflc tcmpluni 
Tclliiris : hoc folo ducli argumcnto , quod in iftis partibus 
tempKuii quodpiam Telluristuiflfe feratur : arftimarem cgo tem- 
plum TcHuris fuiflfe ecclefiam S. Salvatoris inTellure, quarad 



Caput decimum quanum. lo/ 

pedcm Efquilini in Subura hodierna fiib ccclefia S. Pctri m 
vinculis confpicitur : nam & fitus confbnat & nomcn. Sancli 
Salvatoris igitur ecclefia , in Telluredidaflierit, quiaintem- 

f)lo Telluris eft , ficut ecclefia B. Marisc in Minerva , quia m 
oco ubi Minervar templum excitata fiiit , & fimiliter ecclefia 
S. Laurentii in Lucina, quia in templo Junonis Lucinar. Utad 
Aram fupradidam redeam , funt qui arftiment efie templum 
Palladis in Palladio foro , ita ut nomen a templo deriveturin 
forum : de quo Martialis indicans ubi liber fiius vxniret : 
LibcTtum doHi Lucenjis cjuare fccundum , 
Limina fofi facis Palladiumquc forum, 
In cujus rei argumentum id adfenint , quod Palladisftatuam 
frontiipicio & zophoro videatur. Quibus ego refragari non au- 
fim : notare tamen libet , fimiles Palladis Itatuas muro harren- 
tQs , licet minofes , haberi in Jano quadrivio ad forum Boa- 
rium. Porro videtur hoc ardificium non templum qnidem mu- 
ris claufimi fiiifle , fed aram ad murum qui jamextatjpofitam, 
columnis , epiftyliis , zophoroque ornatam , quod /erio rcni 
ipeculanti palam erit. 

E vicino eft antiqui(IimusmuruspraraItus,inquooftiumnidi 
fonna , ad dexteram ingreiTus vifuntur aliquot columnx mar- 
morea: ereda: ftriatxque , i^Cis Pantheonis columnis multo ma- 
jores , qux tamen non uno , ut illa: , /ed multis (axis confedx 
iiint. Harc ad forum Nerva: pertinent , necnon reliquum xdi- 
ficium , cujus muri etiamnum integri fuperfiint. 

Flaminius Vacca. Mcmini audiville mc ab 
Horatio Mario , ut exornaretur Monaftcrium quoddam Mo- 
nialium Jam in foro Nerva: fitum,inf()IumprojedafuifIequx^ 
dam iaxa pcperina quadra , & inter duo quarquequadra, fuilfe 
aflulas ex quolibet latere , ad formam caud.T hirundinis. Sed 
quod fiimniopere miror , aiebat Horatius iifque adeo fanas & 
finceras cflc , ut poflent adhuc in opus admbveri. NuIIufquc 
lignarius fabcr ligni naturam novit. 

Monafterium de quo Flaminius, eft ordinis S.Dominici , c^,^ 
techumfinis feminis inftituendis deputatum. Saxa pcpcrma \\iL 
;aria Roma: fiint , ferreo colore, minorifque quam T?biirtina 
irmitatis. De incorrupto itcm hgno in Flaminii fchcdis infra 
mentio iterum erit. 

In foro Nervx erat templum Jani quadrifrontis , non qua- 

Cc iij 



to6 Vuirium lulicu??:, 

drivii more , /ed vulgari, quo rcmplaconftruilolcbanc. Cujus 
formam cx anaglypho mutuarus adfcrt Rofinus de Annqui- 
jatibus Romanis. Ibidcm templum aliud erat a Trajaao dica^ 
rum Nervx , cnju9 pars proximo foculofupcrabat. Forumau- 
icm Ncrva: nuncupabatur itidcm Tranfitonum , quia cum m 
frcqucntiflima Urbis parte cflct , tranfcuntium corxurfus idic 
erac. 



C A P U T XV. 

DIES OCTAVA. Them^DiocIetiaj.i Ecck/iit^. Mu^ 
ri£ de A'r2gelis. rhilofophirum capita. marmorea crau. 
Horti Pcrretini. Aggcres Tarquinii. Caflrum aqu^c, Horti 
StroT^i.ini. Meleagcr ^ffojfus (gf alia educia. Ecclcjic^ 
S. Agnetis (gf S. Conjianticc • Cocmcterium. Ecclcfia S. 
Nicomedis. Suhterraneum Jingulare . jEdes Barberin^ £5? 
Bibliotheca ibidem. DIES NONA. Cocnobium S. Baf^ 
Iti. Codicum ejm Gracorum perampla nota. Villa Lu^ 
dovijia. Anaglyphum fingulare. T)e templo (^ fiatua 
Veneris SaIIuJli(t^ 

AT H L R M I s Dioclctiani odavam inimus diem : in quanim 
ingrclfu pcr vicum Pii , hinc fons ille Sixtinus , Aqua 
Fclix clidus, colofl^li y[o^\s ftatua, lconibufque, quorum duo. 
ex bafaltc ^gvptio , aRotunda flvc Panthconeadvedi fiint , 
concinnatus , ahis itcm ornamcntis iplcndct j indc nobilia ec- 
clcfiarum S. Marix in ViAoria , &: S. Sufannx fronti/picia ^ ab 
alio latcre Fulicnfium S. Bernardi ecclefia , ad profpcdus fua- 
vitatcm confcrunt.' ImmancThermarumipatiumfuit^utcxru- 
dcribus fidcs. In medio^cam.crx prxgi^ndcs in ccclcfia: for~ 
mam, Michacle Angelo Bonarora artihce , ac^xx: funt, &:inCru- 
cis Grxca: morcm concinnatx. Columnarum hic ohm magna 
vjs fuit , ad duccnras pcne olim exportatas , aliifque admotar 
a:dificiis narrabat Chartafix prior: ex lolum rclidxquas amo- 
Jiri gravitatis caufa non licuit^ funtque odo numcro, ahx ahi^ 
denfiorcs fublimiorc/quc. Iftx vcro , qux altiorcs funt , ac 



V 



Cdput decimum quintunt. 107 

imo in terram defixac , ca folum parte prominent , qua cum 
ca^teris :equentur. Hmc auguramur non cura Diocletiani iftuc 
cx ujtgypto comporcatas , led ex aliis derumtasardificiis fuifle. 
Suadctur idiplum ex infcriptione Thermarum , quam adferc 
Alafbchius. Connptis , iiimirum, ^edificiis fro tanti operis magn-tu- 
dine^ oynni cultu perfccias y Rornanis fuis dcdicavcrunt, 

In hifce Thermarum ruderibus,incamerifque adjunclis, /«- 
perfunt reliquia: cruftationum marmorearum , qucis ull Carthu- 
iiani funt ad novum Ecclefixornatum, artifice Carolo Marat- 
ta. His accefiionibus inftruda Ecclefia inter Urbis elegantilli- 
iiias annumerabitur. ^quahs amphtudinisiuntfubterraneifor- 
nices , quorum hodie interclufus aditus , unde non pauca ve- 
terum monumencorum fragmenta educuntur in dies. Ecclefix 
hxret Carthufiain qua Hecatonftylus , {\vq Clauftrum centum 
columnarum , Miciiaclc item Angelo auclorc ^ omnium Ro- 
nianorum amphllimum , elcgantius quam fohdiusconftruclum. 

F L A M I K J u s V A c c A. Cum ponc thermas Dio- " 
cletianaras vcllct quidam memoria mea caiulam , recipicndis " 
hgonibus &: fcrrcis inftrumentis , excitare , vidit muros duos " 
qui eminebant tanciilum , &: in media eorum intercapedine ^* 
excavare cocpit,inciditque in foramen modicum:quoundique ** 
dilatato , fcle mtromilic ^ eratque ftrudura camini morc con- " 
fccT:a , in qua rcperic octodccnii phiJolophorum capita. Eaipfe «* 
/cptingencis nummis venumdedit domino joanni GcorgioCar- «< 
ianno : nupcrquc cadem Julianus ejus fihu^ CardmaUt arncfio " 
vendidit , qui m xyfto fuo repofuit. « 

Hxcpliilofbphorum cr.pita Thermis ornandisohm deputata 
erant , ut vero fimihter ^llimatur. In Thcrmis quippe liujuf^ 
modi , non lavacra modo , ied pomcus quoque , hidi , ephe- 
bca pueris educandis : ad ha:c vero bibliotJieca Ulpia ex fo ro 
Trajani ohm eodcm comportata fuit : quibus decorandis ca- 
pica iflxc philoloplionmi peropportuna. 

Ex platea Thermarum aditus eft in Pcrretinos hortos , qui 
jam EminenciiTimi Cardinahs Negronii iunc. E latere majoris 
oftii occurrit labrum ex marmore granico ^Egypcio , blimufiji 
Thermarum , uc conjeclare hcec,dcfi:inacum. ^despxoxima: 
ornamencis variis iplendenc : iuipicicur ibidcm anagJyphum 
Pv rrhi Regis perrciiRma nunu. In horcis occurric vis mgcm 
ilacuarum , anaglypliorum atque infcripcionum , quarummul^ 



io8 Diarrum Julicum. 

tx elcgantcs funt. In medio quoque hortorum ordes alix pcr- 
amplx paribus ornamencis decoratx , ibi itidem inrcriptioncs 
circumquaquc obvix : non paucas cxlcripfi , qua: vcl inedita: , 
vcl cufa: quidem , fed vitiata: funt. Eftibideminmarmore ,de- 
tnta , &: magna ex porte erafa infcriptio , in qua dc moneta- 
rum officinis , prcetedis , niiniftrifque prxclara lcgebantur. 
Horti &: vinea adjuncT:a mirum quam late pateant j ut millia- 
rium pcne trium ambitu circumlcribantur. Proptcr vinexmu- 
ros , qua Thermis vicinioreslunt,cft caftrumaquxJuhx,ohm 
diermarum Diocletianxarum receptaculum aquarum : cujus 
peramplx rehquix , ingentia rudera luperant. E vicino, collis cy- 
pariflbrum circulo cindus , Romamcoloilahpencformaledcn- 
tem cxhibet , quam a Flaminio fupra memoratam xftimo p. 191. 
Inde aggeres Tarquinii vifendi , qui , ceu continuato colle , 
vineam trajiciunt , & pene ufque ad S. Antonium deveniunt. 
His iubjedus , ex Rufo & Vidore , campus Viminahs fub ag- 
gere , qui partem hodierna: Perretinx vulx occupabat. Harc 
pauca de nobilibus hortis damus,quibusfanedefcribendisnon 
modico volumine opus. 

E regione Perretinx , vico folum intermedio , Strozziana villa 
vifitur , anguftion limite circumfcripta , fed culra ^ ubi multa 
quotidieeruuntur. Ibidem nuperrimeMeleagerefFoflus, huma- 
na mmor ftatura , dempto capite , fabri peritiam prodit. Ad- 
jundi iagittifque confixi apri forma fufpicitur : erat qui xre non 
l^r.ivc apram lolum cxpcticric. Venusibidemdodoartificeedu- 
da fuit, aliaque multa excavando deteda. Inimofovea:,inci- 
dcrunt in viam antiquam more Flaminia: & Appix ftratam. 
Nam in plerifque Urbis partibus fblum , ohm demiinus , ruinis &: 
illuvie in tantam altitudinem credum eft , ut nonnumquam 
domi templaque integra fiiflbfla deteeantur 3 ut ex Flaminii nar- 
ratione & hodicrnis expcrimentis fidcs. 

Inde vicum Pii repetendo , per portam ejufdem nominis 
qux Nomentana item vocitatur , in S. Agnetem , uno ab Urbe 
millrario fitam , conceditur. Ecclefia vetuftate venerabilis , co- 
hunnis fiilcitur , in queis dux ex alabaftritc : ftratum cx in- 
lcriptionum fruftis magna parte confedum. Corrcra , p.cp. i :i 
non nota , vel ore vulgi fcruntur. Iftic Liberius , cum ab cxilu/ 
remigrarct , receptum habuifle fertur : ibidem, multis poii ix- 
culis , RothardusSucllioncnfisepifcopusfuppIiccmlibclliim aJ- 

vcrius 



CapHt decimum quintum. 109 

rerfus Hincmarum Rhemen/em Nicolao primo obtulit^a quo 
ti m fedem refticutus. In templo huic vicino , S. Conftaucia: 
nomine , fingularis veteris templi numinum forma confpicitun 
quod , fi quidem ex aliis Romanorum templorum ruderibus 
rcm ^cftimare fas eft , non ad prim^vam illamflorenriflimam- 
que archicedoniccs ietatem pertinere poteft. Nam quod ex Vi- 
truvio pariter & ex reliquiis templorum veftigiifque cognofci- 
tur ^ antiquiores illi artiiices , ut ieternitati laborabant , non 
fornices , non magnas moles columnis unis fundabant , fed ad 
motis craiTioribus pilis , partem minimam operis & fornicis a co 
lumnis fiilciri curabant. Ex capitellis icem zophorifquc , ru^ 
diore manu elaboracis , fequiorem arcacem arguimus. Proximis 
f^eculis magnifici atrii ovaca forma , columnis decoraci , reli- 
quix fiipererant ^ quarum ne veftigium hodie. Reliqua , ut fe- 
pulcrum Bacchijpidura: antiqua: fimihaque,fexcenties recenfica 
limt. 

Pone fanftam Agnetem , coemeterium vul^ari codemquc 
quo fupra memoravimus ritu vifitur. Verum fubterranei mca- 
tus non procul adeuntur, de induftriaocclufi. Confihum occlu- 
dendi cafus juvit , nam multae femitsc , dilapfa humo , fponte 
obrutx func. Nec prxtereundum filentio, in fubterraneis hu- 
jufmodi fcpulcris nonnumquam occurrere imagines Apoftolo- 
rum , cujulmodi e fepulcro edudam cuniMedioIaniageremus, 
vidmius & expreflimus. Similem accepi Roma: iconem S.Pccn. 
non imperice , anaglyphi more , fculptam , pcrmixtim cum ol. 
fibus Cnriftiani cujufdam deprehenfam. Ad ofla veromuJieris, 
mariti ejufdem plumbcum caput inventum eft,quod i:cmn;v- 
cum Roma detuh. 

E rcgione erat , via fbliim intermedia , ecclefia S. Nicome- 
dis , cujus ne fignum hodie. Multxnamque veteresecclefia: a 
fcriptoribus memoratjc , five populationibus Urbis frequentibus^ 
five cafibus variis diruta: funt. 

Tlaminius Vacca. Propter fanclam Agnercm c 
cxtra porcam Piam , memoria mcii deceifla: func crypca: bene vv 
mukci: , alcicudine humana , lancudine quinquc palmorum , u 
undequaque marmoreis cabuHs veftica:. Neque in menccm fu- : 
bic cui ohm ufui fuerinc. IfticofIarepercafunc,& quidcmivlar- .t 
tyrum , ur ciclicabanc , oui cyrannorum mecu l::s larebr]^ ui: v 
iiieranc. 



EaJem via regreflis iter eft in Barbcrinas a:des, queis nullac 
v?v Urbem magnificentiores. Veterum monumenta , qux bene 
n.cJiu ii idcm cxftanc, fufe in hodiernis Romanis defcriptioni. 
bub rcccnfcntur. Bibliocheca Ubrorum copia omnibus pra^ftat. 
Cociicum item magna vis eft , Latinorum maxime: Orientales 
cnim atqucGrarciperpauci comparent. Ac etfi haudhbcroex- 
tcrorum aditu Bibliotneca frequentetur , Grxcos tamen codi- 
ccs raptim fcmel infpeftare Hcitum fuit •, &: quia , contra quam 
rumore nuntio audieram , exiguum prorfusnumcrumanimad- 
vcrti : percontanti quorfum abiitlct iJ!a Grarcorum codicum 
copia , qux in Barberinis xdibus exftare omnium ore fereba- 
tur,rciponfum eftjam a muitis annis cum cxportarentur co- 
diccs , a bajuHs multos venum oblatos , & ad qaingentos ejufl 
modi cafu abftrados diffipatofque. Inter eos qui jam fiiperfunc 
lcc]ucntcs notavi. 

Liturgia B^tjilii annorum plus miHe , charadere unciaH , flne 
acccntibus. Ea antiquitate nullum hujus Liturgia: codicemex- 
ftarc arbitrabar. Quod opus fufpe<5tum multis nominibus eft ^ 
6c a pcritis BafiHo abjudicatur. 

aav, Cu^s initium , 0*'*^ /u^ ouZ ^zb^<jQo\^ 'nyo^ d(p'>fzoiv. Codex 
fcxco-dccimo fxculo confcriptus. 

rhilippi Ccramit^ homiHa: in codice recenci. 

Or.ocnis W (p,.\oaD(py^a , in codicc recenci , cujus lecliones 
\'\n\\\ erui ^ & cum aHis codicibus contuH , uc ea opcrii pur- 
^.:th)ra darc in promptu fit. Codex recens eft. 

Lihanii epiftolcT aHquot , itemque Bajilii in codice recenti. 

Alia qua:dam manufcripta Grxca iftic comparcnt , quorum 
aliquoc Leonis AHacii manu exaraca. 

In proxmio conclaviLatinicodicesbene mulci latentccclufi, 
quos adirc & evolvere nemini conceditur. 

Monaftcrium & BibHothecam RR. PP. S. BafiHi NONA 
DIE aJiimus. Quod quidem cccnobium pcrparvum , nuHiufl 
quc ancchac nominis , jam ftudio&curallevcrcndilfimiPatris 
Pcrri Mcnnicii , ordinis Pra-fccli , codicum Grxcorum fcftiva 
Cvipia exornacur. Is enim , quia in variis fibi fubjcctis Calabrio! 
Monaftcriis , codiccs iftos , obfolcco pene Groicar Hngux ufu^ 
j /t.crc mCviclo:* nci^Icclofque acceperac , imminenci jam cxicio 
'iJiviuxit ^ inquc Urbcm advchi in ufum crudicorum curav:': : 



Ca,put dccimum quintum. %\i 

ac nobis , qua: cft ejus humanitas , prolixumque nos deme- 
rendi lUidium , iis pro voco frucndi , &: cxporcandi domum 
licuci liberec , copiam fecic. Diplomatum quoque Grarcorum 
manum eadcm opcra Romam advchi julhc, quorum m.?2:nam 
parccm exfcriphmus. In CaLibria enim , 6: m ahis Neapohtani 
regni rcgionibus , acque in Siciha , ad proxima ufquc fccula 
GrcTca hngua obcinuit ^ uc non plcbeio lolum ufu , fed criam 
Ecclcfiaftico , in officiis fuis Grseca hngua frcqucncarccur, do- 
nec Sixci IV. juilu ac dccrcco,omnibusucLatinepcrfolvcrcnc 
officia provifum cft. Curabac ncmpe ipfe Grarca: lingua: uluni 
his in partibusex hominum memoriapcnicus obhccerare. Ha- 
dcnus camen in plcrifque RegniparcibuspopularcsGrrcco ,(ed 
vitiaco, idiomacc fabulancur. 

. Narrabac mihi pra:clarus ancifles , Rofciani , qux crt: Cala- 
bria: Ulccrioris Archicpifcopahs fedes , fuiile olim ingcnrcm di- 
plomacum Grarcorum numcrum , qux le vidiiie commcmorac 
in Icalia facra Ferdinandus Ughellus. Verum a mulcis hinc an- 
nis Archicpifcopum cunc lcdcncem , perca:fum advcntantium 
frequcncia:, roganciumquc uc diplomaca profcrrcntur . /iifrbdi 
omnia &: in pcrnicicm ire curafle. 

Ordo S. Bafilii in Icalia , Calabria , Sicilia , Hilpania , ma- 
ximeque in Oncncc lacc , coenobiis mulcis auclus, cxcenditur. 
Accepique multos crTc orientahum Bafilianorum , qui pr.Tfcclo 
ordinis Romano fubclfent ^ ac cum primis cocnobiuir. S. Ca- 
rharinx in monte Smai" , cujus Monachi cumadflipcnciu Ara- 
bum in quorum dcicrtis agunt , cum ad vidum ufumrize quo.. 
tidianum , ftipem cogunt in Sicilia & in aliis Hifpam: .. ^.:;..- 
nis rcgionibus,6c cantum pccunicX corradunr, quanrum fibi & 
explendis Arabum animis fit fatis. Defcriptionem porro Mon- 
ris Sinai atque Cocnobii , a Nedario patriarcha, cum vifitan- 
di caufa eodem conceffiflet , accurate confcclam ^ exfcriben- 
dam mihi vir amicifumus obtuht. Oftcndit item nobi& cahces 
binos vitrcos oblongos , quorum facer olim ufus ad liturgiam 
in Monaflerio Patiricnfi fuit. 

Codicum Gr^ecorum notam non fpernendam hic configna- 
mus. 

KOXTAKION O.ncii Ecclefiaruci x. fxcuh. Efl cc'::.i:ium 
breviffimus baculus , cuiha:ret obvoluta mira: longitudinis char- 
ra membranca,ex mulds foliis confequencer agglutinario con- 

Dd ij 



iit Dimum Italicum. 

feda . '^bi Jcn-riprcT orationcs &: ofHcia Ikerdatibus obeunda, 
cum Jacrd adininulranc. Simile huichabcrurmBibliothecaRe- 
gia. Eft autem ilkici elegantibus apicibus &: Htteris exaratum. 

Biblia facra rx. ixcuh m co Jice membranaceo , charactere un- 
ciah oblongo ac detiexo , initio & rine mutila , optimx nota:. 
» Bibha lacra a Genefi ad Judicumlibrum , mirio &: rine mu- 
tila , ibi Origenianac ad margineni notx quas exlcnpilmu^. 
Hxc accelTio nobihs eft ad aJia ahorum operum excerpta, 
quorum editionem paramus. Codex x. fccuh accuratione muL 
ra confcriptus efl: in membrana. 

Proplietarum hbri. Codex xi. lorculo exaratus membrana- 

j. 

ceus. 

DMi:e! Propheta , csiconiecjuenterHomilicT qu.Tdam, in co- 
dicc xr. ia:c. membran. 

Evangehorum codices duo membranacci xi i. fecuh. 

In liio codice x, (xculi membran. pars novi Tellamenti. 

Smgulans ibidem codex ixculi xi. nabetur membranaceus. 
In quo notantur primo telHmonia atque loca vetens Teftamen- 
ti , a S. Paulo m quatuordecim Epiftolis fuis uiurpata ^ ac dein- 
dc loca iridem cum cx prophanis tum cx Apocryphis mutuata 
hbris. De nrionbus ninil mii tntum occurrit ^ de aliis hic 
agimus. 

Locus qui ex Helix apocrypho libro ufurpatus hic dicitur , 
talisei]:, a c(pjx\u2s CfK ^^f , (c ou$ orx rx^aiv , (H 'Qa Ksf^^ 

lus no/i vidit 5 ncc auris audivit ^ nec in cor hominis afccndit y qua 
frA^paruvit Dcus dili^icntibus fe. r. Cor. i. 9. 

6y>i'(r/o,av7 , id eft , Laconicum ^ vetus adagium eft : Comedamus 
(5- 'yiou>nus j cras ennn mortemur, i. Cor. 15.32. 

iMtvxy<fy)^ yyjfwi , ETrtf^iSbv (lodvTia^ ^"^^^'^* (p^sipymv >j})f ;!\<^>ii^ 
i/uu\ioa X53C94'* i^ ^^^ ^ Menandn fcntentia , ^ Epimenidis vatis ora- 
(MLum : Corrumpunt mores bonos colLoquiamala. i. Cor. 15. 33. 

LiKus ifte dicitur ex apocrypho Moyiis uiurpatus. oJii ^i^ 
TTjpi Ti' iyyiA , Vt* )i a)q)oCu<TicL : Neque circumcijio aliquid valct , 
ncque prxputium. Galat. 5. 6. 

Ex apocrvpho Hieremix id dcfimitum efb,t>6/fe )^Oet^y, 
(i flt';ac;n C^ T^ iiY^-h XX 'Qh!^aLh(\k <tli ;\^i^^' Sury: qui dormis ^ \^ 
fxfurie a 7nortius i i^ illutninubitteChnjius. Ephcf] J. 14. 



Caput deciwum quintum. n^ 

;^>j^o$ , (C KctWifjLoi^v Kuf woqV STOi^iTOcr )i ctuTit Ac/ct. et. /» cpiftola 
ad Titum tcftimonium adcft unum Epimoiidis fcilicct Crctcnfts ^ 
T^atis oraculwn , quod ipfecm cft ctiam Callimachi Cyrcmei poct/c. 
c, I. Crecenfes femper mendaces , malx beftia: , ventres pigri. 

In cod. X I. feculi membran. Catena Patrum in Evangelia. 

Codices S. Baftlii bene multi x. xi. 6c x 1 1, fcculi membra- 
nacei , ex quibus anecdota eruimus. In quodam eorum exftant 
alphabeca arcana Gnecorum, a nobis tomo fequentipublican- 
da. Scriptus autem fiiit anno mundi , juxta Gra:coruni xom- 
putum ,6613. Chrifti 11 05. 

In codice xi. &culi,Rceula S.Saftlii. 

Codex I X. feculi , membran. Bajilii Homili;c in Hexacme- 
ron. Item Grcgorii Nyjfcni Homilia: 5. de Oratione , alias dc 
Beatitudinibus. Ejudem Gregorii ^l ^ '^>f «t^cJr rif ^^oKiJijSf^ 
de injcriptionihus Pfalmorum ^^rolixum opus. Baftlii ad Optimum 
epiftola. Apocalypfis. Gregorii Nyfteni Apologeticus pro He- 
xaemero Bafilii. Ejufdem Quseftiones in opus fex dierum. 

Codex X. feculi membran. in quo Bafitii homiliac ^ epiftola: 
quasdam ejufdem , homiliac in Hexaemeron. Grcgorii Nyftfcm 
ad Petrum Quarftiones in Genefin. Item Pantolcontis Diaconi 
magn^ ecclefia: de Miraculis Archangelorum. 

Codex XII. feculi membran. Gregorii Naz^anx^ Sermonci 
quidam. 

Alius ejuiHem Orationes cum fcholiis compleditur. 

In alio codice x i. fecuh mQ\r^rzn.Grey>rii Naxianz^ni ooq^ 
ra. In pra^liminaribus explicantur nota: quacdam marginales. 
Qua: ooeli five radii fblaris formam habet , yiXiayuof dicitur , id 
eft , folaris nota ^ qua: infigniora ad Theologiam /pedantia in- 
dicat. Afteriicus tum reponitur cum de Incarnatione Domini 
pracclara enarrantur. flpoqor , five eleeans & fpeciofiim didum, 
duabus primis litteris notatum , loca denotat elegantius recen- 
fica. 2>t/a7oy , id eft ftymm , apponitur cum qu^dam five do- 
drinam five hiftoriam fpedantia , qua: mirabilc aut ftupendum 
quid referunt , pertraclancur. In aliis codicibus noca c h. quic 
vuleo adpingi iolec , cnyjt\u^\ legi dcbet , id eft, nota. Inha:c 
verba Apologctici cujus initium \i'^y\iJ^ , &c. duabus ante fi- 
jiem paginis ^ i^ t\ \^ mi^ Jxvoa (n^y ^i nCn dti^h > oi/x 
*7D7nkj$ &c, hoc fcholion legitur. CltjLyifluf avi(f(S$ wi^i^^t , cu 

Dd iij 



114 Vitirium JtalicHm. 

fi^Mii. Id cit J Origenem apertc fuhindccat \ Ckjus cnarraiiovcm ad- 
fert y qu^rlis diferte cxprimitur in Commentariis in Jovam. In hxc 
aucem vcrba Epicaphii in Pacrem iuum , cujus inicium X\6pfij- 
7n TV 6e? , cribus circicer poft inicium paginis , ctcf^' ^a JVtf ;^/^»i 
w?s.646) Tiuf ot/Viotv 7rf9?c/>tii , in margine nocacur. Uiti 9^6// Jk. -rr 

Jt' /ATcT J^a:)(j[i(Sy f yi Ji><i'X^'^ o'SoAwF e^. ooCoAo$ ^Xxxif €^* ;^Axo$ 

TD A<V Ct/;\Jt7oF MF /tFcJy xJ^ , tCal JV ?o. ^UVOL^l ^ ftfJUO^ -Tf /cc v'/uo- 

CoAiot , cJ$ cf m^ T^i au^PfOYo^ A^^XXi^c^poi C^ rV Aic><FxaFoJ T^f 
'wiTDp^T^ 0iO29i^V ( fic) iXhUhirJZif bb. Hoc eft, i)r fondcrihus. 
Talcntum j w/ ^/r Diododorus in Ubro de pandcrihus , efi minaru?i 
fcxazinta , mina drachmarum centum ^ drachma fex oholorum y 
obolus fcx chalcorum. Chalcus Afc-srla^r feptem. ( eft minucior mo- 
neca. j Talcntum vcw , quod Atticum dicitur , apud Siculos oli?n 
minarum 2^. erat y jam vcro 12. Numus trihus fcmioholts a^quiva- 
lct , ut habct Apollodorns de Sapientc yCx Diopniani epitome VJcf 
tini de Hellenicis. Gnxca nonnihil vicii pra: fe ferunc. Ad mar- 
i;inem Oracionis in fan^ia Lumina , cujus inicium , udhiy \\701l 
c 600$ <z TTziAiY fvjrp^oor , adferuncur 14. hiftoricX pro exnlicacione 
locorum ficubi opus. Nam , ucpleraque Gregorii iNazianzen. 
opera , profanx iHius vecerifque erudicionis nocas hinc inde conf 
perfas prarferunc^ five quia vecerum numina , vigence adhuc 
monftrofo culcu , paiTim ridec & infeaacur 3 five quia frcquen- 
n poecarum , oraconim , fophiftarum ledione a puero im- 
bucus , quafi fponre & e re naca , eorum dicla oraciombus in- 
cermifcec fuis ^ fcholiaftx varii , cum in harc inciderenc , pra 
fua oiufque faculcace ^ incerprecaciones ad margmcm , ad cal- 
ccni a.idcbanc , Sc numero & precio m varm codicibus dil- 

parcs. 

In Enc codici? habccrr mjyctyi''^ t^^t^Sf , coUeciio hftonarum > 
in cpicapLium Pacris benc multx adferuncur ^ in alias quaC 
dam Orationcs nvmnullx^ in <piAiWxivaucem,cencum proex- 
planacionc locorum comparcnc. In aliis icem nonnulliscodici- 
bus Greg. Nazinnzcni hujufmodi hiftorix habencur 3 lcd mire, 
uc dixinr.is , inrcr ie varianc. In fine codicis ad folia fingula . 
Teft]2;ia anciquioris opcrispcrfpiciuncur , unciali characlere an- 
tiquiilimo , uc infcripcianes pcrvecuftas referac ^ fine accenci- 



Caput decimum qmntum. tjj 

bus : pauca Icgi poflunt. Eratque novi Tcftamenti cxcmplar , 
deletis vcro prioribus , nova admota funt 5 quod itidem inaliis 
non paucis codicibus obfcrvatur. Prima iilbarc manus quinti vcl 
iexti fxculi vidctur cfle. 

Codex X. farculi mcmbranaceus , Homilia^ varix Gregorii 
Naz^anz^ , Bafilii , Jo. Chryfo/iomi , Anajiafii Monachi , Leon-^ 
tii presbytcri Hierofblymitam, Athanafii , Titi Baftrorumy Efi- 
fhanii , Ephrcm, Joannis Damafccni Oratio in Dormirionem 
Dciparx. init. c<ri a^^ (tv^fcimf Vr'«^/$. 

Codex XI. fxculi membran. C/'r>//^^»2/inGenefin. Multialii 
ejufHem S. Dodoris opera circumFcrunt , ex quibus anecdota 
cxfumfi. In omnibus ferme Graccis bibliotbecis multi Cliryib- 
ftomi codices comparent. 

Joannis Chryfc^ftomi vita a G^^/g/V? quodam. 

Epiphanii ad Diodorum epiftola. 

5. Ephrcm opera bene multa. 

In codice x i. farculi, T/w^rm commentaria in Pfalmos. 

Simconis Stylit.c Sermones ^ & Pandcdcs ex variis audori- 
bus confarcinatus. 

Incodice xii.fxculi^Joannis Climaci fcala,cum Sermonibus 
Chryfoftomi mcmbran. 

Codex I x.farc. Joanncs Climacus. Hujus Scriptorisantiquiorem 
codicem non vidi. 
, Palladii Laufiaca , in codice x i. farculi. 

Maximi Abbatis e/)aT0GL7rex//(n{$ , in codice x. farculi mem- 
bran. 

5. Dorothci afcerica. 

yi^i ohiypi. Init. TiJ^ K5^9')(//a$ / contra Monophyfitas. Anafta- 
fii Sinait^c de Fide orthodoxa , init. Kf*^. 7^ Ao>«r ow ^^Tt. 

Contra Gaianiftas quardam. 

In codice x. fxculi membrariacco , Joannis Damaficni m^ 
r^ ov ^iT^ tATcotfXAifdfic^K Inil. m rif ^fa/Mmf viSict. Gcoryi 
Nicomedienfis in fandam Virginem & pafllonem. Init. /z^^ 
ZA|>jA.om'rfa/ vfxxf. Chryfoftomi in S. Philogonium. Grcqorii Nyjfc- 
ni vica 5. Gregorii Thaumaturei. Vita S. Mari<c ^gyprix. 
Trium puerorum hiftoria. S. (jregorii Agrigenrini vita per 
Lcontium. Epiftola Cicmcntis ad jacobum fratrcm Domini. 
y^oacj-ym icji^ jd< , xjotf^i {jM , oti \y^ KA)f- Martyrium Pctri 8c Pauli. 



xi6 Diarium ItaUcum. 

Miracula Archaneelorum; Vita fandi Lucac. Nomina & loca 

ubi Apoftoli pr^cncarunt. Item de Prophetis. 

Codex X IV. feculi , Joannis Damafceni opera philofbpliica* 
Codex XV. &culi membranaceus , in quo chronicon breve 
ab initio mundi adufque JoannemTzimifcen. Erotemata quar- 
dam. Hippolyti Thehai Chronici fragmentum. Anafiafii qua:« 
dam. Vitx Prophetarum. Ecclefiaftes & Cantica. 

Codex X I. feculi membranaceus , in quo Pandedes variis 
ex locis Patrum confarcinatus. Multi hujuimodi Pandedx va- 
riis in bibliothecis funt 5 fed nullam hadenus vidi alteri fimi^ 
Jem. 

Codex bombycinus xiv. farculi. KiS^tM 5 iy^QTxrc^ ^X^- 

fA^ tJcJ ^yjtAiAj^y ^c. Initium 7n>AAct')U$ ouiTyi^eA^. i. Andrcafan- 
Uifiimi archiepifcopi C^farea Cappadocia^ ad montem Arycum , 
intcrprctatio in Apocalypfin , ^c. cufum opus cum operibus fan- 
di Joannis Chryfbflomi , & Andrese Cretcnfi vulgo adjudi- 
catur. 

In codice membranaceo xi. forculi, liber Inflitutorum. 

Vita: Sandorum atque Martyrum ^ in plerifque codicibus 
X. & XI. fxculi , membran. Eorum unus defcriptusferturinfine, 
anno mundi 6535. id eft Chrifli 1017. 

In duobus codicibus vitx SS. Patrum. In alio Apophtegma- 
ta eorum. 

In alio pars Conflitutionum Apoflolicarum. 

Libri chorales non pauci antiqui , cum notis ad cantum Ec- 
clcfiaflicum fpedantibus 5 quorum fpecimen , Dco dante , 
profcremus. 

Menologium , five Martyrologium x. aut xi. fxculi,mem- 
branaceum. 

Synaxarium &: typicum S. Bartholoma^i abbatis Cryptaferra- 
tenfis , in codice membranaceo. 

Synaxarium magnum xii. fcculi in cod. membran. 

Libri canonum duo , in quorum uno ada contra Scverum^ 
membran. xii. circiter fxcuii. 

Colledio canonum Grccca decimi fxculi , in codice mcm- 
branacco. 

In codice xii. farculi mcmbran. Nomocanon Doxapatris, juflii 
J6annis Conineni Imp.cditu.n , ut cx tJtulo fidcs^nam fichabet: 



Cdptit decinmm qumtuni. 1 1 7 

rct^ "p^ ayiojy i, cJxjv/^iKciif i7r(gi czcuo^v ^ (c '^^f dyic^p "^ktjt- 

TV Ko^^ocf ^ /t^^^ '7V !\9ytii>^T^v a^JcJ^y *? V %oJ /xiyd^yj^ 
OK)Q\y)oi(t; , (C ¥c/i{s(pi^KOi ^ 'T^Vcdfji^m 0aaiMi<ti y7ni7i£/oi/p^ 

Ibideni Kofjuoyjlvoyo9 bis occurric defcriptum , uci fuperius , uc 
nullum fic de ledionc dubium. Prxmifla fic verco : Nomoca- 
non y Dco frvcnte confcriptus , fynopfcos more complccicns canoncs 
omnes faniiarum ^ cecumenicarum fcptcm Synodorum y (jr fanclo- 
rum Apoftolorum atque magni Bafilii _, ^ aliorum dciferortcm Pa- 
trum 5 interpretatione donatus juffu piijfimi Imperatons Domini 
Joannis Comneni. Operk eruditijjimi diaconi magn^ Dei Ecclcfi^ , 
^ Nomophylacis ( fve lcgum vindicis ) Imperii Romani ^ Pa- 
triarchalis Notarii , ^ Protoproedri Protofyncellorum Doxapatris. 
De iis officiis vide Codinum. Deinde fequuncur Canones cum 
explicacionibus Doxapacris, videlicec: 

1. Canones Apoftolorum num. 8j. 

2. Canones Nicxni, ly. numero. 

3. Ancyrana: Synodi Canones 25. 

4. Neocarrarienfis Synodi 15. 
j. Gangrenfis 20. 

6. Anciochenx 25. 

7. Laodicena: 59. 

8. Conftancinopolicana: ijo. Pacrum Canones numero 8. 

9. Ephefina^ Synodi Canones 9. 

10. Chalcedoncnfis 30. 

11. Sardicenfis Canones 21. 

12. Carchaginenfis 137. 

13. Conftancinopolicana: de Agapio & Bagadio Canon i. 

14. Conftancinopolicanx in Trullo vi.Generahs Canones 102. 

15. Niccxnx fecundx Canones 22. 

16. C. P. in templo SS. ApcftoIorum,^«T}^$5^ J^uTi^Jyc^pri- 
mx &: fecundx Canones 17. 

17. Conftancinopolicanx in templo S. Sophix Canones 3. 

18. Bafiiii 91. 

.Ee 



ii8 Diarium Jtalicuw. 

19. Tarafii C P. Hadriano Pap^ Canon i. 
zo. Dionyfii Alexandrini Canones y. 

21. Petri Alexandrini Canones 14. 

22. Gregorii Thaumaturgi Canones 13. 

23. Athanafii Canones y. 

24. Gregorii Nyfleni Canones 8. 

25. Timothei Alexandrini Canones ij. 

26. TheopiiiU Alexandrini Can. 14. 

27. Cyrilli Alex. Can. 7. 

28. Eulogii Aiex. Can. i. 

29. Gennadii ConftantinopoUtani Can. i. 

30. T^(fri '^ Kn UofTvti^? «^ A*F77ovg*tf<. Rcfcriptum Con^ 
ftantinopoH ad Martyrium epi(copum Antiochenum. 

Caiion I. 

31. Athanafii ad Rufinianum Canon i. 
31. Sandorum Apoftolorum Canones 17. 

33. Sandorum Apoftolorum Petri & Pauh Canones 17. 

34. SS. Apoftolorum in communi Canones^ 2. 

35. Ta X€?>aAcqflC ? ^rj^jnOsKM T)|$ ^>a'A)j$ OKxXmttA Ife^W/oiff. 

Id eft , Capita five Canones bulia: aurese Juftiniani , qux 
eft in magna Ecclefia , num. 6. 

36. T5^ fJu^yoiM BaaiAEiv ^ •hVav % :^oW ci^fT)l^'TOr. Ma- 

crni Bafihi de titulo & tempore peccatorum , Can 27. 
^^rCyrilh contra Neftorium Canones 11. 

38. Dcmetrii Cyxiceni Canones 3. 

39. Petri Antiocheni Canon. 4. 

40. Joannis Monachi , difcipuh S. Bafih, Can. 2. 

41. Synodorum &Patrum Can. 27. 
41. Timothei Alexandrini. 

43. Joannis v>j91cvtv. 

44. Septem Synodorum cecumenicarum. 

45. De nuptiis. . 

Deinde hxc fequuntur , Erotemata Joannis , Monachi Sacri 
Montis. Euphemiani Metropohtani Theflalomcenfis Solutio- 
nes capitibus 1 2. ad Gerafimum monachum Sacn Montis. Eju(. 
dcm , cui coOTomen Xou^c$ Chumnus , ad eumdem relponho- 
nes. Ex novelhs Juftiniani quacdam. 

Tribus ante hnem folus legitur recentiore manu , ut ex no- 

tato anno eruitur. 



Caput dectmum quintum. 119 

<pflC(fct# , gctcnA^ora^ rfd^ T? }^o^7f?« ^fjxtA^ €a(nAea>r ^ 

#n^'cTO; x.^'''*^ '^ '^^ SacnA6^<X4, 6acnA<^om< Q Sixi/jct, -?:!<«- 

Kam T criTrleyuC&zoy ^-<7flt G-/$ T /« . ^T/^epot TSXTjt /^zr^$ 't::cn.'a9 

^g^^ i-^iifiTi TnsLfSiov J^&j-n^v 'kfciv , oth/) civof^mn^ M/pjt^iA^ 

LUCkJ^ fTo^w c>*' cb Tfipoi^lcf yacf r vTn^yiac^ Jto-nK^i^ r cLy{o^- 

T A'A/)a^a# jc« T MiVtwA ^ oT^ o 0«oc cTJj? ^cre^K^-TT^ W flt^?^'^*'^ 
OKG^vr^ ciCficnv a/uJ^Zdv yjj ^atizwjiv 09 lu^ ^ i\y^c^v 

y2^^^. Hoc eft:: 

Bechna oclava mcnjis Aprilis die , qua erat fancla d^ nuvi: 
fcria tertia , hora nonh , indiHione fcptima y anno 6/^2. ( hoc t). 
Chrifti 12^^. ) nata eft fiiia miht Senatori judtcii , qua in facro 
baptifmatc nuncupata cfi Alphaz^n j impcrante nohis relipofo ^ 
mayio Impcratorc Romanorum ^fcmper Augufiofrcdenco , quar- 
to ^dccimo anno c]hs impcrii , rcqnante eodcm ipfo in Sicu:u a?m 
tri%e(imo fcptimo ^ in Jerufalem nono, 

Menfis Scptcmlr:s dccima-oclava ,fcria tertia ad vcfpcram , in- 
diHionc nomi , amw 67^, ( Chriffi 12^6. ) conjux mca, Scnato^ 
ris ludtc:: , Lomua duaT^is fccundum filium pcpent mafulum , qucm 
nom:nav:rnus jAichaclcm. Hac ma^na nobis latitia caufa ^ cum- 
quc nondum atra vcfpcra cffct , ynemorata uxor mea fpintum Dec 
reddadit , (^ fcna qu.irUi ] qua^ pradich menfis dccimarona crat , 
honorahil: fcvultur,< nata vft m vcncrahili tempLo fanchffrma Dc:- 
para^y a^^ipcTTCi/iv td e/l , nulla manu , fcd divimtu: c-cAa: ^ 
relichs mihi ddcciijjimis duobus fiiits , Aiphaz^m fcii:cc: vuiiiu , 



110 DUrium Itulicum. 

Cr Michacle , queis Dcus profctium o^ incrcmcnium , ip[i vcro 
Mxori rcmif/ionon fcccMorum o^ rcquicm in SdnUorum choris ^ dc- 
dcrit. 

Qui lcgi debeat vox KfC non peripeclum mihi. Erarque 
haud dubie tribunal^in quo Scnator erat qui hxc fcripfit , cu- 
jufque nomen tacctur. Hic vides Arabica nomina in /acro bap^ 
tiimate impoiita , cujulmodi funt GoUitz^is &: Al^haT^in ^ quia non 
diu Arabes Sicilia pulli , lingux iwx nonnullas voces & nomi- 
na propria Siculis communicaverant. Hic itaque codex , aut 
cjus apographum ConilantinopoH in SiciHam allatum eft , &: 
memorati Senatoris fuit. 

Sequitur in eodem codice Theodori Studitx Encomium in 
S. Joannem Evangeliftam. Item qucedam Erotemata. Agmen 
claudit Bafilii magni opus, dc non contemnenda lacra litur- 



Cia. 



Primus Canon Petri Antiocheni , qui fupra num. 39. recen- 
fetur , fic habet : 

ly^coyji/u^ ^ T YdfJAig ^ r Yiooy<^aM<y\i7rtXioi)Q ^ -r AM^cuS^ela^^ 
da tV Ta^^v y co^ 'vl^ ttbVti ouicdv(jco)f T^ t rSO^^^ oiKjyo- 

fx^TOj. Hoc eft: 

rctri Antiocheni contra Vcnetiarum cpifcopum 3 fuit autem ( Pe- 
trus j tcmpore Patriarch^ Domni Alcxii, 

ISIufquam fcripium efi Aquileia^ , fve Vcnctiarum pra:fulem , 
fatnarcham ejfe vocandum. Nam quinque folum in orbe toto patriar-^ 
chas novimus ^ Romanum , Conjlantinopolitanum , Alcxandrinum , 
Anuochcnum , Hierofolymitanum, Sicut enim corpus nofirum quin- 
quc fenfihus regitur , codcm modo corpus Chriftt , fve Ecclefia fidc- 
lium , quinque ccu fcnfihus ^ fcilicet toiidem thronis difpenfatur, 

In manufcriptis iftis exCalabriaadvecT;is,occurrit itemfrag. 
mentum BafUicorum. 



CapHt decimum quintum. m 

Fragmentum qiiocjue Larini libri , qui icu vctuftarc,fcuarrc 
clciccus , dclcribcndo Gra:co orticio uiurpacus cll. 

Andrea: Crcccniis in Apocalypiln , in codice bombycino , 
ubi delecis iis cjUcC prius fcripca fucranc , crantquc x r. ixcuh, 
hoc Andrcx opus dcicripcum fiuc. Andrca: Cxfarea: in Cappa- 
docia cpiicopo , idem opus iupcnus adlcribicur. 

Proxime Baiilianum (JcLnobrain , cft villa Ludovifia , qua: 
ni collc Pincio , is: in horcis Sallvillianis^lacadcanecfpatia. In 
vineaexceoiiu jaccc obcliicus , qui in circo Salluftii iiiblimis oJim 



vjuam M. Aurelium philoiophum, potTc ha:c omnia fpcclarc , 
cum maximc Augufta m vclo ab alccra anai^lyphi parcc^Fau- 
Ihnam juniorcm rcfcrac , eo capins ficcapillini culcu , qui iii 
aiiouoc Cjus numifmacibus obicrvacur j ucnorunccnim rci num^ 
ir.anx pcnri , non pari iempcr ornacu m nummis coi-lpicinir. 



Ec '1' 



?c 



111 n^idrhini Jtaliam. 

Piieri , qui Imperatori in fuggeftu fedenriofferunrur, videntur 
clic Commodus Sc Annius Verusfratres , quando utCa^farum 
ntulo inHgnircntur , ante militares turmas producti lunt. Ne- 
ue defunt qui a^ftiment , anticam efle partem exfcdam urna: 
cpulchralis Fauftinx aut Annii Veri. Sed hxc conjcduro: funt, 
Schcma, Jingularitatis ergo , hic apponitur. 
^ F L A M I N 1 u s V A c c A. Li vinca Gabriehs Vaccx pa- 
» rentis aici , propter Salariam portam intra muros , ctt: valhs di- 
« da , horti Salluftiani : ibidem excavando , pater meusinsedi- 
>5 ficium grande incidit , ovali forma ftructum, cumporticucir- 
^5 cum , ornata columnis ex flavo marmore , longituame duode- 
?' vi^inti palmorum , cum capitellis & bafibus Corinthiis. Ad a:- 
55 dincium hujufiiiodi , ovali forma ^dificatum , quatuor aditus 
" crant , totidemque fcalis afcendebatur. Pavimentum fuperius 
'^ ex marmore vario concinne pofito. Ad oftiafinguIa,coIumna& 
>' binas deprehendimus ex alabaftrite Orientali , ita pellucido, 
55 ut folis radii facile trajicerent. Sub ifto ovali xdificio , ductus 
55 quo/dam rcperimus , ea fublimitate , ut erccflus homo progre- 
'5 di in fubterraneo valeret : erantque fubterranea illa marmore 
55 Grarco undique veftita. Dudus etiam duos plumbeos ofFendi- 
55 mus , decem palmorum longitudine , quorum diamecrum va- 
53 cuum unius , ut minus , palmi erat , infcriptionemque hujuC 
55 modi prxferebant rNERONis Claudius. Ecluda item 
^5 eodem loco fuere numifmata Gordianibcnemultaarnea, hinc 
55 & inde /parfa , &C qu^dam argentea , fed non majora arnea 
55 quadrante , cum his etiam mufiva opera quam plurima. Eo tem- 
55 pore Cardinalis de Montepolitiano , partem columnarum ex 
?5 p.avo marmore coemit , ex quibus clathra capelLx ejufdem in 
55 ccclefia fandi Petri in Montorio ,adornata iunt. Columnas ireni 
55 ex alabaftrite comparavit , quanim unam deterfam iordibus ^ 
^^ quia integra erat , expoliri fecit 3 exaliis vero fradis &c in fru^ 
55 fta redadis, abacos adornavit. Quamfupellcdilem cummagni 
55 ipfe faceret,una cum aliisantiquitatummonimentisabacifque^ 
55 donum Lufitaniac Regi dcftinabat ^ fed ubi in altum proceC 
55 fifict navis , volubilis fortuna, in cujusraanu pigniis crat,mu- 
^-^ nus hujufmodi mari obtulit. 

5> In villa D. CaroH Mutii , haud procuf horris Sallclt.-apis^ 
^^ rcpcrtum memini Faunum vulgari ftatura rr.ajorem . qui in- 
^^ fanrcm brachio geftabat , & vas grande cum Faunis 6: Bac- 



Caput decimum quintum. nj 

clianalibus cymbala concrepantibus ^ qua^ ipfe Mucius in hor- c< 
to tenet fuo. Reperit item ftatuas bene muJtas , qux camcn c^ 
antiquitus iftic fita: non erant , nuUo quippe ordme jacebanc , c. 
nec quidpiam reliquiarum ardificii veceris aderac. Pucacur av- . 
ccm niiire olim in vinea pacris mei , in qua muri eranc chcc:.> . 
ftacuariis ornaci , verifimileque efl exporrr.cas inde m villair. ^ 
D. Caroli Mutii fuifle. u 

Columna illa fupra memoraca ex alabaftrice pellucido , ca 
eft , uc \adetur , qua: in bibliotheca Vacicana conlilHc , crc- 
cla , ftriaca , qua lubHmicace narrac Flaminius. Faunus auccm, 
iive Silenus , Bacchum infantem bracliio geftans , in horcib Pin- 
ciis Mediceis videcur , forma fpedabiH. 

Quodnam fuerit nobile templum a Flaminio fuperius dei- 
cripcum , aperit infcripcio a Fulvio allaca , in iftifque locis de- 
prchcnfa , qua: fic habec : 

M. AVRELIVS PACORVS. M. COCCEIVS STRATOCLES 
AEDITVI VENERIS HORTORVM SALLVSTIANORVM 
BASEM CVM PAVIMENTO MARMORATO DEANAE 

D D. '. dedicaverunr. 

Per bafem icaque incelligas , quidquid fub pavimenco crar, 
a Vacca defcripcum , uc quidem verifimile videcurrpavmien- 
tum marmoracum fuperius ab eodem enarracur , qui lucem 
haud minimam huic mfcripcioni adfert. Penulcima vox DEA- 
NAE a Grxco Siou^vct confedaefl, & deam fignificac. Subcerra- 
neum illud ornacLTimum cum canalibus , facerdocibus iacra 
adicuris, ablucionis caufa^flrudumpucacur. Non templummo- 
do Veneris Salluftiar , fed flacuam ejufdem deprehendimus in 
a:dibus Vacicanis Bclvcdcre diclis ^ ad angulum impluvii , ur 
infcripcione fequenci ad flacux iftius pedem fculpca , aflc-^ 
ncur. 

VENERI FELICI SACRVM 
SALLVSTIA HELPIDVS D. D. ;. dedicavir. 

TempH ichnograpliiam acque proipedum hic delineari cu^ 
ravmiu:>. 



xi6 Diarium Julicum. 

Mendes five hircus , Trochilus avis , Ibis , & fimilia. A fepren- 
trionali latere ^ par hiftoriarum monumentorumque numerus 
Ibi duobus anaglyphis Mythriaca myfteria exprimuntur ^ ad- 
fiint item fimilia bina ejmdem generis fch mata in Burghe- 
fiana villa» 

In majori atrio , icones Imperatorum , & marmorea tabula, 
HeAoreo infculpta £unere,ubi Grxci caffide Hellenica , Tro- 
jani bireto Phrygio exornantur. Proxime funt Cri/pina: , uxo- 
ris Commodi , icones dux , aliarque innumenc. Omnia perfe- 
qui magni otii cflet. In xyfto quodaai , Apollonii Tyanei caput^ 
proximeque , vas fculptum Bacchanalibus bene multis : ibi tu 
oicen duabus una fiftulis modulatur , qualem cxhibet vas Gaie- 
tanum, Salpioneopifice : qualem itemmemorat Theocritus, in 
cpigrammate Dapnnin compellans^ 

Avfc y "'^'^ '^ 9v/uL^a9 9 itSXffJUi^ €tu?^m9 c&iooy 
A*^ i\ fj($ii 

Vifnc y fcr Nymphas y dupUcihus tibiis cantare 
Suave aliquid mihi i 

In conclavi quodam ^ in quo Diogenis Cynici ftatua (cdens^ 
^gypriacum idolum habetur , capite fehs , muhebri corpore , 
forma: fingularis. Eftque deus ^lunis , de quo Herodotus ^ 
marmor maculis diftindum eft , ut non malc k\\s pellem re- 
ferat. Hic fchcma proferimus , accurate delineatum a D. du 
Verger Gallo , anriquitatum architedonicefque perito. 



Capat decimum^xtum. xij 



Hinc rcmigrando per portam Pinciam , itur ad convenciun 
Minimorum S. Trinicacis m monte Pincio,aCaroIo VIII. in 
tranfiru Neapolin , pro Gallicagente fundacum. Ecclcfia Go- 
tiiico more itrui5la,eleganseft, Caidinalium duodecJm , item- 
quc prmcipum , prxrulum , & magnatum iepultura infignis. 
Inrcr Cardinalcs obfcrvantur Pliilippus dc la Chambre,ordi- 
nis S. Benedi-fli , & Radulphus Pius abbas CraHenfis , in cujus 
ramcnlbpulcroinfcriptio nulla. NccomitccndusprxclarLisillc, 
fui ^Tvi decus,Ant()ni'.isMuretus , cujusaimulus a latcre Evan- 
gelii fcqucns cpicaphium prxfcrt ; cjuod ctfi alias cufum, qui;; 
a poftremis qm Urbcm defcripfcrunc, aI!atuninon fuit,neque 
obvium eil: , non iniiracumleclori fore fperamus. 

Ffij 



Caput dedmum Je^tum. ^i^ 

totos amios pingendx capclla: confunific,utncIivoristandmer 
moria interirct 5 ad latus piclurx nobiliffima: , capclla: formam 

j^ /culpfit , trefque fatyros hinc inde locavit , quorum alius capuc 

Jiominis tcnet , alii/quc obfcrvandum oftcntac : duo aliiadcu- 
mulumqucmdam confifl:unc,cxhumanis mcmbris confcdum, 

^Q -& ad bilanccm brachii cujufdam excifi pondusarftimanc, ipe- 

d:ante fatyrorum manu, Addiditque Danicl hoc Griecum 
carmen. 

ERE riAdT^ iSfor , )IUM 3 yi?^i07it(9C 

j i. Ridemus vitam hominum , nunc •autcm ii riiicuUJJimi funt 5 quan^ 

do fcilicet armuli , qui tam aflidue ventitabanc, mir;c pulchri- 
jyxT tudinis opus , numcris fuis omnibus ab/blutum , conipexerunt. 

In udo itcm oemcnto exftat hiftoria lapfiis Angclorum rebel- 

lium , Siculo pidore , qui multos , aiunt, infeftos fibi magna- 

at,epi- tcs , Angelorum malorum /pecic defignavit. Hoc in coeno- 

bio comparet etiam AilroJabium catoptricognomonicum , Mag- 
nano , Monaftcrii olim Pr^efcdo , audore. Fuit ille nobilifllmu* 
XVI I. feculi Pliilofophus. BibHotheca fitu &proipedu amccni/Ii- 
ma , lianc jure pra^fcrt infcriptioncm : 

l<Ion cft in tota Utior Urbe locus, 
Librifque probe munita eft , curante inprimisviro nobis ami- 
ciflimo Rolctio Ordinis Procuratorc. Adeft quoque vir doifhis 
Francifcus de la Porte , qui antiquitatum Narboncnfium li- 
brum parat, nccnon cjulHem civitatis hiftoriam Ecclcfiafticam. 
Hxrent Minimorum cocnobio a^dcs & horti Medicci , in 
montc item Pincio fiti , elcganti profpcdu , anaglyphis &: fta. 
OCT- tuis ornatiflimi , qualcm dccet tanti Principis villam. Quapar- 

te agrum rcfpiciunt , Urbis muro horti clauduntur. Abhorto. 
rum ingrcfTu vifuntur Icones illi duo , quorum alius media (o^ 
lum fui parte antiquus eft , quia cum anaglyphum oHm fuiflfec, 
^", marmorifque denfitas cflec conficicndo leoni intcgro opportu- 

^^ . tia , a Joanne Scerano tota nativaque leonis effigies expreflfa 

^^^^^ ' fuic. Pacem huic leoncm fcuIpfiflTe Flaminium Vaccam non /e- 

^^^^' niel ipfe fupcrius narravit , ut , confpcdiis caufa , lco alteri fi- 

'^"^^ milis c regione confiftcret. Hk itcm labra duo,quorum ake- 

rius fpifliftimam inferiorcm fupcrficicm , monitu FJaminii Vac- 
J^'^' cx , ut ipfc narrat infra , cxfecari juflit Cardinalis Ferdinandus 

1^^^^ Mcdiceus , qui poftca M. dux Hctrurio: fiiit 3 illcefoque labro , 

Ffiij 



IM 



acexi 






130 Diarium Itdicum. 

paris latitudinis tabulas duas , qua: ibidem comparcnt , ador* 
navit. In profpedu a^dium interiori , fulpicitur caput Jovis Ca, 
pitolini j idiplum , ut videtur , quod portcX Palatii Auguftorum 
exornanda: , olim ufu venerat. Nam , eodcm narrante Flami- 
nio , cum theca iiia eflFbiTum eft in ruderibus & paraftatis oftii 
Auguftalium ardium , in queis permixtim fitum proftratumque 
jacebat, Iftic item Silenus ille Bacciium infanrcm brachio gef- 
tans , qui erutus fertur /iipcriusadhortosSaiJuftianos. ^dium 
murus trontilpiciumque , qua hortos Ipedat , fplcndet anagly-^ 
phis peritiflimse manus , fed plerumque recenfitis ^ ftatuis quo- 
que arneis , porphyreticis , marmoreis : nihil dcnique ad pcrfe- 
diifimum ornatum dcfideratur. Inhortoparvumardificiumex- 
ftat, locanda: Niobes hiftorix paratum. Nihil figuris hifce ele- 
gantius : ea: non corporeos modo habitus motulque , fed etiam 
afFedus animi , doloris , formidinis , fliroris, varus in vultibus 
exprimunt,cxtera trita. Subterranea in hortis funt longe latcque 
didudis meatibus , inftar eoemeteriorum , qux fine cautcla ne 
adcantur. 

UNDECIMADIE CoIIegium de Propaganda fide pri- 
mo adiimus , linguarum pene omnium typis inftnidum , edu- 
candis maxime juvenum peregrinorum coctibus , cxcitatum ut 
inftjtutum vita: probum , vcra: item ac prifcx reIi£;ionis pr;r- 
ceptis informati,in fua qniique rcgione 2;ermana, lincerx dif. 
cipIincT iemina conlpergere valeant. Trajeda dcindeea,quam 
Hiipanicam plateam, a fixis Oratoris Hiipanici fcdibus,'voci^ 
tant , ad veftigium Domitiana: Naumachix , in radicibuscol- 
hs Pincii fitum adventatur, qua: paulopoft Dcmitiani mortem 
diruta , hodie tamcn quod ad fitum inrernofci valet. Exciravit 
Domitianus , narrante Suetonio , Stadium^ ^ Odeum ^CT 2\hiu- 
machiam 5 e cujus fofiea lapidc y maximus Circus ^ dcufiis utr:nquc 
latcribus y exfiruUus cfl. Odeum vero cujusgenerisa^dificiumfuc- 
rit, haud fatis pcr/peftum ^ nec de forma Odci modo , /edde 
vocis etiam origine difccptatur. Sunt enim qui "i^m r>?$ cJb , a 
via ilimirum vocem derivent •, alii a vocabulo dii cimtilcna , 
aut olcJVf cayitor , ortum nomcn autumant ^ indeque oJcT^roF Odcum 
fadum 5 juxta alterutram Cgnificationem , in varias divertunt 
icntentias : cum poftremisegolibcntius calculum fcram. Inpri- 
ma Suctonii editione ,qucT Mediolani anno 1475. prodiir, non 
Odeum , fed Exmethodimn Icgiciui 



Cdput decimumfextum. x ^ i 

cnr ador. ^ vicino efl: ecclefia S. Achanafii, cumGrarcorum Collegio 

tJovisCa, adjundo. Hujus alumni fucrc Petrus Arcudius & Leo AlJatius, 

J2ullonjjn poilmodum vcro RR. PP.Jefuitis cefTit. Hinc proceditur ad 

^i^ f jjj^^j portam Flamimam , jam delPopolo didam , peregrinorum om. 

/j^^^ Q^^ nium , Tranialpinorumque in Urbem aditu , frequentatam. De 

rjjf^jj^q^,^ cujus platea , obelifco , magnifico profpcdu , multa in Roma^ 

j^ljj^S nis hodiernis recenfionibus fcruntur. A latcre platea: confpici- 

jr^ Cur ecclcfia B. Marix dcl Popolo dida, cum fabrilihus peritiffi- 

; l' morum opificiis , tum piduris egregiis exornata. DehujusAi- 

\ ' ^ ^ rari Guod hodierno in Ecclefiac loco erexit Pafchalis II, harc 

. ^r narrat micnpDo m choro pofita , quam fingulantatis cauu pro- 

P ^ fcrimus. 

i/^eclc- Altarca Pafchali Papa II. divino afflatn , 

J criani ritu folcmni hoc loco ercUum i 

ulcibui quo da^mones 

areque proccros nucis arbori injidcntes 

q\i Jie iranfcuntcm hinc populum dire infultantes 

confcfim expulit, 

fepri- Urbani VIII pont, max, auctoritate 

cdu- excclfiorcm in locum qucm confpicis 

ni uc tranflatumfuit. 

^xx^ An. Bom. MDCJTJmi. 

' ^^'" Huic adjuncbum Auguflinianorum coenobium , & horti /e- 

^'^'^ pulcro Neronis , ut veteri traditione fertur , 'perquam infignes. 

^^^" Hic canales , fornices, ac profunda: femitx , fubterranea late 

^^'- detinent fpatia ^ olimque ccrmeteria &:fcpuIcracrant,uticon- 

•^^ jeclare hcet : nam ante Aurelianum Auguflum , extra Urbu 

ivit moenia, harcfita fuifle creduntur. De iis vcroharcfculptor no- 

-'^- bilis recenfet. 

juc F L A M I N I u s V A c c A. In vinca Fratrum B. Marire ^7 «i 

C' Popolo , Mediccx villa: hortis contcrmina , multi canales ex- " 

ie ftant,quos vidific me recordor, &: aliaaquisaccommoda vafa. «* 

1 Ad hxx dolium grande , aquarum receptaculum , magnificcntia ^^ 

, fuainfigne. «^ 

7 EgreiTis ex porta Flaminia , primo occurrit Juflinianea villa , 

: monumentis veterum referta. Hxc ca:teris omnibus pra fl:at 

niarmoreorum vafbrum frcquentia, qux docfle miroquc arrifi- 
cio , Bacchanalium myflcriis atquc kidis fculpta funt, Statua- 



» 



» 



» 



Iji Diarttm ftalicum. 

rum itcm copia grandis adcft , in iis coloiTus ille Juftinianuni 

Imperatorem reprxlcntans , quo ie glorianturjuftiniani iiodicr- 

ni progcnitore ortos. Columna ibidcm milliaria vidtur , &: in- 

fcriptionum fcftiva copia, quarum nonnullas crur. 

^^ FlaminiusVacca. Rccordor liominem quemdam, 

qui demerfis in Tiberim molibus,atque cymbis cdnccndisva- 

cabat , cum fubmerfam fcapham depreflranrTquc, expifcari vcl- 

let , urinatum intcr portam Flaminiam &: Ripcttam , eruiiie 

*' Confulem fcdentem , chartas manu tcnentem , demto injuria 

*^ temporum capite. Eratque opificium iftuc ex marntorc ftatua- 

*' li , peritiffimofcuiptore. Htcc ftatua videtur hodic in xdibus Pa- 

lumni Notarii , pone S. Mariam in Via. Narrabatque mihi in 

multa fe ibidem marmora incidille, qUcTabfque facultatc edu- 

ccre reformidaret. Is pridem obiit , vocabaturque Paulus Blaa- 

^ chinius. 

In Tiberi , non ftatuas modo & marmora infinita pene la- 
tcre, cxpcrimento plurimorum confpicuum eft ^ fcdetiamthe- 
/auros,e6demconjcctos olim, cxft:are,&numilmataomnisgC:- 
neris educi in dies^ narxant bcne multi Romanorum.. 
yy Paulo III. fedente , memini vidiile me in platca dcl Popolo 
» diifla, grandem prxaltamque lapidum ftrucm. Cujus Pontiiicis 
w dccreto diruta moles &foloa:quatafuit. Extra portam autem 
>5 del Popolo duo propugnacula aggeratafunt,exquadrismarmo- 
» ribus gentilibus non diu excitata : in quibusomnibusforamina. 
w videntur,aGotiiis,ut fudesarncas colligandi caufa pofitas eri- 
» perent , axiornata. Cujus rcr fidem faciunt esetcra pcr Urbem 
-»-> veterum xdificia. Atquc, ut obfervatum a me fuit , in commif- 
>3 furis marmorum ii perforare foliti crant ^ita utunumidcmque 
w foramen duamarmorea fexa fimul juncla adficcrct, quia iftic, 
» in commiftiiris vidclicet , fudes crant, ncque aho mcdo pote- 
« rant cduci. In memoratis autem propugnaculis foramina , qucT 
»5 duobus in marmoreis faxis fingula crant,/cjunclisdiftra6lifqua 
55 marmonbus , fcjuncla & ip/a funt. Quod fignum eft manife- 
>) ftum, cx aliis vctcribus ordificiis dcfumta Rufic. Cum autcm 
« Sixtus IV. .tdificiis ftruendis dediti/fimus, S. Mzriam Jcl popala 
« conftruxiilct ^ ut arternum memoria fui perfcvcrarct,quiaEc- 
y^ clcfia port:E jam mcmoratac ha:rcbat , quo loco inftante bclloi 
w dirui facilc potcrat, ifthxc duopropugnacuIaexcitavit,tutan- 
» da: Urbi paricer & EccIcficX. Marmora. vcroqucisuiusiprccft, 

ex 



'rmum 



L V 



Caput decimum Jextum. 155 

cx pracfata niole acquc ftrue edudarunt : qu^ftrucsnihilaliud 
|iQjj^.p quam maurolcum ellc porerat. Videmusenimrepulcraproptcr 

. ^ j^ Urbis portas &. in viis publicis fita olim fuiile : & tute Vir op- " 

time ( Simonctam Anajlajium alloquitur) maufbleum hujuiino- «< 

^j^^ di Perufia: habesproxime portam. « 

^^ ^,^ Hanc unam germanamque fiaiile caufam arflimo, quod ardi- 

■ F ficia bene multa antiqua iftis foraminibus diflinda videamus. 

•{r^ Nam quod quidam aiunt . aperta in Colifei extima fuperficie fo- 

• • _ ramina , imerendis perucis hiiile , qmbus adjunctse m terraque 

Y defixx alix perticac , appofltis velis , quafi tentoriaexponendis 

p mercibus , qualia folent hodie inpleriiqucurbibus,exhiberent: 

., . .' id inquam non ita conflderate dickum 5 quando in ipfb Coli- 

[ .^ feo, vcl in fublimiore ardificii ordine^ paria foramina compa- 

'^ ^' rent 3 in aUifque itidem ruderibus , ubi nullus tentoriorum ufusj 

^^*^ exempli caufa , in columnis illis qua: in foro Romano hodieque 

fuperf iint , qua parte epiflyho viciniores , flmilia foramina funt . 
^ '*^ & ulterius rimando , ceu thec? acnei ligaminis deprehendirui . 

^^^' Quod ligamen Gotthi dum in memoratis columnis magna vi 

^S^ avellerent , ingens faxum loco moverunt. 

In vico Curfiis , ut vocant , fufpiciuntur ornamentis infigni- 
?^^ bus concinnatse Ecclefiac, AugufHnianorum nudipedum nomir. 

^^^ nc Jcfus Maria , & S. Caroli Mediolanenfium. Haud procul ec- 

OT clcfia S. Caroli in xdibus Floravanti exflant rcHquix maufolei 

no- Augufli , rotunda forma , cujus ornamenta jamdiu lapfa, alio 

\nx exportata funt. Id autem opus , ait Suetonius , inter Flaminiam 

:ri- viam , ripamquc Tihcris fexto fuo confulatu exfiruxerat : circumje- 

•nr fiafquc fylvas d^ ambulationes in ufum fopuli tunc jam fublicarat. 

if- Itemque proxime Naumachiam confecerat idem Augufhis , uc 

je paulo fuperius narrat Suetonius : item nayalc frcelium circa Ti- 

Cj berim cavato folo y in qtio nunc Cafarum ncmus cfl. Ha:c porro 

>^ omnia extra Urbis mocnia fita erant , uti fepulcrorum racio 

^ poftulabat. Muri enim ante Aurelianum ex illo latere ad ch- 

^ vos Capitolii 6c Quirinalis erigebantur. In Augufli maufoleo 

fupcrfur^t adhuc concamerationes quacdam , ubi refidua pidu- 

ra: antiqux veftigia pene deleta. A fronte maufolei duo obelifl 

ci erant , quorum aliusinaditu S. Maria: Majoris eredus , alius 

e vicino jacec fepultus. 

Gg 



154 Diarium lulicnm. 



Caput XVII. 

DVODECIMA DIES. De ecdefia S. Laurentiiin 
Lucina. Horologium folare. Forma aque Virginis. Ohe^ 
li/cHs deteSius. Arcus PortugalUa hifioria. ^des ^ bi^ 
hliotheca Chiggia. Injignis Dionyfii Ualycarnajfei codex , 
aliique. Cardinalis Imperialis bibliotheca. De ecclefd 
S. ^ari£ in ma lata infignia qud^dam. De Arcu No^ 
^v. Anaglypha ad ades Columnenfes eduFia, Muf^um 
D. Li^ii Odefcalchi. Cemma mirabilis Alexandrum Csf 
Olympiadcm referens. nAntonii ^ Cleopatr^e /chema in 
altera gemma infigni. DIES D ECIMA TSKTIA. 
ACdes Burghefame. n)e coenobio S. Mari^ in campo 
Martio. De monte Cttorio. ^arefic vocitatus. De por^ 
ticu tAntonini. Co^nobtum , ecclefia ^ bibliotheca S. Ma^ 
ri^ in ^iner<va. Nili (^ Tiberis fiatu^ ubi repertai. 
Infgnia qu^dam effoffa. ftb ecclefa S. Stephani de Cac- 
co. De Vantheone fingularia quaidam. 

Uam Urhis partem jam percurrimus , ea frequentibus 
principum fc optimatum a:dibus conlperfa eft. Palatia 
vuTgc) vocitantur : non clegantia folum ardihcii , fed ftatuis fc 
veterum monumentis infignita , ut invulgatisUrbisdelcnptio- 
nibus plunbus enuntiatur. Nos ab ecclefia S. Laurentii in Lu- 
cma DUODECIM AM inimusDIEM. Sunt qui putenc 
ortum nomen efiTe a Lucina matronaChriftiana ^ verum Jiben- 
tius iis adftipulcr , qui xflimant a templo JunonisLucinxnun- 
cupationem derivari. Qua ratione remplum B. Marix in Mi- 
nerva , a templo Minerva: , cujus rudera proximis fcculis ibi- 
dem fupercrant, denominatur : in promtu eflct exempla fimi- 
lia non pauca in medium adducere. Inftaurata porro fiiit a 
Joannc ae Rupefcifla CardinaliarchiepifcopoRotomagenfi. In 
ejuiHem platea dctcAa: funt fxculo dccimo fcxto rchquia: fa- 




mt^ 



Capttt decmuyn feptimum. i;^ 

mofi horologii lolans , ab Aiigufto excitati , in cujus medu) 
obeliicus , gnomonis vice eredus , exaratas *eneis lineis horas , 
umbra cadente defignabat : per/picuis item quatuor vcntorum 
fymbolis horoloeium ornatum fuit. Eratque ibli dicatum , ut 
'^^'''« ferebat inrcnptio. 

. Om- In allato plcrumque fuperius Anonymo viiri. feculi prope 

^v />;'. obenfcum S. Laurentii in Lucina , memoratur forma aqux Vir- 

/ ginis , /eu aqua:ducT:us cum arcubus , qui Jam fradi erant , ut 

* ibidem dicitur , quod fententiie Nardini favet , aquam Virgi- 

^^^V^^ nem has in partes derivantis. Aqua autcm Virgo , ut eft apud 

%}lo. Calliodorum Formula vi. ideo Jic appcllata creditur ^ quod nullis 

/^fj^^ fordihus polluatur, Nam cum aliapluviarum nimictatc tcrrena com- 

7nixiione violcntur , ha^c acrcm pcrpctuo fcrenum puri.ljime labcns un- 
da mentitUK 

?i l^ Proxime erigebatur arcus non ita pridem dirutus , cui no- 

7/ men , arcus de PortugalHa , quem varii variis Auguftis adfcri- 

bunt : alii fcilicet Domitiano , nonnulli Claudio vel Drufo , 

^ Nardinus Marco Antonino, fed haud certisindiciis. 

f^^^' Flaminius Vacca. Arcus hodie didus de rortogallo, 

Mx^ fic vocatur , quia iftic fedes habuit Portugallix regis Orator. 

,^^^ Antea vero , Arco delli Rctivfoli vocitabatur, quia, ut vulgaris 

fert opinio , hoc nomine fuit nobihiTima quxdam familia K f> 

mana, cujus erat Arcus. At xftimo petitum nomen a tropxis, 

quar anagfyphis in Arcu concinnatis exprimebantur^ &:ab impe- 

rita plebe , quem arcum dclli trofei nuncupare dcbuiilent , arcum 

,^^^ delli retrofoli diclum eile. Mea xtate anaglyphum iflinc erutum, 

.j^ Cgniferos tropxa manu geftantes referebat ^ qua de caufa in 

r, hanc opinionem totus ac pedibus , ut aiunt, deferor. 

In diario quodam inedito quod penes me efl , arcus ifte dici- 
tur , arco di Tripoli , quod fortalle Flaminii Vaccx opinioni ac 
conjcAurx faveat. 

Flaminius Vacca. Tempore Sixti V. memini Fon- 
ranam equirem reperiile propc S. Laurentium in Lucina , vcr- 
lus campum Martium , obelifcum magnx molis ex marmore 
granito yEgyptio. Quod cum Sixto V. renuntiatum eflet , juf 
lit ille Fontanam totum detegere , ut in conipicuo &: op- 
portuno loco crigi poiTct. Eques autem ubi igne Jabefaflatum 
dcprehcndiiTct , remque fummo Pontiiici aperuiflet , mitccjidi 
coiiiiiu auclor fuit. 



'iLC' 



0' 

I- 



Ct 
Ci 

ci 

C( 
Ci 

cc 

C( 



136 Diarium Itdicum. 

^' Recordor tempore Pii IV. vcnilTe Romam Gotlium qucm- 
'^ dam , qui librum antiquiilimum geftabat^ubidethefauroage- 
'^ batur. Inerat iymbolum ierpenci^i ac rtgurarparvar, inanagly- 
»' pho dehneat.T, parum prominenti , qux figura ex uno latere 
'' geftabat cornu copix , altera manus extenlo digito veriuster- 
'^ ram quidpiam commonftrabat. Tamdiligentemperquifitionem 
" Gothus adhibuit , ut fupra dicla fymbola manifefti/lime expreC 
'' fa in latere memorati Arcus deprehenderet. In ipfo certe Arcu 
" nulla video fculpta prarter eaqua: diximus fymbola. Neque du- 
>' biumeft fuifleiltlixcfadaabeoqui arcum exftruxit: etenim pe- 
" tram reliquit huic elaboranda: figura: aptam. Deprehenfb itaque 
" loco,GothusfummumPontificem adiit , qui his auditis , ref- 
'' pondit ipfi penes Romanos cives elle, ut talem ipfifacultatem 
'' darent : Romanos iile adit , reque propofita , impetrata eruen- 
'' di thefauri facultate, fubito operi manum admovet, & a late- 
'' re arcus fcalpro ceu pdrtam aperit , animo cum deveniflfet ad 
'' medium pilx , verfus profundum ducendi foramen. Ha:c ac- 
'' cepi a Lucertola fcalptore , qui huic operi infudabat. Verum 
'' excitato populari tumultu , Gothum omnes interpellant ne 
'' cceptum opus perficiat , dicentes in ruinam iturum arcum , at- 
'^ que apud Gothos ctiamnum perfeverare rabiem illam diruen- 
dorum Romani populi monumentorum. Gothus itaque abfcef 
fit , imperfedo opere. Eo autem loco adhuc videtur foramen 
'* a fcalptore faclum. Etiamfi porro quardam fcribo in hifce fche- 
dulis qucX, cum antiqua monumenta non memorent ,nihil ad 
fcopum tuum fj-jedant : at cum quidpiam non ingratum auri- 
bus pr^rferant , tacenda non xftimavi. 

Qnx hic narrat Flaminius , nequaquam me a priflina opi- 
nione removent , quam fuperius ad Caracalla: circum ape- 
rui. Quod enim de Gotho nabet Flaminius , deque figno la^ 
tentis thefauri , commentum olet : fiquidem Gothus ille vel a 
majoribus ad ufque fuam a:tatem dedudum fymbolum , fccu- 
lis plus quam undecim elapfis , ha:reditariojure accepit,quod 
a vero fimili abhorret ^ vel diabolica arte , procul pofitus 6c 
fignum & locum thefauri deprehendit , quod a cordato vix cre- 
datur: & alias non ipfe fe rei teflem narrat 3 fed plebeix fortis 
homini acccptam refert. 

Eadcm via pervenitur ad Antoninam plaream , ubi a:des 
Chiggix alterum latus occupant. Sunt enim perampla: & ele- 



?5 
5> 



5> 



jig Dhrium Itdicum. 

cujus laterculum fua manu defcripfit Alexander VII. Papa. 
Quxdam afcetica Jqannis Climaci in codice membranaceo 

XI. fcculi. 

Pande^les ex vaiii^ Puribus cpniarcinatus in codice x i v. 

Ccculi. 

Heli^ Cretenjis in Joannem Climacum^ in codice recenti, 

Joannes €Aot';^<P$ , itcm Cofmx Logica,incodicexi. iiculi. 

Nicolai CabaJiU Orationes qua:dam. 

Manuclis Chryfolor^ qua:dam* 

Xcnophontis Cyrop.-cdia in codice recenti. 

Codex eleganti/Time defcriptus , membranaceus x. fcculi^ 
in quo D/d?wv// Halycarnaffei hiftorix,cum figuraejufdemDio^ 
nylii ab initio ex antiquiori, ut videtur , codice accurate de- 
lineata, minioque pida. Nullum ejus fcriptoris vidi pari anti- 
quitatc &: prxftantia codicem. 

Lihanii Orationes 6c declamationes in codice membrana- 
ceo X. fxculi. 

Proclus in Timarum. 

Plotinus in codice xiv. fcculi, 

Dionyjius Periegctes n\ codice bombycino xiv.feculi* 

y^ndocides ^in codicQ recenti. 

Sophoclcs &: Nicandcr cum fcholiis in codice recenti. 

In niedio platCcX erigitur columna illa Antonina , in cujus fafti- 
gium 194. gradibusaicenditur^ea minutatimdefcriptaproftat. 

Ab altero platCcX latere funt a^des Emincntifnmi Cardmalis 
Imperiali , qui virpietate , ingeniique pra:ftantia infignis, faci- 
lcs nobis ad lc aditus fcmpcr exhibuit , hbrorumque pro voro 
copiam fecit : gaudct enim bibliothcca cum numero rumprx- 
ftantia hbrorum confpicua. Is neminem unum litteris deditum 
intercludit accefiju , aomique habebat viros dodrina prcxftan- 
tes. In iis D. Philippus a Turre , litterarum , maximeque rei. 
antiquarix peritia clarus , cujus dodx lucubrationcs , de mo- 
numcnto vetcns Antii, de dco Mithra, Beleno, diifque Aqui- 
leienfibus , eruditorum manibus teruntur. QuarefummusPon- 
tifcx Clemens XL cui non gratia-fed virtus in pretio , ipfum 
nupcr in epifcopum Hadrienlem adlegit. Alter Juftus Julius Fon- 
tanmusjam editisopufculis notus, hiftoriam parat Aquileien- 
fcm , tanto operi par ingenium nadus , ut ex editis ipecimini- 
bus fides. Iftis per otium Romanum anoicis ufi , ac ipforum. 



Cdput decimum fiptimum. 159 

t>fficiis plerumque culti fiimus , ncc^auca inflitutum noftrum 
ipcdantia mutuati , ut in Diario palum narratur. 

In Bibliothcca cjuiHcm Eminendflimi Cardinalis hi pauci co- 
diccs a mc notad mnt. 

Titus Livius fcriptus anno 1449. 

Sallufiius cjufHcm a:tatis. 

Salviams ejufdem xtatis. 

Vita Alexandri VII. per Card, Palavicimm. 

Eodcm itincre pervcnitur in platcam dc Sciarra diftam , ubi 
multa: vetcrum monumcntorum reliquix dcprchcnfac funt , uc 
audor cft Flaminius Vacca. 

Platca di Sciarra nomcn mutuata cft a Sciarra Columna , •< 
qui iitic olim habitabat. Ibidem , Pio IV. Pontifice , reperta «« 
iunt arcus Claudii fragmenta , atquc hiftoria: fculptac , cum ^ 
iconc marmorca cjuiHem Claudii. Ha:c cmitD.JoanncsGcor- ** 
gius Caeiarinus , hodicquc in iilius horto , proximc S. Pctrum ^* 
in VincuUs , pofita fimt. Rcfidua fragmcntorum mihi compa- ** 
ravi , quibus exportandis centum triginta icx vicibus carrus 
oncratus cft. Totum opus cx marmorc gcntili , bafis iblum 
cx ialigno crat. Pauci anni iunt ilrucs marmorca , hiftoriis 
anaglyphis onufta , quac arcus iatus altcrum cile videbatur , k^ « 
lo promincbat : indcque poftea ablata a Romanis omnia , at- ^* 
quc in plano icalac iubUmioris , qua itur in CapitoUum ^inopus ** 
admota funt. * ^ 

E vicino cft ccclefia S. Marcelli , quo loco olim Marcellus 
Papa curandis equilibus dcputatus cft. Ad altcram vicipartem 
exftat ccclcfia S. Mariac in via lata , a vico olim mutuato no^ 
mine , crat cnim extremum vix Flaminia: Via lata diftum. In 
altari tabclla conipicitur , S. Luca , ut quidcm aiunt , artifice. 
Subjacct crypta , ubi olim SS. Pctrum , Martialcm , Paulum & 
Lucam iedcs habuiilc narrant. Ncc practercunda qusc in ancc- 
doto icriptorc , oculato teftc , cujus fchcdx penes mc iimt , 
ad annum 1491. iedcntc Innoccnrio VIII. cnarrantur. 

Die ij. Augufti coeptum fuit opus ianda: Marix in Via lata, u 
videlicct deftruere Ecclefiam , & aliam novam acdificare cum cc 
demolitione arcus triumphalis , iiipra quem in aliqua parte erat cc 
a^dificata. In cujus Ecclcfiac fabricarionem fertur Papam obtu- cc 
lifle ducatos quadringcntos , Vicecancellarius 300. Camera- cc 
rius 100. refiduum magiftri Architedores , cum hoc quod c« 



cc 
a 
cc 



140 DUrium ItdUcum. 

*' marmora & Tiburtini qni reperienrur fint ipforum. 
*' Die fequenti 24. remotum fuit altare majus , quod erat in 
'' di(fta ecclefia , ubi erat una porta [ fic ] concha porfidea lon- 
'» ga , in qua reperta: fuerunt multx reliquicX , potiflime in uno 
»' lacculo Parini lini albi de Reliquiis multorum Martyrum , S. 
" Hippolyti , Darii corpus & fbciorum , ubi eft fcripta in perga- 
'' mena de didis Reliquiis , cum commemoratione quod ibi con- 
'^ ditx fuerunt per Leonem I X. qui fuit tempore Henrici V I. 
*^ 1049. cum multis Epiicopis &: Cardinalibus : item inaliofaccu- 
" lo fimiliter lineo , de Reliquiis aliorum Martyrum , cum inti- 
'^ tulatione & inventario in charta membrana : item in alio fac- 
>' culo alix ReliquicX multorum Sandorum & Martyrum fine no- 
" mine : item in una capfiila lignea , de vefbmentis S. Joannis 
*' Baptiftx , unum os fandi Philippi : item in quodam bufloleto 
" parvo de veflimentis Chrifld inlutflibus: in quadam capfiila lig- 
^' nea parvula multx Reliquix in pannis involuta: , de hgno Cru- 
*' cis , de Spongia Chrifl:i, de veftimento BeatcX Virginis Marix, 
^^ & de multis Rehquiis aliorum Sandorum : item Reliquix S. 
'' Stephani Martyris , de terra fepulcri Chrifti, vel Beatn: Virgi- 
'^ nis. Demum in una capfula longitudinis duorum palmorum 
" cum dimidio & latitudinis unius palmi cum dimidio , fuerunt 
^^ inventa ofl[a fancli Agabyti ( fic ) 5 qua: omnia fuerunt rcpofii. 
'' in dida concha porfidea ubi prius erant ^ &: dicla concha fuit 
'* pofira in ecclefia fandi Cyriaci , ubi dcftinatum cfl: fieri altare 
>' majus , & ibi retinere cum cuftodibus , &: ofla fandi Agabyti 
»' crant involuta in uno panno , cum litteris fcriptis inunalami- 
^' na plumbi^dicentibus://?;;^^^^/?^^^/?»/^.^^^^?^)'^/. {^ic) 

Arcum hic memoratum vix dubito fuiflfe Arcumnovum^fic 
nempe didum a Rufo. Nam de arcuad S. MariaminVialata^ 
ait Fulvius : Cujus cmamcnta marmorca crui nupcr vidtmus cunz 
tropha^is harbaricis , haud dubie fofieriorum cfjc ImPcratcrni cx or- 
natu apparct. Marlianus vero eadem ipfaconfirmar. rropccayn^ 
dem a:dcm , inquit , rcliquia^ arcus trium.phalis fcxto ah hmc anno 
funt effojjic j m quibus incife crant imaghics J^iHori.c ^ 'c^ tropn^a : 
ex cujus Arcus mfcriptione hoc tantum legi potcrat : V OT I S -^I". 
^ VO T IS JC^. Qux injcriptio , ut nonuit rci nunimarijc 
periti , farculum Conftantinianum olet , recentiorcmquc aliis 
•omnibus in Via lata memoratis a Rufo arcubus, indicat , qui 
proinde Arcus novus cenferi debeat. Nam in Via lara recen- 

fenrur 



u 

€i 



€( 

CC 

cc 
cc 
cc 
cc 
cc 
cc 



Caput dedmum feptimum. 2,41 

ientiir a Rufo , arcus Veri & Marci, arcus Gordiani & Arcus 
1 crat m novus 5 ica fcilicet didus , quod fccundum alios arcus, feculo 

ica lon. vjdelicec Conftantiiiiano , eredus fueric 
i in uno Hinc pergicur in placeam , qua: SS. Apoflolorum vocicatur , 

rum , S. ccclefia ejuidem nominis & ampliiTimis ardibus undique circum- 

n perga. fcriptam. 

ibi con- Flaminius Vacca. Rccordor in platea SS. Apofto- 

rici V I. lorum reperta fuifle marmora mulca faligna egregia: magni- 

o faccu- tudinis , opere quadro, mulcumque obefa , iftuc a noftrisinhmo " 

jm inti. 3:vo congefta. Obfervavi porro liujufmodi fragmenca minime 

aliofac- collaDfa e vicinis raderibus fliiile , neque cafu vel ruina fnnili 

fineno- quo loco reperca func corruifle. Sed cum Iia: ftrues humi pafl 

Joannis nni jacerenc , nau/eamque & incommodum civibus parerenc , 

uiToleto neque poilenc iis in locis quidpiam exftruere ; pra: temporum 

fulalig- ^mxw barbarie & impericia, hujufinodi marmora excicando no- 

noCru- t>iJi a:diiicio admovere faculcas non erac j aperca fovea h^cin- 

Marix, tus prxcipicabanc , qu^ caufa eft ut nullo ordine congefta 

quix S. fmc. 

c Virgi- H^renc eccle/l^ SS. Apoftolorum , a^des Columnarum per- 

iiiorum ampIcT & ornamenris iniignes , qua: pailim recenfencur in Ro- 

fuerunc manis hodiernis defcripcionibus. 

'cpolii Flaminius Vacca, Audivi Paulum Ill.expor- 

:hafu^i^ ticu a:dium Columnarum , ubi nunchabicacCardinalisdeFlo- 

i ak^f^ rencia , exculiife capcivos illos duos , qui jam in vercice fcalsc 

\'aabvri a:dium Farnefiarum coniiflunc. jEfHmc aucem non diu inme- 

lalanii- moracam porcicum advedos fuiile: nam , uc nullo negotio iri- 

ternofcicur , eodem quo columna Trajana arcifice fculpciiunc. 

um,'^^ Capcivi aucem hujufmodi cuidam ex arcubus columnam clau- 

ialara, dencibus impoiici eranc, qua parce Columnenfes ipedabanca:- 

>us c-fn des , & edudi forfican a Columnis fiieranc , cum ^diiiciis ilruen- 

; r.v^'"' ^^^ incumberenc. 

Tr.-''*' Dc iis vide cmx inferius ad ColumnamTrajanamexejufdem 

7r dT.r.o Flaminii fchedis adferuncur. 

ipth^'-' • E regione , dzAf^s Cardinalib Cliii!;gii occupac D. Livius OdeP 

'S >^" calchus , cujus mufrum in pnmn Iralix femir. Exflac ibidem 

mar:J^ numifmacum feries aurca , argcnrca , xnea , nummique bene 

c ^^^^ mulci perrari in qualibec ferie obieryancur,Lacini acqueGr^- 

irj^^^ ^- Numifmaca icem maxima: forma: iingularia , qux receniere 

x^^^'^" ^ explicare ma^ni ocii eiTec. Nobis carpcim folum difpicereli- 
fcnrur Hh 



x^t Diarhtm Italiam. 

cujc. Gemmarum iddem ele^andum fefliTa cm>ia ibidem fuf- 
picirur , qaz incife typis nobilibuslunt, Auguftorum Augufta- 
rumc^ue capita referentibus. Prxftat oninibus achaces ille mi- 
rabiJis quinoue circiter poUicum longicudine , laticudine crium, 
ubi Alcxandri Sc Olympiadis afiabre cgrcgieque incila capica 
fuipiciuntur , fed obIiquepofita,ucaltcrumduntaxat6.cieila- 
tus pateat , neque ita prominenti fculpturx radone : vulcuf- 
que Alexandri Olympiadem obcegcns , extremas foliim ejus 
faciei lineas ipedare concedit. Huic fimilem gemmam, Parifiis 
diu pencs nos babuimus pretio & iculpturx racione fingularit 
£mam , ubi in achace item , uc in Liviana jam memoraca, M. 
Antonius & Cleopatca Ipedabili cultu , ad imam ufoue pedo- 
ris partem fculpci func egregieque calacL Quorum ichcma hic 
anoquaria: rei ftudiofls proterre ne pigeat;^ 



Capnt dectmum/eptimtm, X4j 

1^^ v"* Pr^flat Livian^ gemma hujufrnodi, quod advcrii ipcclantu 

iuguita. jjy^ utriulque, Antonii icilicet & Cleopatr^r vultus, ujio polli- 

^^^'^^' ce promincant. Inprimifque iuipicitur Al. Antoniui , cui doclui 

.^^™5 artifex , cum nativis vuJtus lineamentis , quid /|)irai>tis 6v , fi 

* ^P^^ fari liceat , vitam animumque indidit. Ell porro gcn^jiia qua. 

^ci^^Z' ternorum quaquaverius polJicum , cujuimodi hic upr^cien- 

vultuf. tatur. 

im ejus In eodem principis Livii muia^o ftatua: & iconesniarmorex 

Parifiis non paucac comparent, pler^eque dodiifimorum artiiicum 3 pi- 

^larif <^ur;c item nobifes , qua^ iingularitate &: eleeancia delccT:ant. 

ra, M. A principis Burghefii «dibus DECIMAM TERTIAM 

pedo- ordimur diem, quarum magniiica ftrudura , ac perampla ea- 

ma tic que varia fupellex omnium ore celebratur. Pidurx maxime m^ 

fignium artiiicum iuipiciuntur ibidem ^ Scpretio 5^ numero ipe- 

<5labiies , queis receniendis de more fuperledemus. Ibi muiivo 

i opere tabella iuipicitur Paulum V. Burghefium refcrens , ita 

minuto lapillorum genere^ ut barba^,itaquidem ferunc^com- 

})ingendx , ad quater mille admoci fuerinL Haud procul hinc ex- 
tat in campo Martio coenobium Virginum , quse cuin olim Con- 
ftantinopoli Romam tranimigrailent , pofthabica S. Bafilii , fub 
cujus diiciplina vixerant , regula^in Benedidinarum coetum & 
familiam it^o. receperunt. InprofeduveroConftantinopoIiR ' 
mam \ B. Virginis tabellam S. Luea, uti ferunt^ artifice , eai 
dem in icdes extulerunt , quamhodieque culcu iingulari vene- 
rancur. Hujus cocnobii chronicon Itahco vulgari idiomate edi- 
dit Hiacinthus de Nobih Romanus, exordine Prxdicacorum. 
E vicino eft monciculus jam Tnonte C/r/^r/e^appcIIacus^de cu- 
jus nuncupacionis origine digladiancur Urbis ichnographi ialii 
a vicinis fepcis , Sepcorium Scpoft Ciconum vocacum aiunt ^ alii 
a cicando vocis origincm denvant, quia cum iftic cauix dice- 
rencur , iolitum erat eos cicare quos in jus ambulare opus erat, 
indeque Cicacorium , poftmodumque Cicorium nuncupacum. 
Veram vocis originem acciciile puco Ful viunl , qui zxtacccptorium 
dicbumfuiiTe^abacceDtaniiis, uci quidem ipfe pucac^ iuiR*agiis, 
demumque viculo nomme Ciconum dictum cile. Nam huic 
fencencia: fuiFragacur diplomain archivo RR. PP. Auguftiano- 
rum,cujusapographum hic proterimus. Uhiqui jam monteCi" 
torio dicitMT ^mons Acccf^ahilis vocacur. 

Urbanus Epifcopus , iervui fervorum Dci , diledis in Chrifto cc 

Hh ij 



144 Diarium ItalicHm. 

^> filiabus Aeneti Abbatillx , ac Sororibus S. MaricC de campa 
^> Martis , lalutem &c Apoftolicam benedixftionem. Ea quc-c de 
^' Apoftolici audoritate mandati concordia vel judicio terminan- 
" tur , firma debent &: illibata manere , 6c ne proceflu temporis 
>5 in contcntionis fcrupulum denuo reducantur , litterarum me- 
>5 moria: commendari , fcriptoque Apoftolico communiri. Cum 
»5 auteminter Monafterium veftrum&cecclefiasiandiTriphonis, 
» fandi Salvatoris dc Serra, fandi Nycholai de Pr^fedo, & fan- 
» di Blafii de monte Acceptabili, fuper parrochiali 
« jure populi oui contineri dinofcitur a domo Pauli Johannis de 
»5 Mitia y & iiinra a domo Bucacanum , &c infra a via majore , qux 
>5 tendit juxta turrim Aimeldrigi de Scorza fando , &: infra ab 
» utroque latere vix a domo Monachi , & infra a domo Benen- 
yy caie de Romanello,&: infra , diutius ftiilTet agitata contentio- 
« tandem felicis memori^ Lucius Papa prcedecefTor nofter , di^ 
>5 ledis filiis redoribus Romana: fratcrnitatis eamdem caufam fT- 
>5 ne commifit debito terminandam, Qui audito quod Alonafle- 
» rium veflrum , jam diclum populum tanquam parrochianos a 
" quadraginta retro annis continue tenuerat ufque ad tempus il- 

" lud,& hincinde propofitis ab impetitione adverfx partis 

» fuper eodem populo , vos & veflrum Monaflerium abfolve- 
» runt , adjudicantes vobis & eidem Coenobio populum , ipfunr 
>5 prout antea nofcebamini tenuifle. Ut igitur eadem fententia 
'5 perpetuam habere valeat firmitatem , ipfam prout rationabi- 
» liter lata efl , &c in fcripto exinde fado plenarie continctur , 
>* audoritate Apoftolica confirmamus, &: prcxfentis fcriptipatro- 
>» cinio communimus, flatuentes ut nulli omnino hominum Hceat 
« hanc paginam noftrrX confirmationis infringere, vel eiaufu te- 
» merario contraire. Si quis autem hoc attemptare pra^fumpferit, 
« indignationem omnipotentis Dei & beatorum Petri &: Pauli- 
>9 Apoftolorum ejus , fe noverit incurfurum, Datum Veron;x iiii. 

^> Kal. Martii. 

Ubi nos Kal. legimus , eft ducftus caFami , qui Kal. an Idus 
notet , non ita perfpedum habemus. HicUrbanusIII.eft,qur 
diplomadedit anno 1187. Mons autem Acceptabilis ex memo- 
ratis ibidem Ecclefiis eumdem ipfum efle qui jam monte Citorio 
dicitur , exploratum eft : qui mons acceptorius deinde, demum- 
que vitiato nomine Citorio didus fuent. Jam vero vicino folo 
complanatus moas fuit , cum felicis mem. Innocentius XIL 



Caput decimum feptmum. 14 j 

peramplum caufis tradandis a^diiidum, judiciariumque forum 
cxcitavit. Non lonee inde fitavetera campi Martii /epta fuere , 
quas nomen indidine monti opinio nonnuUorum erat , iidem- 
que montem a feptis Septorium , & populari ufu deinde Cico- 
rium vocitaami augurabantur : quorum opinio , dcteda , uc 
quidem autumo, vera vocis origine^ ilare nequit. 

Intermedio decurfo viculo , occurrunt nobilillimx porticus 
veteris reliquia: , undecim columnis ftriatis ordine Corinthio 
cum bafi Attica^ capitella,7ophorusatque coronis fcitc elabo- 
rata. Sunt qui Argonautarum porticuni fuiile arbitrenrur : at 
qui rudera porticui h^rentia proximis iiculis conipexerunt y 
formam templi ejus generis quod pieudodipteron vocant , id 
eft , alis atque cokimnationibus in ambitu toto dccoratum, fuif 
fe tradunt j &: Antomnr Philofophi cx inicriptione proxime 
eruta , peculio fic opera excitatum a:ilimant : atque cile tem- 
plum D. Antonini dequo V .Yi^ox \Tcmplum D. Antomni cum 
cochlidc columnay qu^ efi altapedes CLJTjry. habct intus gradu^ 
CCA^n. & feneficltas LF^T. 

Flaminius Vacca. Plateam ubi Orphanuli ha- ^ 
bitant , nunc di prcte nuncupatam , olim dipietre vocitatam refe- ^^ 
rentc patre meo accepi ^icfque ob ingcntem veterumfragmen- ^^ 
torum copiam , ibidem proximis iccculis eiFoilam. Dum eodem **- 
loco , me infpeclante , foderent , deprchenise funt bafes cum " 
tropha^rs &: captivis , provinciarum typis^ hodiequepariamul- 
ra repenunt memoratiique nmilia, qua:adidemxdihcium Ipe- 
dabant. Enita ibidem funt anaglypha 2c bales , quas ture, vir "• 
clar. in muixo Farnefiano vidiiti. ^ 

Vetuilatis fragmenta a Flaminio recenfira , ad ipfum D. An- 
tonini templum pertinuiile putantur. 

Parvo inrervallo dirimitur Collegium illud Romanum RR. 
PP. Jefuirarum , cum amplrrndine , rum a:.^.:ncicr':::^ , r.:^:,z 
ecclefiac in primis magnificenria , Romanis oinnibu*» cocnobiis 
anrcferendum , qux minutarim in evulgaris Urbis dcfcnprio- 
nibus expendunrur. Huic conilruendo ardinrio dum vacarent^ 
parandi locr & fpatii cauia iblo ^quata: fuerunt vcrcrcs S. An- 
tonii &: S. Maun ecclefia:. 

Flaminius Vacca. Memini inrer plaream Sciarrx a 
& obelifcum S. Mauri, ecclcfiam oJim fuiilc exieuam , fcd an- « 
tiquiifimam , S. Antonii nomine: ubi dum iepulcrum erigere- «v 

Kh ni 



cc 

Ci 



» 



>3 



145 DUrium ItaUcum. 

tur , detcclcX moles fiiere , ex quadris iaxis pcpcrinis confcd^ : 
„ quorum tanta vis fiiit , ut diruta vetcri, edudaexvenditispe- 
pcnnis pecunia fucrit ad novam ecclcfiam conftrucndam fatis. 
Harc Une rudera & figna erant magni cujufdam ardificii. 

Vicinus huic eft Dominicanorum conventus , cujus ecclcfia 
B. M. m Minerva dicitur , quia iftic olim templum Minerva: 
fuit : cjus nidera&culodecimolextofupcrerant^Minervium- 
que vocabatur , a Pompeio magno ftrudum , uti ferebat inlcrip- 
tio qua:dam. Sepulcris bcne multis Ecclefia ornatur 5 in iis Pau- 
Ji Papx IV. & Cardinalis Cajetani tumuli, plus pra:ftantia ic- 
pultorum , quam artiiicii elegantia iniigniuntur. Bibliothcca 
perampla, librorum nuper Eminentiilimi Cardinalis Calanatx 
magna accefFione auda , nulli per Itaham concedit hbrorum 
dcledu. In hoc coenobio refidet PrarfcdusGenerahsordinisP. 
Antoninus Cloche, ingenio viraliifquc animi dotibus prxftans, 
& P. Maflbulicr Afiiftcns^utvocant^inprimisferturquiTheo-. 
iogiam difciphnafque Ecclcfiafticas profitcntur. 
5> F L A M I N I u s V A c c A. In vico proxime Minervam ^ 
>5 quo itur in arcum Camilhanum , referente patrc meo edidici^ 
,> Tibcnm atquc Nilum , jam in Palatio di Bclvcdcrc pofitos , rc- 
>5 pertos fuifle in xdibus , ubijam fiifco coloredclincatum vidctur 
53 NjJi fimulacrum ^ ut indicetur fortafi!e , monumcnta illa eodcm 
loco dcprehenla fuiile. 

Pone iftas ^des exftat ecclcfia fancli Stcphani dc Cacco : 
M quod nomen dcrivatur a duobus leonibus ex bafalce, Numi- 
» Jica petra , nigro colore, quos memini conftitiiTe ante prardi- 
V dam ecclcfiam. At tempore PiilV. in Capitolium advedi funt, 
atque ornamenti caula pofiti ad imum fcala:, quo: cochlcxmo- 
rc confeda eft , & ad plateam Capitolinam ducit. Paucishinc 
annis , cum fiib Ecclcna fodercnt, inciderunt inquamdam ve- 
teris tcmpli partem , cujus columnx ^ ex llavo marmore , erc- 
clcC ftabant. Scd dum cos adducercnt , quia jamdiu igne con- 
fcdcT fuerant , in frufta comminutx funt. Iftic item ba/es five 
anu quardam inventa: funt , facrorum olim apud gentiles ufui : 
i> iniculptxque erant arietibus , ornamenta quxdam gentihbus 
13 afiueta collo geftancibus. Memini me fimilcs in locis plurimis 
n iculptos arietcs vidiile: jam veroexftantin xdibusHoratii Mu- 
^i ci. Neque dubium ell:infignia benemulta vctcrum monumcn^ 
n ta liib ecclefia ifta latcre , quo: percunt ne ipfa diruatur- 



>5 



■»5 

)? 

35 

53 



)^fQ^. Ciiptft decmumfepitmum^ i^y 

Jio^p^' Ecclefia iflarc ad Sylveftrinos pertinet, qni in partcm fanii- 

^ q' lia: Benediclinx veniunt. 

:- * E vicino infigne tcniplum efl: , Pantheon olim diclum , vel 

' I - quia deorum principibus dicatum erat ^ vcl , ut aic Plinius , 

quod forma convcxh fajfigiatum , cc^li Jimilitudtncm accipcrct. Opus 

ftupendum a M. Agrippa ftruAum , vel potius, uc pcntiorum 

' V"^"" fert opinio , reftauratum & audum : nam, ut pnnjj con/|-)edu 

J^ P^^i^" animadvertitur , templi ftrudura, non eadem qua porticus ar- 

chicedonices norma procedit. Porticus fexdecim ingenris molis 
columnis ex marmore granito , parcim ex -^gvpco , parcim ex 
^chaJia cduclo , uno laxo fingul^ confectx iunt j uc mirari 



rsmv 



ko- 



ii Pju. 

ria ie- 
'thea 

^^•^^*'^ fubeat qua arte quibufve macEinis tanta^ molcs cx TJicbaide 

^"^^^ Romam advecT:x fuennt. Nequeenim audiendifunCjqui a^fti- 

niiP. manc halce moles, obclifcos videhcec arque columna^ , ex com- 

^^n^, paelis lithocolla duriflima marmorum fruilis confcA;.. , multo- 

'"'^^ que minus inoror eos qui ccnifiandi ac fundendi , arri- infi^ar ^ 

lapidcs olim viguifie artem arbitrancur. Nam Sueconiusaliique, 
JJ71, fuppares Auguiris qui ifi:;rc Romam advexerunt , tciUficantur 

jici, cadem ex yEgypto & Thebaide advcda. Lampridius veroait^ 

re- Helagabalon-i \\\ animo habuifie columnam erigere uno mar- 

^tur more ingenrem , inftar coluninx Trajan^ , ad quam interiori 

i^ni fcala aicenderetur ., ut in fafijgio Helagabalum aeum colloca- 

ret j (ed tamum fuxujn non invejiifie, cum id dcThebaYdead- 

^Q . vehere cogitaret. Qiiae vero cauia tanti irincrjts vecluramag- 

,,, crcdicnd: , n *:;. : conrpinc:;i aui cor.futii 7vv~iria: Lanta:iii<.iL-.>po- 

jj^ tuilient ? Nam quod Japicidma huiuimooi, quo loco jam lit "^^z^^o-^ 

- retur ^ nihil mirum,cum ab anniscirciter iioo. Europaris pra:- 

' clufus illarum parcium aditus fit. Cum enim f^culo feptimo in 

Mahumedanorum ditionem ^gyptus toca, cxindeque adhoc 
ufque tempus , mutato licet dommo , ejufdem culDJsatquefu- 
perfi:itionis infidelibus fubdita perfeverarit , lapicidmx hujuf. 
modi inculcx & infrequencaca: manferunt. Cactera qux Pan- 
rheonem fpedant, utpote trita &: vulgata, confulto mitcimus. 
Sed prxclara nobis, haclenufque minus nota , aperir (culptor 

infignK. 

Flaminius Vacca, Leones ex bafaltc . &: concha « 
porphyretica , qux jain olim ( fi bene memrnilc^ifiime mAp- ci 
piano Alexandrmo ) ance Rocundx porcicum fucre ^ ibidem ct. 
maniere ufque ad Sixti IV. tempus. Sub Eugerac aurem I V. «. 



0- 

:c 



14S Diarium ItdUcum. 

»3 feda efl: platca Rotunda: in canipo Marrio, Quo temporc in- 
53 vencrunt unum ex leonibus , concham porphyrericam , & par- 
yy tem capiris ^nei Marci Agrippo: , equinum item pedem &: irag- 
>3 mentum rota: currus. Hinc conjeclarelicetinfronri/picioporri- 
M cus, fublimi loco, foiiJe Marcum Agrippam triumphantem ^neo 
^j in curru ; in inia vero frontiipicii parte confedille leonesiJIos, 
» & in medio urnam cum cineribus cjufdem Agrippse. Sub h«ec, 
» tcmpore Clcmentis VII. Odaviano de Valle viarum curatorcj 
M cum is vici pavimentum reftaurare vellet , leones & concham, 
M qua: denuo fufFofla fiierant , detexit eruitque : concham edu- 
n damduobus fublimem pedibus erexit^ leones fimiHter,paratis 
» ex columna: fragmento bafibus, extuUt. Sixtusautem V. hofce 
n leones ad aquam Fehcem , cujus ipfe dudor fuit , ad thermas 
» Diocleriana^as fitam , tranfvehi curavit. Concha ante porticum 
n Rotundas manfit. ^Enea fragmenta , qu^ tempore Eugenii IV. 
>3 cruta fuerunt , fufa haud dubie & conflata , in aUos uf iis trani^ 
« lata fiint. 

Ubi nos vertimus : Suh Eugcnlo autem IV, facla cfiplatca Ro- 
turuLe in campo Martio, Flaminius fic exprimit: Al tcmpo di Eu^ 
genio IV fccc la bafilicata della Rotonda pcr tutto campo Marzlo, 
quorum fignificationem haud ita compertam habeo. Peritiores 
Italicx vernaculx hnguac confului , a quibus haud plus lucis mu- 
tuatus , in hac interpretatione augurando confliti. Architedo- 
rum XVI. farculi opiiiio fuic , fundamenta Pantheonis foUdaefle, 
neque muris modo ^ fed etiam fornici , fubjeda. Qux funda- 
menta etiam longe ultra Pantheonis limites produda fiiifle , 
multorum experimento comprobatum eft. 

Eadem die Strozzianas ^qqs vifimus. Ibi mufium Illuftrif- 
fimi viri Leonis Strozzii, varia fupelledile inftrudum : fufpici- 
tur in primis fiftrum -^eyptiaco more conflatum , a memo- 
rato viro typis datum , atiaque id genus inftrumenta antiqua 5 
liber item marmoreis ex tabuhs mira tenuitate exfedis , con- 
cinnatus , ut evolventi omnia marmorum genera ordine fpec- 
tanda ofFerantur. Numifmatum aureorum lcries,in qua multa 
perrara prctiofaquc obfervantur. Ad hxc manufcripti quidam 
codices , &: in iis Homeri operum codex bombycinusxiv. f-e- 
cuh , ad cujus calccm h:ec defcripta funt. Mm lAcu^ca iB* 09 mi 

IV ©eo J 3yt6oAix5$ C%Y.Kmw; tyi^ \myoiJUL^jid/j»$ iv Oeocf ^o^la^ 5 't^ 



« w 



Citput decimum oEia^um. 149 

ifS^tj^ficL TO(ni$ T?^ olicov/iSJyii. Id eft : Mcnfis Mitii die dccimano' 
mi 3 anno 6S f^. ( id cft Chrifti ij^6.) indiclionc /^, corinttdivi- 
7ium calc/teque templum fanci^ C^ mayix Catholic^ Dci ecclcfta: y 
cui nomcn Sapicntia Dei , gloria ttniverft orbis. In alio codicccx- 
ftat chronicon ab orbe condito ad annum Chrifti noo. quo 
^xaratus codex fuit. Hujus exfcribendi copiam nobi:> fccir vir 
humaniilimus. 



C APUT XVIIL 

^IES "DECJMA ^iyARTA. CocnobiumS. AHguJii^ 
ni. Viti puhlicii (^ column^ grand^s prope S. Ludozi^ 
cum dete^£. Tafquinus ubi pofitus oltm. Vis ingens 
monumentorum in -^dihus Jufiinian^is . Labra inimanis 
amplitudinis in thermis Neronianis. Alia eorumdcm or^ 
namenta infgnia^ Vlate^ Navon^ unde nomen. DIBS 
D ECIMA ^ INTA. Statu£ colojfales ad S. Sal- 
^atorem in Lanro eff)fh. Sagttt^ dcncc antiquc. Dc cc. 
clefa Nova. Canceliana^des , bibliotheca Ottohm^a lui^ 
dem. De Pompeii fiatua cruta. ^Edes Maximorum. 
De exortu typographie Roma. De prima hifiitutionum 
LaElantii editume. /Edes Famefan^ : ornxmenta carum 
unde educi.i^ 

DIEI DECIMvE QUART^ initium ducimus ab ccclcfla 
ic cocnobio S. Auguftmi : ubi Bibliotheca vifitur cui An- 
gclica nomen , ca codicibus tumcufistummanufcriptisyu^re^a» 
mftrucT^a cft : m manufcripns , Gra:ci modico numero func,6: 
ut plunraum rcccntes. Ex archivo ejufdem cocnobu^ non pau- 
cadiplomata exfcripfi. Ibidem jamdegitR.P.GuillelmusBon- 
jour Tolofas , vir doctus Coptica^^ue Imgua: fcientiirunus . ci. 
jus Grammaticam ex paucis qui luperant ejus codicibus , ac- 
curate confecit , eamque propediem m publicura emittere 
parat. 

Non longe Hinc ilta cit ecckiia S. Ludovici , de cujus ftru- 



^3 
» 



2^0 Diarium Jtdicum. 

dura & ornamentis niliil ni/i vulgare fuccurrit. Iilic cffofla qux- 
dam memorat fculptor noflcr. 
'^ Flaminius Vacca. Meminividiircmc,dumcxfl:rue- 
'^ retur prxcipuus canalis aquanim , oux nupcr in Urbis commo- 
*^ dum dedudx func , viam iilicibus Itratam , qua a pcrra Fla- 
^ M I N I A ad locum ubi jam cxftat platea S. Ludovici redapro- 
^ ccdebatur. Inque platea detcdx lunt tres viuaniorve columna: 
^ ex c^ranito marmore ^chaiicT iniulx ^ fimiics,utmihi quidcm 
'' viium ell , iis qux in porricu Rotundx cnguntur. Et non pro- 
" cul hinc ^ in platea Madama y ut vocant , lub xdibus ]'.c)ir m 
" benc 3 mventx iunt grandes pilx ex petra Tiburtina , m qua- 
nnn una , reliquix graduum , ipectatoribus oHm in r./u; indc- 
que prolpeclus m Amphithcacri medium crat. S)niilcuii!C \\^ 
^' i;radus deprchcnfi lunc in ofiicinis hodicrtiis ahcnonun , nicx- 
'' tremo platex Navonx poficis : in ecclcfia S. Agnctis pana vi^ 
'' ia ilinc , nccnon fub xdibus pnncipis de Malfa , ubi cxihir Jio^ 
'' iij rjrns Urllnorum. Aiunt ibidem rcpcrtumfuiirePalquinum, 
'^ qui mea quidem opinione erac m capite mcmorati amphicea- 
tri , ubi celebrabantur ferix Acjonales : ac ctiamnum Aqonis 
nomen platea retinec. 

Proxime exilaiit xdesJuiHnianorum, in thermis Neronis ilru- 

clx, qux ornatu nullis concedunt , ftatuarum anaglyphorumque 

copiA omncs fuperant. DiAum mihi , necfidem neganti, fuir, 

adciie aut ftacuas cumincegras.tum ab umbihco , aut anagly- 

pha , ad plus iviillc quingcViCa namcro, qux Augullos ArguP 

cafque, philofophositcmaliaque rcfcrunt. Ennncnt Hcrculcsx- 

ncus , M. Aurclius paludacus •, ac ne avJlum agcrc vidcamur , 

cTrc:is cn;rrandis fupcrfcJcmus. Thcrmarum Ncroniar.arum, 

qux poft Alcxandrinx ab Alcxandro Scvcro vocicacx, magna 

hv>dicquc rudcra fupcriimc, qucis vicina cft S. Euftachii vccuC 

ti.llma ccclefia. 

>v i L A M I N 1 u s V A c c A. A iatcrc cccJCiKX S Luftachu ,. 

53 proximc cclonium , la Bo^iana vulgo diclum , recordor humi 

^3 projccta jacuuTc ohm labra cria ex marmore granitoyEthalix^ 

» i]ax , uc quidem xftimo , eodem loco ciFoiTa oiim fucranc , 

>j quu thcrmis Neronis a lacerc poficis uiui olim, bahicilqucde- 

'- pucata, ftnile vidcntur. Pio IV. fcdcntc , magniiicus Dommus 

« Rutihus Albcrinus.quod pulchcrnmum arqucmrcgerrmiumco^ 

>5 rum erat , a fummo Ponciiice poftulavic 3 unpecracumque er- 



30 



l 



Caput decimum oSiazum. ^ ri 

gata deduxic ad vineam fuam cxtra portam Portucn/cm ^ pjfl «< 
cina nobili dccoratam. Reliqua duo labraconfradacrant. £o- ^^ 
**am diamctrum tri^inta circiter palmorum erat , /* /^i' efr 20. pc- « 
durn regiorum ) videbanturque /ingula elegantcr &: afFabre cx^ '^ 
lata. cc 

Flaminius Vacca. Memini Pii IV. tempore , fub « 
palatio olim Cardinalis de Valle , multa zophororum & colum- «' 
narum fragmenta , necnon capitellaCorinthiadctccla.Etquia «« 
thermis Neronis harrebant , & ex marmore ialigno cc^nfeda , «< 
juo femper marmoris genere & non alio ufus cft in a-dincus '^ 
uis Nero , ideo ^ftimo Lxc monumenta ad themiasejuspcr- « 
dnuifle. In his immanis fpi/Iitudinis capitellum , quo m norca * 
Pia , fculpendis hiftoriis Pii IV. ufi fimt. cc 

Rccordor proxime frontifpicium Neronisdeprchenfam ^\ii(^ " 
fc columnationem grandem, quantam numquam vidi^ (1/pc- '« 
clctur fpilTitudo altitudoque marmorum,columnx novcmpal- ^^ 
morum ( a diametro ) erant ( id efl , fex rcgiorum pedum ) " 
ffcupcndum xdificium! ex iftisporrocolumnismultaopcracon^ « 
fccta funt , mrcrque aHa frontilpiciumcapellxCai-dmali^Ccfii " 
in S. Maria Majore. Ex bafe porro quadam , fadas ell crotcr •* 
fonris platca: dc Populo 5 ex altera cratcr plate^ Judxorum , " 
cjua: opera ex marmore Saligno crant. « 

Non procul hinc,platea vilitur Romanarum omnium am- 
pliilima , cui liodie Navona nomen , proximis fccuhs in diariis 
RomanisNa^^ona, & Nagonediccbatur^atqucitaappellatur a 
Jacobo Lauro , qui Romanas antiquitates incifas xn edidit &: 
cxplicavit : fcquiori fcilicet orvo in Agone dicebatur , cxinde 
vnato nomme Na^one , dcinde plebeio ufu Navona vocirata 
uiic. Neque audiendus Nardinus , qiu rejedo germano crymo, 
a naviv torma quam prarferre vidctur^Navonam vocitaricom- 
mennis cfi:. Ea circi hodicque formam rcrinet ^ ab Alexandro 
Scvero olim juxta thermas fuas conflrufla. Dc fontibus ^ a:di^ 
bus magnihcis, ecclefia S. Agnetis,queiseaexornatur, adcan- 
tur Romano: hodiernx recenuones. 

Ponc Navonam plateam , inter ccclefias B. Maria:cic Ani- 
ma^ 6c B. Marix de Pace ^ quxdam dr^o Flaminii dcprchcnla 
funt. 

Flaminius Vacca. Ad fandum Thomam f c '} ra u 
pjyo.hut hf/jujce tratius J viculus efl,quo itur ad B. Alaniii} de u 

Ii 1] 



151 ^VUrium Itdicum. 

>> Pacc, in quo mcmini temporc GrcgoriiXIII.erutascolumnai 
M duas ex flavo marmorc , quse ad capelln: Vaticanx Gregoriana^ 
j) ornatum exfeda: fuerunt. 

^5 Memini tcmpore Juiir 1 11. intcr B. Mariam dc Pacc , &: 
>j B. Mariam de Anima , cfFolla fuiflc aliqua columnarum frag- 
« menta ex marmorc maculofo Africano , &: cx Porta fanda , 
M quar primis fcalpri tunfionihus ad ufum /iibterranci fomicis pra:. 
^? parata , led numquam in opus admota fiiifle vidcbantur. Ea- 
5^ leptem palmorum.foiffitudinem fcrcbant,cmtaqucfucrcaCar- 
» dmali clc Montepolitiano. Opinio multorum eft: , portam S. 
» Maria: de Anima ex Porta fanda totara fuille confcctam. If 
» nc iteni videntur urna: dusc nobiliflimx , qua: aquse luftrali jam 
^> dcputantur , ex maculoib item marmore concinnatn:. ^ftimo 
>5 m Ecclefia ifta reperta fuifle fupraditla. marmora , qux poltea 
>3 in cjuidcm ufum converfa funt. 

DECIMAM QUINTAM DIEM incipimus ab ecclefia S. 
, Salvaroris in Lauro , pulcra 6c cleeanter ornata , in cujus horto, 
Flaminii, tempore qua:damdcpreiienfa funt. 

Flaminius Vacca. Dum eiFodcrent in horto 
S. Salvatoris in Lauro , detcda: funtquatuor coloflales ftatua: 
veft:ita: ,focminas referenres , ododecim aut vigintipalmorum 
'^ ex marmore ftatuali , prseciib omncs capite. A fupcrioriparte 
fingulx guttis xncis confperfx vidcbantur. Erantque juxta po^ 
fit^e codcmque fitu, itaut vidcrentur in eumdem fcopumten- 
dcre. Sic videlicet adornata^ fuerant , ut in crgatam deducc- 
rentur & deferrentur aUo. NuIIum e vicino erat antiquixdi- 
^' ficii vcftieium , fcd humi jaccbant extenlk. Hinc mihi opinio 
'' cft non mifife antiquitus in eodemloco pofitas. Inciderunr ibi~ 
■' dcm in fuforias raetallorum officinas : guttxque illse amea: , fu- 
'' pcrficiei ftatuarum ha:rentes.,nihil aliud crant quamftillx fufi- 
'' meralh , cafii cxofficinaemiife, quxin ftatuas dccidcrant. 

Haud ita procul propter ccclefiam S.Joannis Florentmorum. 
qutE in eleganrioribus cenietur , cruta ahafucrunt. 
'9 FlaminiusVaccAv Audiviflxi mc rccordor , prope 
>» anteridcs illas pontis Horatii , ut vocitant , qux in Tiberi vi- 
>> dentur e regionc S. Joannis Florentinorum ex aHoIatcre^qua 
» refpicit nofocomium Spinrus fandi , invcntam fuiilc tanram 
«copiam arnearum fagittarum , ur onerandis fcaphis pares fue- 
w nnt: 



>5 



?5 

T3 



CdpHt declmum oBuJvum. 15^ 

Hic repecenda in memoriam qua: de arneis armorum gene- 
ribus ad ardes Treviianas lliperius diximus p. 70. 
p. Hinc itur in ecclefiam S. Maria: iii Vallicella , qar flruclu- 

ra , fublimitate , omamentilque variis , infignis elt. Ibi rufpi- 
ciuntur ftatux binx S. Joannis Baptifta: &: S. JoannisEvangcii- 
fl::E,.rculptoreFlaminio Vacca ^cujus obici*vationes proierimus. 
EcclefiaaPatribus Oratorii Domini Jeiuculta,magnihcumha- 
betadjundumeorumdemCoenobium^ &: Bibliothecam nume- 
roiam , nec codicibus manufcriptis vacuam. Hujus Ca:nobu 
alumnus cffc , in eoque ledes haoet EminenrilTinuis Carcimahs 
CoLLOREDUs , pictate vir egregiifque aliisanimi dotibu^ muru. 
dus, quo patrono per otium rLomanum uii iumus. Is nos plcrum^ 
que xeniis honoravit , atque humanitatis officiis proicquutus ell:. 
Hinc in Cancellariam itur , ardes fcilicet ita nuncupatas , 
porticibus infbruclas , columniique ex granito marmore deco- 
ratas. Cancellaria^ olficium ardefque ipios occupat Eminentiflj- 
mus Cardinalis O t t o b o nus > quh facileis nobis ad ie Bi- 
bhothecamque iuam aditus femper conceffit ^ ac pro ea qua 
pollet himianitate & munificejitia^.codicumpro voto copiam 
fecit. Bibliotheca fane iftcxc, codicum EbraYcorum ,.Graxo- 
rnm , Latinorumque pra^ftantia & numero foh Vaticano: con- 
cedit. Aderat officiis iuis vir dodus aiticufque nofter Blanchi- 
nius tunc fupelleclilis tantoc pr^fedus , quemjamfummusPon- 
tifex eniditionisac modeftia^ caufain cubiculariorum numerum 
adfcripfit. Hoi\imce codicum peramplam notitiam eruimus , 
qua: quidem prolixior , quam ut in hocDiario locum habcar 
Ex codicibus ejuidein bibliotheca: Gra^cis nonpaucaexfcnpii- 
mus SS. Patrum opera , qua:, Deo juvante, inpublicumemit- 
tentur. AdefV item perampla gaza numifmatum magni modu- 
h , Auguflorumque feries elegans. Horret sedibus ecclefia S; 
Laurentii in Damaib , fic dicia quia a Damafo Papa excitata. 
Nam ipfe Pontifex conlmiendisornandnqueperUrbemcccle- 
fiis, non cxiguam operam navavic. 

Flaminius Vacca. Recordor me fub xdibLs c 
Gallorum , dum excavai*ent tempore Gregorii XIII. vjdiire c 
ingentem marmoream urnam , qua: in plateam Navonamex- c 
portatafuit , illa nunc aquandis jumentis utuntur. Deprehen- c 
fa quoquc iflic funt infculpta clypeis , tropa:is & caiEdibus^ca- < 
pitella , qux mdicio erant fuiile iflir olim tcmplum aliquod c 

Ii 11] 



10 



'1- 



1J4 DUrmm ItaUcum. 

>3 Marti dicatum. Ha^c jam vulgaris opinio manavic. Capitella 
w memorata in a^dibus Gallorum adhuc exftant ^ qu*^ in via de 
" Lcutari { ii funt iidium artifices } ante palatium Cancellanx 
i> fimt. 

His in partibus Ara , itemque «des Martis erat , quod for- 

tafle conjeclura: Flaminii faveat. Ejufdem funt qux fcquun- 

tur. 
w In qua via habitant fidiumartifices^proximepalatium Can- 
w cellaria; , tempore JuHi Papx III. memini repertam fuiile fub 
w cella vinaria Pompeii ftatuam marmoream , palmorum quin- 
•> decim ( id efi , fdum regiorum dccem) ^ in cujus collo fiindaba- 
w tur medianus murus -, ita ut caput exftaret in domo vicini ejus 
w qui fodiendo reHquam ftatuam detexerat. Hinc hs inter am- 
5> bos cxoritur : nam uterque iefe ftatua: dominum arbitrabatur. 



w Qui ftatuam repererat , pugnabat fuam efle quam inveniflet 
>> ime , & cujus maxima pars in a:dibus eflet fiiis. Alter conten- 
>5 debat ad fc pertinere ftatuam , cujus caput , nobiHor fcilicet 
»> portio , pencs ie domi eflct ^ ex quo cuius icon eflct dignofce- 
^3 oatur. Cum diu hac de re litigaflent , decrevit demum impe- 
»3 ritus judex ut excifum caput alter acciperet , alter vero trun- 
'3 cum obcineret , atque ita finguli qua: domi tenebant impetra- 
" rent. Miferum Pomperum \ Annon fatis erat caput ipfi a Pto- 
'5 lema:o amputatum , ut etiam marmorca ejus ftatua in fimile 
'5 periculum veniret ? At cum tam fhilti judicii fama ad Cardi- 
^3 nalem Capo difcrro deveniflct ^ abfciffione fuperfedere juffit , 
35 JuHumque Papam adiens rem ei denuntiavit. Tamimmanem 
>3 fcntentiam miratus Pontifex, jufTitquamprimumerui adfequc 
'3 deferri ftatuam 5 & , ni labor memoria , quingentos inter par- 
33 tcs dividcndos nummos folvit , ftatuamque Cardinah Capo 
33 diferro dono obtuHt. Pontifice digna fane fententia , opufque 
33 ferreo capiti congruens , in cujus xdibus ad pontem Sixtum 
y> ftatua confiftit. 

Hiftoriam Pompcianx ftatux cx Flaminii fchedis adtuHt 
MartineUus in opufculo Roma ricercata infcripto ; ca^tera ejuf. 
dem obfervatu digniora neglexit , qux nos jam pubHci juris 
facimus. Stacua porro confpicitur hodie in ordibus CardinaJis 
Spada: ad pontcmSixtum,ubiprimiimaCardinaHCapodifer- 
ro ereda eft. 

Qua itur ad ecclefiam S. Andrcac de Vallc ^ occurrunt *edes 



Caput decimum oSidvmn. z^^ 

Marchionis de Maxiniis , qux familia inter antiquiffimas Urbis 

accen/etur. Is nos plerumque excepit perhumaniter ^ donoque 

obtulit (jgillum triplex arcenteum Danielis cuju/dam Metro- 

politani Patrenfis qui ficcuTo proximo vixit. JE.dQs piduris fta- 

tuifque exornantur , in iis Pyrrhi regis ftatua , Bruti, Theophra- 

Ris & Xenocmtis icones marmorea: ab humeris^aliaqueid ge- 

nus bene multa. Cum primis obfervandum, exemplum pidura- 

rum (epulcri Nafbniani via Flaminia , nativis coloribus exprcf^ 

fiun , jam pretiofius, quia poft detedum nobile maufbleum, aeris 

injuria primigenia illa pidhira erafa dcletaque fliit Id antequam 

accideret , Cardinalis dc Maximis piduras exprimi curavit , 

quales hodie in Maximianis scdibus eleganter aelineatj: com- 

parent. Sufpicitur ibidem anaglyphum pueri cujuiHam equitis, 

cujus funus aliquot Grxcis carminibus deploratur 5 reuquia: 

ttem pidurac andqua: ab Auguftorum xvo ad hanc ufque xtx 

tem a temporum injuria vindicat:e. Ex manufcriptis codicibus 

ejufdem nobiliffimi viri , varias prologorum Trogi Pompei le- 

fUones eruimus, iuo loco publicandas. HabctipreMarchiodo- 

mi virum antiquarix rei peritum Joannem Baptiftam Marti- 

tiellum. In a^dibus Maximorum anno 1470. cufiis primo fiiit 

Auguftinus de Civitate Dei , in foL 6c anno 1471. ibidcm biblk 

typis data , in quorum iinc legitur : 

j4jpicis illufiris leflor quicumque lihellos^ 

Si cupis artificum nomina nojje : le^e. 
j4fpera ridehis cognomirat T eutona forfan z 

Mitiget ars mufis infcia verba mrum. 
Conradus Suvcynhem^ Amoldus P amtartfqutmagijhi 

Rom/e imprefferunt talia multa fimuL 
Fetrus cum fratre Francifco Maximus y. ambo 

Hutc open optatam contrihucre domum. 

MCDLXXL 

Ait autem Floravantes Martinellusin Roma facra , in eadem 
Maximorum domo fub NicoIaoiV. anno 1455. typorum artem 
admiratam Romam fuiile , ab iifHem jamjam memoratis in car- 
mine ardficibus adveclam. Quod fi verum eflet , excitatx ry- 
pographix gloria Petro Schoeficr & Joanni Fuft Moguncinis 
eriperetur. Quod autem Martinelliiententiam flilcirc videatur, 
anno 1461. Inftitutiones Ladandi Firmiani in Monafterio Sa< 



i^ Diarlum luUcum. 

hlacenfi cufe /inir , quam ego edirioncm vidi in mufeo D. dc 
Ja Thuilliere. In finc libri iltxc leguntor: 

Laitantii Firydiani Injritutioncs cufc in vcncrabili Monajlcris 
Sublaccnji anyio j^6i, antcpcnultima OHohris m FoL 

Edirio quippe i lla haud dubie cmifla eft: pofbquam Roma: evuL 

^ata jam fuerat ars typographi^e ^ neque enim in ifto Cocno- 

bio ortam quis arftimarit. Quod vero Joannes epifcopus Ale- 

ricnfis in cpiftola fua ad Paulum II. Ponrihcem , ipfi gratula- 

tur , quia prarftancillimi characlerum imprimendorum auclores 

svB Pavli Secundi VfNETi PoNTifiCATv FvonicT arccm 

exerccre ccrpcnnt ^ id inquam, manifefto repugnat aliaca: cx 

Laclantii cdico hi/lorix , qua fertur cufas Infticutiones anno 

1461. id eft cocis tribus ante inicum aPauIoSecundoponcifica- 

tum,annis. Si gcrmana ficSublaccnfisedicionisinlcripciOjflarc 

ncqueuncjoannis Alerienfis dida: qua: nojinihil adulacionis pr^c- 

ferunc. Vixc ulccrion pericorum exaniini permiccimus. Sane quar 

jam diximus , ad plura nova hac de re pervelbganda adicum 

parant. 

Proxime iflas ^des excerorum adicu, elegancix cauia,frcqi:cn- 
tacur ecclcfia S. Andrece de Valle ^ de cujus picturis magnificiique 
capellis fcxcencies aclum. 
'^ F L A M i K I u s V A c c A. In placca ohm di Sicna ^vocata^ 
'^ quo ioco Thcacini ecclefiam S. Andrece jam exftruunt , cuni 
'^ tundamcnti poncndi caufa excavarcnc^meminidetedamfuifi^ 
^' cruncam columnam ex marmore granico^chalia:^ quadragin- 
'3 ca palmorum longicudnie , iexque circicer denficace,&fubnu- 
>' jumiodi mole reperca eft via anciqua kpidibus ftraca. ^ftimo 
55 lane memoraram columnam iftuc fuillc cranfvcclam , quia in 
5> eodem plano nulla eranc anciqui acdificii vcftigia. Sed conci- 
^5 nuaca demifiius efFofnone, pene in creca deprchenfa eft ingcns 
'5 ftacuana checa ^ fignum iane iupcrbi anciqui a-dificii. Colum- 
« nam mcmoracam in varias partes exfecuerunt , ex quarum una 
'5 limen magnum oftii Ecclcfise confectum eft, 

Non procul ficx a:dcs illas Famcfiana: , dccancaCcX pcr orbcm, 
nec minus arcificis manu , quam magnificcncia cclcores. Hic 
iUe Herculcs cgrcgie carlacus , Commodus nudus puerum ecC 
cans , hiftoria Dirccs uno faxo figuris bene mulcis 3 nociljima 
omnia. In conclavi quodam inter icones medias marmoreas , 

cminet 



Caput decimum oSla^um. zfy 

cminct illa Caracalla: ^ paris clcgantia: in Urbc, & fortaflisin 
orbc nulla : & tamcn facla cft cum a priftino fplcndorc artcs 
Romx dcclinarcnt. His pro inftituto noftro mi/lis, ca fblum pro- 
fcrimus qua: Flaminius rcccnfct , vcl ipfa novitatc placitura. 

Flaminius Vacca. Rcnuntiatum mihi fiiit , quo tcm- 
porc Antonius dc Sando Gallo palatii Farncfiani fimdamcnta 
jacicbat , cum Paulus III. Papa Cardinalis adhuccflct, &ma- 
gnam anguH partcm vcrfus S. Hicronymum cxftruxiflct , lu- 
xari ac diflindi ca-piflfe angulum. Tum Cardinalis Farncfius , 
cujus pccuho opus cxcirabatur, D.Antonium objurgavit^ac fi in- 
confidcrantcr cgillct. Nihil juvit Antoniumquod incrctafun- 
damcnta ardihcii poiuillct , nulla non arcc ad cjus fbhdicatcm 
uKim. Scupcns igitur ilic &c anxius animi , utpotc artifcx finii- 
mus , quo caufam vitii cxplorarc facultas cflTct , cavcam fiib an- 
gulo pccunia propria confici jufllt, atquc co lcfc dcmictcns in- 
vcnit cloacam antiquam in crcta ftrudam latiflimamquc , qux 
a campo dc Florc in Tiberim tcndcbat. Pofthacvcro anquif 
piam lccurc ac fidcntcr agat,cciamfi in ipfa crccafundamcnca 
jcccrit. 

Flaminius Vacca. Narrabac mihi anni mulci func 
lichurgus quidam , avum fuum , qui cemporc Sixci IV. vixic , 
in Anconiniana vidiflc infulam marmoream figurarum pedibus 
truncifque corporum onuftam , acque cymbam icem marmo- 
ream , vcclonbus, fcd du-upcis 6c mucilis,rcfcrcam ^ quxcym- 
ba in infulam navigabat: ibidcmque labrum ex niarmoregra- 
nico. Ec vera ccrce refcrebac ille : nam Paulus III. labrum ex 
granico repcric , quod in ejus Palacio reftauracum fufpicinuis. 
Labrum porro aiccrum ipfi fimile Paulus II. ab Anconiniana 
cxculerac in placcam S. Alarci. Sub hxc Cardinalis Farncfius 
ipfum in phiccam fuam advehi jullic, uc par cum pari confiftc- 
rcc. Ambo igicur m Anconiniana fucranc. Ac cymba quorfum 
abieric ignoraciir. Nec dubicandum, ipfam^cumdiu navigaflcc 
in aqua , in furno calcario navigandi fincm feciife. Ibidcmrc- 
pcrca: lunc dua: illo: Hcrculis ftacux^quozjam inimpluvioFar- 
ncfiano crcclcr fufpiciunrur • indidcmque columnam grandem 
cx marmore granico cduxic Dux Cofmas , advexicque Florcn- 
tiam ad phtccam S. Laurcncii : ercdamque quo loco victorix 
de Pecro Scrozzio rcporcacx nuncium accepic , in memoriam 
bcnc gcftx rci, viclorix porphyrccica:cypocxornavir. 

K k 



j, g *T)Urlurn lialicum. 

Verifimile eft Antoninum Caracallam , in memoriam vido- 
rix Britannicjc , qualis in ejus nummis expnmitur , mThermis 
fuis hoc fabrile opus confccifle, infulaque iUa marmorea Bn- 
tanniam expreflifle , ad quam ut navibus appulfum eft , cymba 
iftuc curfum dirigens repra:fentabatur. Hic monere juvat ther- 
mas Antoninianas , plenimque Antomanas a Flammio & aliis, 
demta fyllabii , nuncupari. Qiiod vitium non hodiernum elt 5 
infcriptio quippe antiqua, de qua fupenus attum p. 149. An- 
T o /i A A :lmt^ panter fyllaba , prxfert , v.delicet txdio 
repetit.x fyllab.^ n i , qu.T ingratum edit fonum, ademta altc- 
ra . nomcli detruncari vclantiquitusimpctratuma conluetudi* 



ne fuit. 



Caput XIX. 
DIES VECIMA SEXTA.Tyecohmnd^foroTrx. 
jani no^va qu^dam. Germana cjufdem column^ infcrip- 
tio Periftylmmimerms foriTrajani. ^ionttmenta anti- 
qm rcccns eruta. Scpulcrumfamih^C^fnmefngulare. 
De templo boni Ez^entus. De thermts Agripp^ ^ de hypo- 
catiftisfubterrancis. DecircoFUminio. Caftor ^ Tollux 
cumequisuhireperti. De porticuOSiaf:^. DJESDjCI- 
MA SETTIMA. Semo Sancus. Singularia cfffa adpor^ 
tam Portuenfem. Ecclefa S. MaruTranftiberm^. Eptta. 
phium Ouotvultdd effolfum. Labrum tnfignc. 'VIES 
q)ECIMAOCTA VA. Jani ar^frequcntes adportam Au- 
rcham. Infignia cpitapbia ibidem. 

DECIMA SEXTADIE initium ducatur a columna 
Traiana , quam Senatus populufquc Romanus vi(fJorus 
eiuldcm Augufti infculptamundiqucercxit. Intcncncochlea- 
r a fcala m t'ft)?.um alcend.tur , ubi oUni ftatua Trajam urna- 
quc cmcrum ejufdcm , que.s lubdudis fubft.tuta fu.t ftatua S. 
Pctn Apoftoli. Hxc trita. Sed nova prxclaraquc rccenlct m- 
figni.s fculpcor. 



i6o Diarium Itdicum. 

rit rccenfendum. Infcriptionem autem ejus infima linea detri- 
tam multi reftituere conati , in varias diverterunt opiniones, 
Ego vero arftimo germanam ledioncm efte qua: ab Ano- 
nymo i x. feculi farpius laudato adfertiu- : quo tempore , ut 
quidem credere eft , integra illa perieverabat. Sic autem ha- 
bet ille : 

SENATVS. POPVLVSQyE. ROMANVS 

IMP. Ci£SARI. DIVI. NERVAE. F. NERVAE 

TRAIANO. AVG, G ERM . DACICO. PONTIF 

MAXIMO. TRIB. PQT. XVII. IMP, VI. COS. vTP.P. 

AD DECLARANDVM. QVANTAE. ALTITVDINIS 

MONS. ET. LOCVS.TANTIS. OPERIBVS- SIT. EGESTVS 

Hodie poftrema verba , rupto marmoris frufto , fic mutila funt, 
TAN Bvs siT EGESTvs. qux alii fic reftaurant tan- 

TIS RVDERIBVS j alii TANTIS OPIBVS 5 alii TANTIS EX COL- 

LiBvs 5 alii , TANTis MOLiBvs j alii demum ut Marlianus ve- 

ram attigere ledioncm, tantis operibv5. Nemo enim arbi- 

tretur Anonymum noni feculi conjeduris infcriptionem refti- 

tuifle , fed qualem fuo tempore legebatur integram intadam- 

que exarailc. 

" Flaminius Vacca. Joannes Gcorgius Cxfarinus, 

cujus alibi in fchedis hifce mentio , columnam emit grandem 

ex marmore Cipollino y qux ftabat adhuc ereda in foro Traja^ 

no in ardibus Sebaftiani Piglia [Armey ipfamque magno pecu. 

" ho eduAam advexit in hortum fuum proxime S. Petrum in 

'^ vinculis : quam ibidem , ligato ad columna: pedem ur/b , im- 

" pofitaque faftigio aquila , ifthccc enim infignia ejus funt , erigere 

" inanimo habuit. Verumipfbmorte praroccupato , interceptum 

" tam bellum confilium fiiit. 

Marmor vernaculo idiomate cipollino^ \^\ fifollino nuncupa- 

tum , Romajque non infrcqucns , hujufmodi eft , ut fraduni 

ceu in fquamas Scfolia abeat, quafi ca^pe ^ hinc Cipollim dic- 

tum : eftque album , ied maculofum , nec tanti prctii. 

» F L a M i n i u s V A c c A. Cum in platea columna: Traja- 

» nae nuper domus cujufdam fiindamenta j)onerent,detcdati:it 

M antiqua platea ftrata marmoribus , &: fruftis flavi marmoris , 

w qua: arftinio variis ordinibus belle compofita 6c coagmencacd 



»3 



crri- 
>ncs. 
Ino- 

Iia- 



jnr, 

ve 

rbi- 
'fli- 
,m- 

cni 



in 
m- 



ic- 



Ci 



C^^/^/ decimun2 nonum. ^^j 

fuifTe. Nihil non exlpedandum erat cx magnificcntia Trajani. a 
Dum autem cellx vinari.x coniicienda: terram excavarent m- «^ 
ciderunt in tria coJumnarum fragmenta ex marmore ftatuali 
quinque palmorum diametro. Trunci porro columnarum tre^ .. 
decim palmorum longitudine erant. Ha: column^e circum Tra- u 
jani forum periftyliuni conftitucbant : in medioque fori crat c^ 
columra immanis illa , Trajana dicla, hiftoriis infculpta. c; 

Col umna: diametro quinque palmorum , id eft , pedum trium 
&: quatuor pollicum , fi quidem ordine Corinthio fint,uteranr 
illa: Trajani fori, quinquaginta palmorum , five triginta quatuor 
pcdum iublimitate flierint oporret j qu.t columnctuno/axofin- 
gula^ erant & columnationi interiori fori ufui crant. 

E vicino funt a^des S. Marci a Paulo 1 1. llruclcT , ubi com- 
^^ morantur Reioublica: Vcncta: Oratores. lis adiunda ecclefia 

antiquiirmyi eft , platcaque S. Marci dida. Ibidem in ardibus 

EminentifIimiCardinaUs'BuIIonii,infigniaveterummonumenta 
vidimus,inportuTiberinonuper ciFofiTa. Iniis Itatux bin.x prx-! 
grandes , alia Scnatoris cujufdam , ut ex cultu notum • alia 

^;^; uxoris ejufdem , veftimentis arvi fui exornat^ , inaures creflantis 

aureas , in quarum altera Jovis, jn alcera vero Junonis effio-ies 
Pueruh item eorum filii inerat flatua afiubrc fcalpra. UrnaTGiie 
bina: cineriticX , ollarum infbar, uniusatquedimidiicirciterpe- 
dis altitudine, ramis atque frondibus circum infculpt^. Ad hxc 
fepulcra famihx Ca^fennix , cum infcriptionibu.s bene muJtis 
Smgula hic ordine , qualia mihi a D. de Scrre vixo nobili , crarif 

ija- miflafunt, confignare viium 



crc qucns epitaphium Icgicur 

jjn 



Sepulcrum marmoreum pdmis du jbus , atque uncia una 
oblongum , altum duobus palmis totidcmque uncijs , in cuius 
extremis utrinque pucri finguh faculas gefbntes: in med/ofe- 






D. M. I 

CA ES ENN I A NV f 
M P H I CE CAESEXK^O J 
I ITALICO FILIOB. M. ! 
FECIT QVI VIX. A.V. : 
XXVII. M.VLD XX Vill \ 






x6t Diarium Jtalicum. 

Sepulcrum aliud, five urna grandior, novem palmorum lon. 
dtudine , altitudine vero duorum , in cujusextremis capita bu 
_)ula pendulis hinc & inde fertis. Ab altero minori latere fcy. 
phus , ab altero patera , qux fymbola in tumulis frequentia. Epi 
taphium fic habet : 



1- 



2. 



r 



D. M. 
CAESENNIAE GALENES 

M. D. 
ITALICVS. F 



Urna item marmorea , longitudine decem , altitudine duo- 
rum palmorum cum infcriptione fequenti. ■ 



3- 



D. M. 

L. F A B R I C I. L. F. P A L 
CAESENNL GALLLEQ^ROM 
PONTIF. L. L. SCRIB. AEDILIC. 
OMNIBVS HONOR IN COST. F. 
ITALICVS. P. DIGNISSIMO 



Urna alia qurc marmorea tibula occludebatur. 



4- 



D. M. 

L. CAESENNI 

CRESCENTIS 

MEDICI Q^ VIX. AN 

XXX 



)n- 

:v- 
3i- 



CAput decimum nonum. 
In alia urna. 



165 



DIS 

MANIBVS 

CAESENNIAE 

EROT[DIS 

A. CAESENNIVS 

HERMA 

ARAM. ET STATVASFECIT 

SIBI £T CONIVGI SVAE DESE 

BENEMERENTI 



I 



In alk. 
6. 



A. CAESENNIO 
HERMAE 



Lialia. 



[ 



A.CAESENNIVS GALLI 

HERMA 
A CAESENNIVS ITALICVS 

CAESENNIAL. L. EROTISVXOR 

FECERVNT SIBI 

LIB. LIBEPvT. POSTERISQ EORVM 

SEPVLCRVM MACEREIS CIRCVMCLVSVM 

IN FR. P. CCC. IN AGRO P. XCVI 

Q^F. IV G 



j 



Prima lectu facilis cil , m fccunda M. D. Icgc : Mai,-: .;>,/.;/.7 
malt^uciisfcai. Q-i;ir:am ix hgo.Dis nunwus Lmcu r..ov.-- 



i64 Diarium Itdicum. 

Lucii filii PaUtini ^ Cafcnnii Galli eauitis Romani , P&ntijtcis^ _ 
cii Liberti , fcrib^i: ^dilicii yoynnibus honorati yin coftafecit Italicui 
patri dulci.dhno. Ncgotium facic illwd ^ Lucii Libertiinon modo 
cnim Poncificis niumis liberco non convenit , fed etiam fcriba: 
a:dilicii oSicium libertisnon competere pugnatFabretusdeln- 
fcriprionibus. Hunc nodum aliis lolvendiun mittimus. Jn cojla 
fccit , id cft , a latere monumenti : in coxa alias legitur , id eft, 
interprete eodem Fabretto, in angulo, In quinta ane fepuicralis 
& ftatuarum rnentio. Hincque edifcimus ftatuas fuperius me- 
moratas , Car/ennii Hermi^e & Cxienniac Erotidis efle. In fepti- 
mx poftremis lineis : SepuUrum maccreis circumclufum in fronte 
fcdcs trcccntos : in agro pedes fcx ^ nonaginta , qui faciunt juQe- 
rum , id eft , trecentis pedibus longum , nonaginta fexquela- 
tum. Quanta amplitudine nulium vidimus fepulcrum. 

Eodem loco fingularispulcritudinis marmora, variis vividif. 
que coloribus difHnda ,eruta fimt. EfFoffus ibidem eft annulus 
aureus infercam habens corneolam infculpcam lupercali auc 
Bacchanali nudo, columnx innixo, flagellum manu tenentL 

Haud procul fita eft ecclefia Jefii , qua ornatior altera Ro- 

m:c non habetur. Ibi capella S. Ignatii reccns ftruda infinids 

Iplendec ornamencis , uc vix fimilis in Urbe compareac ^ cu- 

jus defcripcionem aliis pro more noftro miccimus. In xdibus 

Alcenanis proxime ficis oibliocheca videcur libris inftrudiffima , 

arquc cciam maufcripcis non paucis, quorum nullam excerpfi- 

mus nociciam. Inde venicur in Cicfarinas acdes , in quarum vi- 

cinia qu^dam eruca recenfec fculpcor pr^clarus. 

»- F L A xM I NM u s V A c c A. Ponc o^dcs Juliani Cxfarini cem- 

'5 plum vidi anciquum , rocunda forma , columnis ex peperino 

^' fulcum , quas orftimo marmorario cocmenco obdudas fiaifle. 

^5 Adfunc adnuc muri pr:egrandes , ex quadris faxis peperinis con- 

" fecli : fpecimen fane perampli ardificii. In vicinis porro cellis 

»5 vinariiscomplurihus,ejufdem a^dificiiferiescompericur.Opinor 

>> neminem auclorem ha^c commemorare ^ quoa ideo forcaffc 

'5 evcneric , quia domibus obcedum xdificium , in confpedura 

'> non cadic, Quoquo modo fic , res eft obfervacu digna. 

Quid fi dicacur cemplumdequoFlaminiuSjfuifTeboniEven- 
cus proxime chermas Agripp:E , de cujus ficu hadenus difpu- 
tatum eft. Locus cerce apprime confencic : ccfl, ucpedetentim 
in hifce procedendum , nihil aufim decerncre. Templo boni 

Evenciis 



Capm decimum nonum. t6j 

Eventus adjunda erat porticus ampliiTinia , cujus hodie ne ve- 
(Heium. 

FlaminiusVacca. A patre meo Gabriele Vacca «« 
accepi , cum Cardinalis de Valle , fpe reperiundi thelauri , in «« 
thermis Agrippai excavare jufliflet j inde erutam fiulle coronam « 
magnam civicam Imperialcm , seneam , auro obdudam ; &c ^ 
quia ipeciem quamdam placenta: ferebat , quam tum Ronvc « 
vulgari u/u Ciambellam vocabant j exclamant openc : Ecce «"^ 
Ciambellam , & munuiculi accipicndi caufa Cardinalem iubito «* 
adeunt ^ clamitantque : Incidimus in Ciambellam a:neam. Elap- « 
fb quodam tcmpore , caupo quidam hoc loco CiambclU infig- « 
gne pofuit 5 quo iadum ut CiambelU nomen vicus reti- « 
neret. ^ 

Hunc Flaminii locum Martinellus in Roma ricercata adtu- 
ht : ca:teraque exquifitiora reliquit , & iis quac Pompeii ftatuam 
/pedabant iolum adjedis j reliquas omnes hadenus intadas Fla- 
minii obfervationes prxtermifit. 

Flaminiu5 Vacca. JEAqs quas jam incolo , ftrud^ « 
funt ad memoratas Thermas ; cumque excitando parieti /blum " 
explorarem , aquam reperi : & cum palo ferreo terram con- « 
cingcre vellem , in marmoream molem incidi , ulteriufque ri- c< 
mando , ut quid id efTet perfpedum mihi foret , manu contre. « 
dando capitellum Corinthium intemofcens , a cornu capi- « 
telh ad xopliorum ufque deveni , ac deprehendi efle alritu- " 
dine palmorum quatuor , fimileque iis qua: in porricu Pantheo- <c 
nis comparent. Et quia mihi aqua impedimento erat, mifi con- <c 
filium flruendi, Ibidem cum cellani vinariam adornarem , in- cc 
cidi in ftruem , canalibus bene mulris , qui lateritiis ex tabu- c< 
lis confbcTd erant , perforatam. Hi haud dubie deducendce in c< 
hypocaufla aqu^cahda: ufui erant. Subtufque reperi pavimen- cc 
tum olim permeandis fubterraneis hujufmodi ab antiquis ufur- c< 
patum , tabellis marmoreis ab utroque latere vefHtum,fubje- c< 
dumque pavimentum firmifTimeflrudum , pilis bene mulrisfiil- ci 
tum erat. Inter binas autem pilas ignisohmfupponebatur, ibi- «c 
demque in cineres &: carbones incidimus. Vacuum itidcm ^ 
■rande inveni , veftitum plumbeis laminis , qua: clavis ^eneis cc 
ixa: erant , columnas item ex granito marmore mediocris al- c< 
titudinis deprehendi. Tuncque demum flrudo muro dcftiri ab cc 

ulteriori perquifitione. " 

^ L) 



5> 



166 Dimum Itdicum. 

>^ Sub arcu.noilro voluic pater meus cellam vmariam ^edifica- 
» re , inciditque in fragmenta multa coronidum , quorum unum 
'^ longitudine palmorum tredecim , laditudine octo , lithurgo 
" vendidit,quiillo eft ufus pro /epulcrali tabula MelpliitaniDu- 
t is , qux m ecclefia del fopolo conipicitur. 

Recordor Vidorios cum ^dium fuarum fundamenta jacerc 
'^ vellent , mvenifle fcalam grandem , qua ad thermas Agrippx 
>> adfcenfus erat. Hujus gradus marmorei multum obefi ac detru 
*' ti erant. Haud dubie hic aditus thermarum pr^ecipuus erat. 
'* Tanta fiiit porro fcaturientium aquarum copia,ut nilnl ulterius 
*^ rimantes fundamenta ponerent. 

Infignia de thermis Agrippx nobis hic apcrit Flaminius , & 
vaporarium five hypocauftum defcribit quale a Dione atquc 
Phnio recenfetur. Prior lib. liii. fic habet : Ayrippa vapont' 
rium JLaconicumfccit. Laconicum autem dicituridgems balnei ^quo- 
ri^^w. h:c tum nudari corpora y tum inungi oleo pr^cipuevidcbantur. 
Plmius vcro 1. xxxv. cap. iv. Jn Thermarum quoque calidi,(Jima 
par:c marmoribus inclnfcrat parvas tabellas , paulo antcquam rcfi- 
cercntur fublatas. Vaporarii porro illius Laconici formam expri- 
mit Flammius , cum ait pavimentum firmilfimum pilis fuftcn, 
racum fuific 3 ita ut inter pilas hujufmodi , ignis pavimento & 
hypocaufto calefaciendo fubjiceretur ^ id autem vaporarium^ 
perinde atque Plinius,marmoribus veftitum narrat. Columnis 
ornatas thermas, eadem qua porticus PantheoniscapitcIIorum 
forma Flaminio narrante diicimus. Scalam autcm itadetritam 
ufu fiiiflcnihil mirum. quia thermas hafce , quic prius privatx 
fucrant . reflamcnto fuo publicas fccit Ac^rippa. 

Hmc luftrata S. Caroli in Catinan ecclcfia, cujusornamen- 
ta nv,nlTima , itur inMattha:iasa^dcs,flatuis,anagIyphis ,mar- 
morc^iquc mcdiis ftatuis , elegantia fingulari c^Iatis , rcfertas. 
Ad iftas ufquc X'dcs pcrtin^ebat circus Flaminius , qui rcgioni 
i\ix nomcn mdidcrat icjulque, ineuntc farculo xvi. vcfligia ^ 
Fulvio ac Ligorio narrantibus, fupercrant ^nccnongradusipe-. 
rtanti populo defkinati. Ibidem erat templum Ncptuni, ut iiC 
dem m locis dcprehenia infcriptio teftincabatur , quam quia 
Nardmus mcndofc adtuUt , hic ianam damus. 

ABSCANTO AVGVSTI LIB. 
AEDITVO AEDIS 



Cdput dectmum nonum. ^^j 

NEPTVNI QVAE EST IN CIRCO 

FLAMINII 

FLAVIVS ASCANIVS ET PALLANS 

CAES. N. SERVVS ADIVTORA 

RATIONIB 

PATRI PIISSIMO FEC 

Haud orocul verfus Tiberim , occurrit theatrum Marcelli 
ab Augulto excitatum , jamaue in asdes Sabellorum commu- 
tatum , ita ut theatri magnihcum hodieque fpecimen fuperfit. 
Eratque duobus columnarum ordinibusinfl:ru(3:um,Doricofci- 
licet & lonico : & quod obfervatu dignum , Dorica^ columna: 
nulla bafl fultcx in plano erigcbantur. Theatrum perinde atque 
alia hemicyclus erat , five mcdius circulus unclique claulus : 
Amphitheatra vero , rotunda foris , intus ovata , ut habet Theo- 
doricus rex epift. 41. apud Caifiodorum : Cum theatrum , quod 
cfi h^ifphanum , Grxce dicatur 5 ampfiithcatrum , quaji in unum 
junHa cUio viforia confiat ejfe nominatum : ovi fpccie ejus arcnam 
concludens , ut concurrcntibus aptum daretur fpatium , (^ fpeciantcs 
omnia faciUus viderent y dum qu^dam prolixa rotunditas univerfa 
collcgerat, In ordibus Sabellianis C. Popilii equitis, cui Sabello 
cognomen , ereda ftatua confpicitur , a quo una , ut credcrc 
efl: , dufti nominis fimilitudine , originem derivant Sabelli. 

E vicino JudcTorum fedes funt , pro numero populi ano^uflis 
limitibus circumfcriptx. li , uthabet Anonymusmoxedendus, 
XIII. fcculo ad pontem yEIium , hodie S. Angeli , habita- 
bant. 

Flaminius Vacca. Meminiproxime Tiberim,quo 
jam loco Ebn^orum fynagoga confifi:it , tcmpore Pii IV. eru- 
tos fuifie gigantes duos , qui finguli fingulos equos manu du- 
cunt : ii advedi in Capitolium , jam in fummo fcaL^ ad ex- 
trcmum platCcX eredi iunt. Erant qui dicerent efie duos Pom- 
pcios ^ alii quia petafos , dimidii ovi formam habentes , in ca- 
pite geftant , Caftorem & Polluccm cfiTe putabant j alii aliud 
arbitrabantur. Vcrum artifcx mcdiocris perici^ fuit , qui vicx 
animique nihil in figuris exprcfiit. 

Porticus Oclavix , ut in fragmentis vefi:igii veteris Roma: , 
ingens fpatium occupabat^compleaebaturquexdesjovis&ju- 
nonis. Prima a:dcs mcmoraturlupra ad fragmcntum Anonymi 

Llij 



z68 DUrium Itdtcum. 

ab Mabilonio noflro edici , eratque peripceros , alia vero nul 
lam in circuicu porcicum habebac. Ejufdem porcicus veftigi^ 
quxdam fuperiimt prope S. Gallam five S. Mariam in Porci- 
cu , quam *efl:imabat Andreas Bufalinus , a Pccro Bellorio al- 
lacus , eile Junonis sedem. Ecclefiam vero S. Nicolai in CarcC»» 
re xdem Jovis efle arbitrabacur. In ucraque 3^de proprii nu- 
minis , Jovis fcilicec & Junonis , elegans fl:acua erac. Sic Plinius 
I. 36. c. 5. Intra OBaviavero porticurnin /cde Junonis ipfa^n deant 
Dionyjius (^ Polycles y aliam Venerem eodcm loco Philippns , f^- 
tera figna Praxiteles. Jtem Polycles ^ Dionyfius Timarchidis fi^ 
liijovem , qui eft in proxima ade , feccnint. Porcicum Odavix 
concingebac n^des HercuIisMufarum ^ideoipfaporcicus, OcT:a- 
via: & Herculis vocacur in mcmoraco veftigio. 

DECIMA SEPTIMA DIE a ponce Fabricio , jam ^/ 
quatro capi dkto , tranfmiccicur in Tiberinam infulam , qua: 
olim Mefopocamia a decurrencibus hinc & indefluminisramis 
vocicabacur. Ibi non pauca obfervatu dignaconfulco,quiapaf 
/im fcrancur, prcecermictimus. In horco Francifcanorum S. Bar- 
cliol3ma:i hodieque ereda confpicicur famofa illa inicripcio , 
SiMONi Sanco deo Fidio,. &c. 141 marmore crium 
pedum fublimicace , unius lacicudine : cujufmodi lapides , cip- 
pos olim vocacos novimus. Eam infcripcionem pucanc nor. 
nuUi fucum fecifle S. Juftino Marcyri, quih^ecde Simone ma^ 
go in eadem infula legifle fe commemorat. De S. C2Ecih.T ec- 
clefia , qua: poft trajcdum alterum fluminis ramum ad Tranf. 
tiberinani regioncm in primis occurrit , &: multis nominibus 
ipcclabilis eft , nihil nifi vulgare fuppetit adferendum. 

Haud longe diftat porca , Porcuenfis dida, quia ad portum 
Romanum ducic , in cujus vicinia non pauca eruca memorac 
fculpcor nofter. 
» FlaminiusVacca. E regione C^farinc-c fupra me- 
w moracce ( p. 167. ) ad ripam Tiberis , eft porca Porcuenfis, ica 
» nuncupaca quia iftac icereftadPorcumRomanum jibidemfica 
M eft vinea Vicloriorum , ubi memoria mea deceda: func ftacux 
>j bene mulca: , & capica philofophorum atque Imperatorum , 
y^ Q[ux duabus in cameris divifis , alteraque alteri a dorfo harren^ 
M tibus fervabantur. Deprehenfa quoque funt ibidem multafcul- 
M ptorum inftrumenca. Puto iftuc advedas fliifiJe ftatuas,ad con- 
» cinnanda aliiique ufibus aptanda ^ imo potius deturpanda ha:c 



1t 

f- 

r 



f Capt4t decimum nonmu 169 

jA fculptoria! artis opera : ac dcinceps intercedente quodam pon- 

i. tificio edicbo, denuo fufFofla fuiile. Horum magnaparsjamex- 

|. ftat in xdibus Vidoriorum j fed Cardinalis Farneilus elegan- 

f. tiora fibi felegit. 

^, FlaminiusVacca. Qiiingentis a memorata porta 

j5 pafltbus , in vinea Antonii Velli , Pafquinus etiam tunc impo- 

fitus bafi ex topho , deprehenfus eft. Non arftimo tamen ilHc 
antiquitus fuifle , cum nuUa aUa ibidem antiquitatis vefl:igia 
compareant. Sed quum primum vineam iftam confererent , quia 
Pafquinus ab umbilico eminebateterra,moleft:iamque infcren- 
tibus adferebat , ab iifdem rufticis hgone marraque mediusdi- 
ruptus efl:. Sed gladiator qui in manibus ipfius efllat animain , 
quia totus extra terram in folo erat , falvus evafit & integer. 
Cum autem DuxFerdinandusRomam,acceptum magni Du- 
cis coronam venit , multa raonumenta dihgenter infpexit , & 
r Pafquinum ifl:um dihgentius exploratum quingentis nummis 

emit. Is jam Florentiacexftat, focius alterius hujufmodi,quem 
coemic a Paulo Antonio Soderino : is fucrat iii Maufolco Au- 
' gufti detedus. 

^ Pafquinos vocat Flaminius, uti quidem ex narrandi modo arfti- 

matur , ftatuas qux Pafquinum illum famolum propc Navonam 
plateam htum , rcferebant. Eratque Pafquinus ille decantatus, 
ut in trunco multis partibus mutilo intcrnofci poteft , ftatua 
mihcis cujufdam , qucE peritam fabri manum pra:fert. 

Memini extra memoratamportam,duobus circitcrabUrbe ^^ 
nulliaribus,inioco jam Foytla(ina diclo verfus Tiberim , tcm- « 
pore Gregorii XIII. in cannis , invcntos fuiflc Confules multos " 
marmorcos cum baflbus fuis&infcriptionibus. Incrant itcmco- «^ 
Umm.c longitudme criginta palmorumexmarmorcgcntili,quic " 
exfeclct , & Capellx Gregorian.T adornandre ufui fucrc ^ Confu- «^ 
les , qui a mediocrib^^.; artificibus elaborati , in locis variis pcr " 
Urbcm fparfi confpiciuncur. " 

Alia bcnc mulca in Tranftibenna regionc , infpcclu djgna 
funt , qux nos ipfa dic vifimus ^ ccclcfic^ vidclicct S. Cliryfo- 
goni , S. Franci/ci dc Ripa , SS. Coima: &: Damiani , quo! pro 
more noftro , quia plcrumque dcfcripca , miccimu:i. Deindc 
confccndicur in ecclcfiam S. Petri in Moncoho , ubi tabclla 
Transfieuracionis, prxftanciiTimi pictorum Raphaclis Urbinacis 
prceftandjfimum opus , omniumcxccrorunipariLCrocinLolaru:i'' 

Ll iij 



Caput decimum nommi. 171 

brum immane belliiTimum , ex marmore nigricante Africano, 
viginci circitcr palmorum longitudine. Magnus porro Dux He- 
truria: Ferdinandus , qui tunc temporis Romx Cardinalis erat, 
labrum emit, & vci hortum luum ad Trinitatem inmonte Pin- 
cio advehi juflit. Quia vero labrum ab ima parte ipiiliilimum 
erat , audor fui Domino Cardinali ut duas indc tabulas ex- 
fcindi curarct : morem ille mihi geflit. Tabularque illx imma- 
nis latitudinis etiani nunc in eodem horto fuipiciuntur. 

DIE XVIII. Janiculum petimus & portam Aureham. Ja- 
uicuh nomen a Jano manaile fcrtur , unde in eodem monte 
nec procul Aurelia porta , duodecim arx Jano dicatar erant ^ 
iftifque iccm in partibus Janus Sepcimianus exftabat olmi. Via 
Aureha fcpulcris infignibus frcqucniaca erar , qua: jam omnia 
fublata. Villa: plurimx ibidem occurrunc j in iis Corfinia, ubi 
cpicaphiorum vis magna ,dum Romx vcriarer ^effoifa eil. Huic 
vicma Pamphilia ,&: ampliLudine,6: flaruarum frequencia, pi- 
durarumque pulcncudine nobihcaca ^ ied iitha:c,ucpotencmi- 
ni non noca , de more prxcermictuncun E vicino ccclefia S. 
Pancracii Martyris , ohm Benedidinorum , jam Carmelitanis 
nudipedibus ceiTit. Iftic ccemeceriuin Calepodii, cujusdifKcilis 
jam aditus ^ nam dccldence terra obruci meatus mulci fuiic : 
non omncs tamen mcerclufi , & qui adiri poflunc , alcicudine 
confpicui , ac inflar Neapolicani co^mccerii, iemicas aliis pro- 
fundiores, camerelhs pafTim inftruclas, habcnc j atque ita fubcer- 
ranea fubccrrancis impofica funt. 

Flaminius Vacca. Fxcra porcam S. Pancracii , m vj- 
nea Anconii Gallefii , vidi fepulcra bencnuilca marmoreacum 
epitaphiis , quorum unum hxc folummodo verba prxferabat : 
Aeternali SoMNO:in aiio fic Icircbacur ; 1 n tempo- 

RE QI^JOD NON COMBUKITUR. AcpuCO lilxc Vlia fuiflcaD. PC- 

tro Leone Caftello, qui^utpote pencus,opportunam nsincer- 
pretacionem apcavenc. 

Infcnprioncs ali:t qua^dam a Ranhaelc Fabretto cditx^hxc 
pra:ferunr: Somno ^tcrnali > prxmilhs nonnumquam licceris D. 
M. Dis vianthuSy aliquando omiifis. Alceri cpicaphio , In tem- 
fore quod 7ion combuntur^ nefcio an ufpiam fimile repercum. 

Eadem die a^des permultas inTranftibcrinaregione inipexi- 
mus , quor clegantifl & ornamentis cujufvis gcneris exteros omnes 
ad fui ipedaculum evocant , in Romanis hodiernis recenilonibus 
fiiie minutatimque defcripta:. 



lyi Dtarium Italicum. 



Caput XX. 

"DIES XIX. ^ XX. Moles HadrUnaa. De/eptem mundi 
mirabtlibus comnmtatis. Infcriptio in domo Raphaelis 
Fabretti rejiituta. De Vaticani nominis origine. Maujo^ 
leum Kegin^ cujufdani infigne. Bibliotheca Vaticana. De 
^ibliis antiquis ejufdem. De codice Virgilii olim S. T^io- 
nyfiin Francia. Statu£pontifci£ elegantes. De fvariisVr^ 
bis defriptionibus^ (^de ratione conficiend^ accuratioris. 
Anonymi opufculum de Mirabilibus Komce , ^ not^ 
qti^dam. 

DIESXIX. &XX vifendis Leoninx urbis monumenris, 
Varicano templo, Palario,Bibliothcca: infumimus. Tra- 
jecl:o ^lio ponte , qui jam S. Angeli dicitur , occurrit arx illa 
celebris S. Angeli in mole HadriancXa, qu^ jam luis omnibus, 
queis fplendebat olim, ornamentis fpoliata, turns ampliflima: 
formam retinet. Eo lepulcro par in Urbe nuUum, quando fci- 
licet columnis , flatuis , anaglyphis , aliifque omnis generis 
ornatibus fulgebat , faftigiatum variis columnationum ordini- 
bus ^ nullique Romano ardificio magnificentia concedebat , 
unum fi forte excipias Capitolium , quod inter feptem orbismi- 
rabiha medio xvo cenfebatur , ut in codice Gnxco xiii. fr- 
culi in bibliotheca viri clarilT &: amicill Baluzii legitur. Ibi enim 
feptem orbis mirabiha hoc numerantur ritu. i. Thebo: ^gyp- 
tiaca:. i. Babylonis moenia. 3. Maufoleum.4. Pyramides. j. Co- 
loilus Ilhodius , quem quidam ( fic ibidem ) aiunt columnam 
arneam ^^o. 600. cubitorum. 6.CapitoIium Romanum. y.Tem- 
plum Hadriani Cyzicenum. Ubi proPharo AIexandrino,tem- 
plo Jovis Olympii , templo item Dianar Ephefinx^qurt primi- 
tus mter feptem orbismirabha locum habuerant Jublritutavi- 
dcmus alia ^ videIicctThebas^.gyptiacas,CapitoIium&tem- 
plum Hadriani Cyzicenum. Neque potuit a deleris ac folox- 
quatis prifcis aliquot monumentis, mutationis hujufmodi oc- 
cafio objnri, quando Thebas ^gyptiacas , quarum cxckiium 

diu 



oh^elis 



taput vigejtwufn. x75 

•c^iu alioriim, qux iiiccr mundi mirabilia prifcc acccnicbancur^ 
fuinam prxvcrccrar, iubflicucas illorum loco vidcmus. Scdmu- 
randi raao non una fuic: namThcba: ^gypciaca^^quxprima^i 
rcncnc in Baluziano codice, ex opinione quadam quod ca\uCr 
j ^ I • 'poce pra:ilanciorcs aliis quac inccr miracula orbis numcraban- 

rur, inconfiderace prarcemiiila: fuiilenc, induclx iunc -&:primo 
locopoiicx. Capicolium, quia ccrcatim Auguftorum , longa ic- 
Miiujo^ rie , ornamcncis variis dccoratum , dicacumque fuic^pnfcorum 

f^^ D^ tandcm orbis miraculorum mulca fuperavic ^ icidcmque ccni- 

> cTs:^ plum Hadrianeum, alia quxdam a iepccno iJlo numcro dcrur- 

Jbavit. 
'^;^^^" Eodem icinere , qua icur ad S. Pecrum Vaticanum , ad dcK- 

'iorts. tcram occurrit ecclefia S. Maria: Tranfpontinx , ut vocant , eib 

^oU <]ue Carmelitanorum. Iftic dcgit R. P. Francifcus Latenxus To- 

Joias , dodrina atque iacr^c Tlicolo^ix pericia cum primis ce- 
lebris. 

E vicino iedcs habuic Raphael Fabreccus, rei anciquarix x- 
"y ' Tace iua Romx princcps. Huic, cumjam in iludio bonifquc ar- 

tibus conienuiilec , quadam necelTicudine juncfhis fum ;ac icrajn 
amiciciam invida mors oppreiTit. Habebat ille domi vetcrum 



iciJia 

•1 AliliV.lCXa.lli Ali, Vi.Va^4A lllKJL^ Wl^pX^lllk. A. l,tX.KJ\^UA^ l&iW UWiiJi VV.i.CLl'lil 

P ' monumenta non pauca , inciiasgemmas , lapides , inlcriptioncs. 

,' In iis quxdam infcriprio Grxcainveria, muro adfixa , quam alie- 



icns 

&- 
m 

> 
im 

n- 

li- 
j- 
1- 



na ufus manu &: opera vir dodus , Latine veriam in libro fuo 
de Infcripcionibus cdidic: fed viriacam , ncque ica commodc cx- 

plicatam. Hic nos iarcam £c purL^vtcaru adicriaiu:). 

MHN05?IA0N TA4>OC OTrOC EXEI nOATnEKGEA 
HAIAA ON XAPITorN TPICC(»N nANERHPATON EIAOC 
EXONTA AINOTOKaN EojN O0ONO C- HPH ACE 
NON KA0OPATE OKTfl MONOlC ETECIN 
BEBIojKOTA MHCITE hente. 



Hxc quacuor hcxamecra fic in lapide diftriburafunc. Infccun- 
da vero Iinea riPICCaN habecur in edico , Sc ex conjedura rc- 
fticuicur KffcT^oK. Scd ncucra Jcdio germana : palam enim cft 
TPICCcdN eiTc legendum , trinarum fciliccc, iive , trium qrutuu 
rum, Ibidcm nANETIHPACTON lcgicur , quod aperce vicium prx^ 
fcrc , nam mecri racioncm tolhc , rcilicucndumquc riANEnH- 
X PATON 5 qux \ox apud Grxcos poccas non infrcqucns. Hxc 

I M m 



174 Diarlum Italiam. 

aurem AINOTOKfijN Ea;N <I>0ONOC HPnACEN , inauipicaco vcr- 
(a fiinc : Malignorum parentum irtviiia ntpvAt, Nam , uc liquidum, 
h.TC eft fentcncia : Infclicihus farcntibus fors invida raffuit, 

Mcnophilum fepulcrtim hoc continct , multis lacrymis dcplorandum 
puerum : qucm ^atiarum trium amabilijjiynk forma praditum in- 
felicihus fuis parentibus inznda fors rapuit. Quem cemitiSy qui a'n- 
nis tantum oclo vixit ^ menjibns quinque^ 

T^io^U tertius & trinus eciam fignificat : & hac poftrema ien- 
tencia Jico-«$ eciam hinus explicacur in lapide illuftri/Iimi Mar- 
chionis de Maximis, 

ijf'viTD l^d^ HYJOiOJX ^imo^ lCVi^TCJL 7C\\f%^ J^pKK^)» 

Idefl:: 

^hiit autem ad manes relicio patri pcrpctuo luclu ^ 
Cum expleviffet duplicis ( lun.v ) quinas conjunclioncs^ 

l\ozy\% fubaudi cr«\Ia>'>j$ , ideft, duorum mcnfum qtiinas conjuuFIu 
nes j qui vocum circuicusdecemmenfes exprimic. Infcripciofu- 
perior MenophiJi cx cocmecerio S. Agncns cducla fuic. 

Dc Vacicana: hodierna:eccIcria:magnificcncia.amplicudine^ 
ornamcncis a mulcis actum : ac nuper fingularcslibri hacdere 
prodierunc 5 ecfi numquampro mcrico canci ordiiicii , quod mira- 
culumorbisopporcunedicacur:ucquanrumvis frequcntcradca- 
tur , etiamfiquis fcxccncics fpcdandi caufi morcm rcpctat , nun- 
quam fine ftupore referat pedcm. Sed ne adum agamus , ad 
defcriptioncs qu^ omnium manibus teruntur, lcdorem mitcimus. 
Non pcrinde noca func qux fculpcor nofter iifdem in locis cf- 
foUa narrat. 
^ Flaminius Vacca. In placca S. V^iv\ cTtate mea ef- 

> foflac funt urna: grandiores ingcnti numjro ; quanim una ha- 
3 denus fupereft , jacctque proximc ^uftodKim Melvctiorum. 

> Infculpcccque eranr urnn: figiins togari^- . l>ros v !iiminaque ma- 
5 nu geflancibus , ncc dcerant qui ferta n^anibus lufpcnfa tcne^ 
^ rent. Iftic olim fcpultos philoloph^. atqre pcctas cenleo:nam 
' Vancanus avacibus dcnvatur. ^rrobilus quoque ingens ccneus , 



ito vcr. 



tum ni' 



Cuput ^igeftmmi. zyr 

u]Jum coclcm loco poficus, ut mulcorum narracu cdidici, tunc ad pedcm « 

^ Hadrianex molis dcprehenlus cft , cum ccclcfia.Tran/pontina « 

vetus inftaurarecur. Aiuncquc ftrobilum faftigio Hadrianear mo- « 
f^ifi^^^ lis olim impofitum fuiile. cc 

A- Gellius 1. XVI. c. xvii. hsec de Vaticani nominc habct : 

jE/ agrum Vaticamm , ^ ejufdem agri dcum pr/cfidcm , appcUatum 

acceperanius a vaticiniis , qua vi atque inftinilu ejus dci in co a^ra 

fieri folttu cffcnt, Scd pr^ter hanc caufam M, Karro ^ in libris di^ 

r vinarum y aliam ef/c tradit illius nominis rationem. Namficut Aius^ 

. 1 inquit y dcus appcllutus , araquc ei fiatuta efi^ qua cfi infima nova 

via y quod in co loc9 divinitus vox edita erat : ita J^aticanus dcus 
nominatus y pencs qucm effcnt vocis humaruc initia, Quoniam pueri^ 
fimul atque parti funt , eam frimam vocem edunt , qux prima in 
T^aticano fyllaba cft : idcircovagire dicitur yexprimente vcrbo fonum 
vocis rcccntis. Ica, uc vulgo fic, in Vaticani nominisorii^ine va- 
riacur. Inepcum de morc Vacicani ccymon adfcrcc mox Anony- 
mus de Mirabilibus Roma:. Nihiliporrofacimus Flaminiicon- 
jecluram de fcpulcura philofophorum & vacum , unde Vaci- 
caninomcn orcum auguraturillcinam mcmoraca/uperiuspoe- 
tarum bc philofophorum capica , diu poft orcum Vacicani no- 
rjl. men fculpca func. Scrobilus illc xncus auracus ingcncis ampli- 

10 iu- tudinis , ohm in molis Hadrianea: faftigio poficusj jaminsedi- 

bus Vacicanis Bclvederc diclis fufpicitur , cum pavonibus hinc 
Jirjc, & indc arneis inauratis , cx eadcm, utpucacur^Hadrinnci nio 



n]ra- 

nun 



Flaminius Vacca. In fundamcncis S. Pccri Vacicani, ci 
verfiis ecclefiam S. Marchx , mcmini in profundo crcca^ in- u 
vcnca fuiflt lignorum frufta^ quacuorcircicerpahnorumlongi- a 
.j rudine &: unius dcnficace , quorum cxcrema fecuri aucahisFcr- c. 

'5 rcis inftrumencis exciia fucranc. Qua: fane indiciocranc,iftJia:c u 

j; humana opera carfa fadaque fuifie ^ & quidem, uc ceftimareh- <w 

ccc , ancequam arcaillaNoa: conftrucrccur..Siquidemi'pfacre^ u 
r ca , maiini diluvn opus.&quafifcdimcncumrcccdencibusaquis u 

lCN • - ^ n r ^ n ■ i ^ r 

, . wi.cium clt : Jignaquc Mla acque creca ica coalueranc , ucmaJf- <. 

fam unam fimul conficcrc viderenrur , neque fignum aJiqucd c; 
effoirionis ancca facia: fupercrac. Ligna acro colore, pccra:quc « 
inftar gravia , imo in lapidem veria cranc : audivique rcpofica u 






^ " inccre \\\ veftiario Poncihcio. 



U5, 



C; 



Ixc c.ninando Flaminius^ ncquc latis confuko nianLcd.:LK 



I « 



Z76 Diarmm ftallcunr. 

Vianum rcmpus ha^c cxia fuffoflaque ligna rejicit : quafi vero 
non (at Ipatii a diluvio ad harc poftrema fecula cffluxerit , ad 
quaflibet foli mutationes invehendas : cum prrcfertim iuperius 
ipfe cloacam memoret , in ip/b cretse medio deprchenfanr. 
Quxfane cloacar^urconfpicuum arbitror , iion antiquior Urbe 
fliit. 
*> FLAMiNrus Vacca. Poftremis Pauli III. pap*c annis; 
'> ut aliis narrantibus accepi, dctecta fuit in fundamcntis S. Petri 
" Vaticani uma grandior ex marmore s^anito rubro -^gyptio : 
- qux hodie viiitur in vet^ri S. Petri ecclefia proxime altare VuK 
'^ tiis Sancli. Ibidem jacebat Regina qu^dam , ceu ramentis au- 
' rds veftita : quum primum autem aeriexpofita fiiit , & fomiam 
'5 & decus totum- amifit. Ibidem deprehenfa efl gemmarum & 
" lapillorum copiaingens , queis Paulus III. ornand^ conlicien- 
"^ da:que coron^ ufus efl. Erat tunc prxfe6his harumque rerum 
• curator, magnificus Joannes Alberinus , qui prarfensoperr, mar- 
^ c;iricas aliquas fH^i fepofuit , xtate nimia labefadatas , ita ut in- 
'^ itar CcTpe in pelliculas fblverentun Hxc patre meo Joannis 
*^ AJbenniamiciifimo narrante edidici; 

'^ Nibil ulrra fuccurrit mittendum tibi, vir amicilfime 3 fi quid 
- poflea domiiia occafio obtulerit , te quam primum commo- 

- liCbD. 

Sic obfervationes claudit fiias Flaminius Vacca^fTporroibi- 
dem memorata. Regina formam a tot farculis fepultafervarit, 
res eft fane nihil minus flupenda, quamquarfuperiusdepuella 
ad viam Appiam,integrocorporevividifquecoloribusreperta, 
dixmius. 

Jam ad bibliothecam Vaticanam pergimns , a^des enim ad- 
junclas , etfi infinita pene fjpeclabilia: complecluntur , quia a 
vTiultis jam defcripta: funt*, de more tranfcurrimus. Bibliorhe^ 
ca Vaticana.xdificii amplitudine &c magnificentiaomnesquot- 
quot m orbe funt , longc multumquefuperat. Eaad figuramT 
conftrucla , picturis omata undique eft , quar quia a variis pi- 
dorihus adbmatre , non paris omnes artificii lunt. In majon 
conclavi erigitur columna illa ex alabaflrite pelhicido : quam 
opinor cx templo Veneris Salluftitc educlam , ut fupra ad Sal> 
iufbanos hortos diximus. Codicum iftic manufcriptorum in- 
gens numerus : ii Armeniaci , Coptici , Syriaci , Ebraici, Grarci, 
Lanni. Narrabat mihi quidam, ad duodecim pene millia per- 



n 



Ctiput <vtgejtntum, 177 

) thigere : par codicum numerusin bibliotheca Regia comparec; 

j izd cuforum copia Vaticana Regix multis partibus infcrior c(L 

j Ea multis bibliothccis conftat^Pontificia videUcet, Urbinenfi , 

Palatina , Alexandrina , oua* poftrema acceffio Aiexandri VIL 
tempore fada. Qui codices majoris pretii habentur ^, non cmnv 
pro vx)to luflrare omnes ac evolvere licuit ,. hi funt : 

Codex Bibliorum Gra^ce charadere , ut vocant , unciali , 
quadro, fine accentibus^qainti iextive fecuh. Etfi porro paris 
vetuftacis codices viderim 3 ac non numeris fuis Sc partibus al>- 
fblutos, ut iftc VacicajTus eft. Niliil fane antiquitate conccdunt 
Vaticano Golbertinus codex , Levitici & hbri Judicum partem 
compleclens , cum obclis & afl:ericis j Codex Bibliorum Emi- 
nentiifimi Cardinalis de Coiflin,ex bibliothecaoHmScgucria- 
na ^ Codex RR. PP. Jeluitarum in collegio LuDo\aGi Ma- 
^- GKr. Lfti omnes charadere unciaU fine accentibus funt. Per- 

^^ multos alios ejuldcm vetuftatis bibliorum codices vidi, ubi cum 

'- a:tate nimia charaderes pene oblitterati efifent , alia fuperfcrip- 

I- ta funt 5 aliquot hujufinodifuperiusannotavimus- 

iS Adla Apoftolorum aureis apicibus. 

Codex Bibhorum Ebraice , ingentis mofis, qui non nifi ma:- 
!d gno conatii & labore movcri loco & aperiripoteft. Eum putanc 

)' antiquiifimum 5 fed annunxfert infcriptio in fine , qux fic habet u 

la 

2^ Id eft , anno quinquics millejimo qttinquagejimo quinto juxta fup- 

futationcm , quinta dccima mcnjis Cajleu, Id efl , Chrifti anna 

Monflranribidem Virgilii codicem" remotiflima: vetuftatis ,. 
unciali charadcre , cum. figuris miniatis ^non peritx manus. Dum 
evolverem ,xomperi olim fuifle B. Dionyfii , nam in quarto fo- 



u 



2 



)Z' 



-r» lio Icgitur : 7/?e' liicr cft B. Dionyjii y qux manus xiii. feculum 

prarfert : & ne dubium fuboriatur adquem S. Dionyfium per- 






tinucrit, quxdam foL 76. confcripta,B.Dionyfium inFrancia 

indicanc: ubi enun a Virgihotempeftatcja^SlatusyEneasdefcri- 

j bitur, ha^ vernaculo idiomate, eodem circiter quo fupcriora 

^ " farculo confcripta, leguntur: Vcchi commc lesgens lcfquiex eftoicnt 

en la mcr cftoienl tourmntcs pour lcpcchic d^unefeuic chcft , a favoir 

Mm ii| 



ci. 



278 Diarium lulicum. 

Juno : alio quoquc loco iegicur , Courtois. Iii equicum figuns, 
ephippia icanduiam non habenc. 

Codcx Tcrcnni unciaJi characlere , VirgiUano nonmukum 
arcaceinfcnor. Eic ilMdem Terencii codex alcerix. fa:culo exa- 
racus a quodani Hrodogario , uc ibidem legicur. 

Pblcrvavi Grxcum codicem x. /arcuh , quar eft Cacena in 
pialmos , cadem prorfus manu defcripca qua codex alcer ^u 
niihs in bibhochcca Regia , cujus nobis in edicioneS. Achana- 
iii non ipcrncnduT ufus iriic. Quodque iingulare eft,amanuen- 
^is id curavic uc pagina: linguLx in ucroque codice eadem fem- 
per voce auc iyllaba claudancur ^ neque iolum in paginis, fed 
m hneis quibuique par dihgencia nocacur. 
- - Ex codicibus aucem Vacicanis nonpaucainflicucumnoflrum 
/pedancia dcicripfimus , fubminiftrance nobis codices viro do. 
do Laurencio Zaccaignio , bibhochecx primo cuftode. Hxc luo 
loco publici juris faccre deflinamus. 

Nocancur eciam anciquiilima bibha Theuconica ^ ac cumpri- 
mis fuipicicur codcx Minucii Fehcis dc crrore prophanarum rclu 
gionum. Micco hbros a Martino Luchero , & ab Henrico Oc- 
ravo Anghx rege fcripcos ^ necnon codices S. Caroh Borro- 
ma:i &: Cxfaris Baronii , quia iflos fponce exhibenc advencan- 
tibus. 

E regione columnx ex alabaflrice, efl archivum Vacicanum, 
plenum inll:rumencis innumeris , quorum iccrecis incervenire 
non lirrr. 

In ardibus ad excremum porciciis ficis , quibus Bclvcdcrc no- 
men , ell imphivium grande , flacuis ele^ancibus ornarum 5 in 
ipib acrio videcur Clcopacra marmorea decumbens^mordence 
brachium aipidc , quo videhcec ficu erac quando fibi morcem 
conlcivic : ahx ilacun: nemini non nocx , de Laocoonce di- 
ximus fupra, Fulvium Urfinum non parum icrupuh* injeciilc con- 
tra vulgacam acque recepcam iencenciam , qua ferunt eumdera 
ipium eire qui ab Agciandro, Polydoro & Achenodoro iculp- 
toribus carlatus eft. Venus illa Salluilia , de qua fuperius in hor- 
Vi% Salluflianis , in angulo quodam impluvii crigirur , cum in- 
fcriptionc ibi Jcni allara. ReIici.Ta: ilatUcT Apollinis , Veneris , 
Annnou Commodi notiinma:. In mcdio arcx, tiinira Nih de- 
cumbencis , qux nocas ccircrafque nobililhmi fluvii prarfcrc, vi- 
dehcec Troglodicas homunciones cymba vedos capcandis crcu 



i8o Diarium ItalicHw. 

antcvcrcerAnt , vel in notiiTunis rebus lap Oiciie. Sublia^cDo::. 
natus elegans opus edidic , Roma vetus & rccens , inicriprum ^ 
ubi non pauca uova a iupradidis fcriproribus prarcermiila def- 
cripfit: prarcipuamcjue operam navavit,uc ii qua in poetis aliifque 
vcteribus Urbi deicribencix opporruna eilenc , ea in medium 
adferret 3 iiguris inlupcr opus totiuii illuilravit. Ac is plerum- 
que conjectuns levitfimis a^it apertc falia aut incerciilima aile- 
rcre nititur : infupcrque jejuna nimis & pro tanta Urbe man- 
ca ut plurimum deicriptio eil; , ut plura pra:termittat quam 
fcribit. 

Demum Alexandro VII. pontifice prodiit Famioni Nardini 
liber, cui tituius Ramu antica^ qui primum vernaculo idioma- 
te conicriptus , nuper Latine cranilatus eft , laudatum opus a 
iaudatis viris. Is Rufum atque Victorem antiquos Urbis ichno- 
graphos explanavit , iis additis qux in bafi Capitohna ubi re- 
cenlio locorum ^ & qucX apud Onuphrium Panvinium ex muL 
tis auclorjtbu^ collecla comparent 3 adjeclis ctiam ahisqua^ipie 
frequenri veterum leclione omiila ab aliis deprehenderac : no- 
va bcnc multa aperuit ^ nec infehciter in quibuidam fitum & 
formam veterum Urbis .Tdificioruin deprehendit. Donatum fre- 
quenter coarguit^ ecii fuis ip(c nxvis non careat : ncglcclisquip- 
pe illis qua^ ad manum erant : certi/Iima quarque , iic nulh non 
nota frequenter iple non in controveriiam modo vocavic ^ 
led etiam evertcre pro viribus conatus eil , ut eil illud de 
platci^ Navonx etymo , quam pugnat ipie a navis forma non 
ab Agoac dcnvari : qui ll vel proxima: aitatis lcnptores coniiu 
luillct, comperilFet urique decimo-quinto 6c decimo-fcxto ix- 
culo indifcriminacim Nagone &: Nayona vocatam fuille , &: 
iilud Nagone quail inagone didum : alia nonpaucahuiulmodi 
errata non infrequpnter occurrunt. Videturque iane niliilpenii 
habere , dum dubia & difficultaces perpecuo injiciac , ubi ne 
vel umbra difficulcacis fueric ^ vel (I revera adfic , calis lic qux 
non poiricmeliori conjeclura enodari. Qux iane dicimus non uf 
JiCam impingamus viro de re licceraria bene merico , (^d uc 
gnarus lcclor qua caucela opus iic , nonniil prxmiflb exa- 
mine &: pondcratis rationum momencis, cum eo calculum fcrar. 

Opus icaque a ram mulcis centacum, lonee peritiorem ^ accu^ 
ratiorcm manum deiiderare mecumexiuimantperitinonpau^ 
ci 3quod ut feliciore exituprocedac,quxdamobicrvandaumr^ 

uc 



Caput ^igejimum. x%i 

lit apparatu debito ad rem tantam tantique laboris (einftruac 
cui id opus aggredi animus crit. 

Primum intercapedines monumentorum Urbis notorum ^ 
fciat oportet ^ quantum fcilicet fpatii fit inter Pantheonem 8c 
coJumnam Antoninam , inter iftam itidem &.Trajanam,&fic 
de reliquis quorum certus fitus,&:nota vcftigiafunt. Indeenim 
quxinter harc a veteribus pofitaferuntur,&:quodadfitumj&: 
quodadamplitudinem ^dihcii expedicius u^rernofccntur. 

Cum primis curandum eflet , ut ficubi inlcriptioncs eruuntur, 
non liceat eas loco movere & amoliri , donec ii quibus hujufl 
modi provincia demandata elIec,&Iocum&:inlcnprionemhr- 
reris confignaflent. Plerumque enim infcripuones , templorum 
& ahorum , qux e vicino fleteranc^xdiHciorum mentionem ha- 
bent , quod non raro per Urbem obfervatur. Hac autem in re 
Principis audoritas interveniat oportet : id fi aprincipio facflum 
cflet , bene multa ignota rudera , quid ohm l-uernit jam con- 
^icuum efiet. 

Aha peropportuna ratio efIet,haclenusnegle£ta,quS diver- 
fas ohm nominum rerumque importatas in Urbe mutationes 
deprehenderemus. Evolvenda fcilicet inftrumenta publica , bul- 
Ixque Pontificum cujuflibet artatis , qux nimirum ad ipfam Ur^ 
bem fpedant. Incredibile enim efl quanta: inde notitiar erui 
pofilnt. In perpaucis certe inflrumentis qux in manus incidcrc 
raeas, multa cfcprehendi queis inveda nominum difcrimina di- 
enofcuntur, 

Ad hxc , non pauci fuere qui a:tatem pene fuam in paran- 
dis Urbis dclcriptionibus contrivcre , quorum lucubrationes 
ineditx ahcubi latent. Hujufiiiodi erat Analtafius Simonetta 
Perufinus , cui obfervationes fuas mLfcrat Flaminius Vacca 5 
Petrus Leo deCafl:ello ab eodem Vacca memoratus ^ Andreas 
Bufalinus de quo Bellorius in fragmento vefligii veteris Romx. 
Horum fchedx, ficubi occurrant, concinnandxUrbis dcfcriptio- 
ni magno uiui erunt. Nec modo ineditx illx fchedx , fcd etiam 
editx quxhbet^ prarferrim ab indieenis , Urbis ichnographix , 
flimma cura evolvendx. Ex fiquidem ^ etfi nxvis fuis non ca- 
reanr, aliqua iemper expcrimento atque ulu lcriptorum com- 
perta utiliaque prxferunr. Pari ftudic crucnda ex bibliothecis 
opufcula fcriptorum mediixvi, qui vcl Urbisdefcriptionesvel 
diaria & hiflorias adornarunt . qualia illa iunt Anonymorum 

^ Nn 



reni cer- 
ruabitur, 







Caput mgefimunu i s j 



:rr liber demirabilibus 



ROM^ 



oegorij /^ri7»tf ^ «ww Urbis Rom/c, 

quo ni- 

/^i^f^n^ Ti J€X} R u s civitaris Roma: habet turres 361, caftella, id eft, 

^U^J5 J^V^merulos 6900. portas 11. ' pufterulas quinque. In circui- 

^Q^^ tu vero fimt milliaria ii. exccptis Tranfliberim & ci vitate Leo- 

^ ^ nina , id eft , porricu S. Petri. 

^ • De fortis civitaiis Roma. 

^^ Porta: inclyta: urbis Rom« hx funt : porta Capcna , qua: vo- 

' catur porta S. Pauli ^ porta Appia, ubi eft ecclena qua: dicitur, 

? .^^' Do7nine qub vadis y ubi apparent veftigia Jefii Chrifti ^porta La- 

P^^^ tina , quia inde intrabant Larini, id eft Apuli : ibi e(t dolium 

l"^^ in quo B. Joannes Evangelifta miflus fiiit ^ porta Mecroni ^ por- 

•^"^ ta Afinaria , quas dicitur Lateranenfis 5 porta Lavicana , qua: 

J^^' dicitur Major 5 porta Taurina , qua: dicitur S. Laurenrii vel 

Tiburtina i porta Numentana, qua: ducit ad Numentanam ci- 

fcn5 vitatem j porta Salaria 5 porta Pinciana , quia ibi adliuc eft * pa^ 

r/i latium Pincii regis-, porta Flaminea, qua: dicitur S. Valentini^ 

\iO' Borta Colliana quac eft fupra S. PetrL 
' in 

vp" De portis Tranffibrrivt. 

^d Porta: Tranftiberim fuot trcs ^ Seprimiana, tibi feptem lau- 

ro des fuerunt fada: Odaviano ^ porta Aurelia , vel Aurea •, porta 

j. Portuenfis. 

n De fortis in forticu S. Petri. 



la porticu S. Petri funt dua: porta: , quarum una voca.tiir nor. 
tt caftelli S. Angcli 5 altera porta Mcrdari:i. 

De ifnontibus infra Romam, 

Montes infra Urbem ifti (unt : 1 Janiculus qui vulgariter di- §, 

Nn ij 



i84 DUrium luBcum. 

atur Jannarus ^ ubi cft ecclefia S. Saba^ ; Aventinus , qui & Quf- 
rinalis dicitur, quod Quirites ibiftabant^ubieftecciefiaS. Ale- 
xii 5 Ccelius mons , ubi eft ecclefia S. Stephani in Ccelio monw 
te y CapitoJium vel Tarpeus , ubi eft palatium Senatorum 5 Pa- 
lentium , ubi eft palarium majus j Exquilinus , qui fupra alios 
dicitur , ubi eft ecclefia S. Maria: Majoris ^ Viminalis , ubi eft 
ecclefia S. Agathes^ubiVirgiliuscaptusaRomanisinvifibilitci! 
exiit , ivitque Neapolim j unde dicitur :* P^ado ud Ua^ulurru 

De fontihus civitatis Roma^ 

^ Pontes ifti funt •, pons Milvius ^ 4 pons Adrianus , qui dicituj! 

Iudxorum , quia ibi Juda^i habitant ^ pons Fabiani juxta ipfumj, 
pons Neumanus , pons Antoninus 3 pons Gratiani 5 pom Sena.- 
torum 3 ponsmarmoreusTheodofiij &pons Valentinianus. 

De Paratiis Rorrut:, 

Palatia magna Imperatorum ifta fiint j palatium niajus ia 
^ Palentio monte pofitum ^ f palatium SeverinipropeS.SIxtum^ 

f)alatium Claudii inter Collifeum & S. PctruminVincuk^pa-^ 
atium Conftantini in Laterano , ubi moratur Dominus Papa ^ 
palatium Sufurrianum ad Ceme de Caluce jpalatium Volufia^ 
ni 3 nalatium Romuliinter S. Mariam Novam & S. Cofinarem, 
ubi lunt du:c a:des Pieutis Sc Concordia^, ubi pofuit Komulus 
ftatuam fuam auream dicens : Non cadety niji Vtrgo panet iHzr^ 
tim ut peperit Virgo , ftatua illa corruit ^ palatium Trajanum, 
ubi eft. columna fua alta xx. pafi[uum 5 palatium Conftantini ^ 
palatium Salufiii 3 palatium Camilli 5 palatium Antonini , ubi 
eft coliimna fua.xxxiv. paftuum ^ palatium Neronis ^ ubr cft 
* ouur- * agulia S. Petri ^ palatium Julii Csefaris^ubi eft fepulcrum Ju- 
^^- lii Ca:firis ^ palatium Chromacii 3 palacium Pompeii 3 palatium 

Titi & Vefpafiani 3 &: foris Romam Catacumbas \(fic) pala- 
tiuni Oclaviani ad S. Laurentium in Lucina. 

De Arcubus Triumphalibus Roms. 

Arcus Triumphales iunt ifti , qui fiebant Imperatori alicura; 
triumpho , fub qmbus cum honore duccbajutur a Senatoribus ^ 



1 8 6 Diarium Italicum. 

nx , Machinnanx , Agrippa: rctro S. Mariam Rotimdam , Ale* 
xandrinx , ubi eft hoipicale de Therrais, 



9- 

* Girolum. 



Dc Theatris civitatis Ranue. 

'• Theatra funt ifta , • theatrum Titi & Vefpafiani ad Cata- 

cumbas 3 thcatrum Tarquinii Impcratorisadfeptem foiia j thca- 
♦ Daxafo. ^ ^um Pompcii ad S. Laurentium in * Damafco j thcatrum Anto- 
nini juxta pontem Antonini^ theatrum AlexandrijuxtaS.Ma- 
riam Rotundam ^ theatrum Neronis juxta caftellum Crcfcen- 
di 5 & theatrum Flamineum. 

De Cimiteriis ur&is Ranue. 

Cimiceria iftafunt ^ cimitcrium Calcpodii ad Sv Pancratiumj 
^ cimiterium S. Agatha^ ad * Tirolum 5 cimitcrium S. FcUcis ^ 
cimirenuni Callixci juxca Cacacumbasj cimiterium Pretextati 
juxta porcam Appiam ad S. Apollinarcm ^ cimiterium Concor- 
dianum foris porcam Lacinam 5 cimiterium inter duas lauros 
ad fancliam Helenam j cimicerium ad Urfum Pileatum prope 
fanclam Vivianam ^ cimicerium in agro Vcrano prope fandum 
Laurencium foris muros ^ cimiterium fanda: Agnetis 5 cimite- 
rium ad Nimpha B. Pecri^ cimicerium Prifcillsc ad poncem Sa- 
lariiim , cimicerium ad clivum Cucumeris ^ cimicerium Trafo- 
nis ad fancliim Saturninui:: , cirnicerium fandx Felicicacis pro- 
pe cimicerium Calixci ^ cimicerium fandi Marcelli via Salaria 
vecere ^ cimicerium BagyaviaArdeacinaj cimicerium Innocen- 
tum adfandum Paulum \ cimicerium Poncianum^ cimicerium 
fanclarum Hcrmecis ScDomicillx^ cimicerium fandi Cyriaci vi.t 
^ fiicnu: ifta cimiccria eranc fubtcrranea, qua: quandoque dif- 
cendebancur per criamilliaria , ubi fandi Marcyrcs abfcondeban- 
tur. 

De locis Vrbisnominatis infajjionibus SanBorum. 

Ha:c fimt loca quas inveniuntur in paffionibus Sanctorum fo. 
ris porcam Appiam , ubi Beacus Sixcus decollacus fuic , & ubi 
Dominus apparuic Pccro, Dominequo z//^^/i/IbicemplumMar- 
cis ^ intus portam arciis Sylla^. Inde regio FafHoIac ad fanctum 
Ncreum : vicus Canarius , ad fanclum Gcorgium , ubi fiiic do- 



Ci^put <vigejtmtm. ^g^ 

mus LucilLi: , &: cft ibi velum aureum jaquaSalviaad/andnm 
Anaftafium , ubi decollatus fuic fandus Paulus. '° Horcus Lw^ *^ 
cillx, ubi eft ecclefia B. Pauli , & ibi requiefcic: IntcriuJe.id 
eft: incer duosludos. Clivus Scauri , oui eftincer Amphiccarjum 
& ft:adium ance fepcem-folia ^ ibi eft cloaca , ubi jadacus hiic 
fanctus Sebaftianus qui revelavic corpus fuum fancla: Lucina: 
dicens , Invenies corpus meum pendens in gumfo vi.i 0\rne^ 
lia per poncem Milvium , & exiic in ftracam via Aurelja juxca 
Girolum. Gradus Eliogabali in incroicu Palacii , &: »* infula Ca^ u. 
thenace poft fandam Trinicacem : arcus Sylla: ante fcpcem- 
(blia : arcus Romanus incer Avencinum & Albifton , ubi bea^ 
tus Sylveftcr &: Conftancinus ofculaci func , & diviicrunc fe 
ad invicem. In Cellure, id eft Cannapara, ubi fuicdoniusTel- 
luris , privaca Mamertini ance Marcem fupcr Capicoliimi. ' ^ Vi- '^ 
cus Lacericii ad fanctam Praxedem ^ vicus Pacricii ad fanclam 
Pudencianam •, bafilica Jovis ad fandum Quiricium • chcrmcc 
OIympiadis,ubi aftacus fuic beacus Laurencius in Panilperna ^ 
palacium Tiberianum Trajani , ubi Decius & Valerianus rc- 
ceflerunc morcuo fanclo Laurencio , ubi dicicur , chermx- de 
Cormitis •, circus Flamineus ad pontem |uda:orum in Tranfti- 
berim ^ templum Ravennantium , &: fundens olcum , ubi cft fan- 
da Maria m Tranftiberim. 

Infra palatium Neronianum eft templum Apollinis , quod 
dicitur lancla Petronilla in bafilica fandi Petri,ante quod eft 
bafilica qux vocarur Vancanmri , quia vate^, id cft iaccrJwic^ 
cancbant ibi fua officia ante tcmplum Apollinis : ibique ahud 
tCP/ip!L:m quod fuic orranum Neronis , ubi nunc cft ccclelia S. 
An Jrex , juxta quod cfr memoria Cxfaris , id eft agulia , ubi 
iplendidc cmisejus in fuo farcofago , id eft aureo malo, requief 
cit : ut ficut eo vivente totus mundus ei fubjedus fuit , ita 6c 
€o mortuo omnia alia defundorum corpora libi fubjicerentur. 
Superius vero in gyromali aurei ^cn^tiim Qii:Tamus crat quan- 
tns tjS crbis j fcd nuncinmoiico clauiitur antro. Inferiusvero Gr^ 
cis lirtcris ifta carmina funt defcripca: 

4S/ lafis eji unus y dic qua fuit arte lcvatus • 
Et a hnt thircs . dic uhi contiqui. 

De '* pinea qua^ Jiahat m Royna. i^ 

In faftigio Pancheon , id cft fancbe Marix Rotunda: , ftabac 



14 



1 !. 



^gj T)iarium Jtdicum. 

n-r.ca xrca , qu« nunc efl: ante portam hnCd Petri , qu^ tota 
coopcrta fuit tabulis arreis &: deauratis,itaquodalonge,quafi 
m.>ni aiircus v;debatur, cujus pulchritudo adhucin parte ccr- 

nitur 

Dc C^rttitolio in Roma , c^ <^ tcmplo Martts in Roma. 

In cMmpo Martio fliit templum Martis, ubi eHffcbantur Con- 
lulcs m Kal. juHi , & morabantur ufque ad Kal Januarii Si 
nurus a cnm)ne erat ille qui ekaus erat Conful , confirmaba- 
tur iHi Confulatus. In hoc templo Romani viaores poncbant 
roftra navium , ut cflct fpcctaculum omnium gentium. Juxta 
Panthcon cft •* templum Minervx Chalcedis , ubi adhuc ap- 
parent columnx marmorex. Poft fandum Marcum templum 
ApoHmis m CamiHano. Ubi eft Quinacus , fuit templum Veftarj 
in Calcaran temphun Vcneris ; in Monaftcrio doiTunx Kolx, 
'J CafteHum aureum quoderat Oraculumjunonis. 

Dc Capitolio in Roma. 

CapitoHum ideo dicitur, quia fhit caput totius mundi quia 
Confules &: Scnatores ibimorabanturadgubernandumUrbcm 
& orbcm , cuius facics coopcrta erat muns altis&firmis vitro 
fccauro undique a)opcrDs, & mins openbus laqueaus. Infraar- 
:'■"'" ^" ccm hnt Palatuim , quod erat pro magna parte aureum , & 
1 - .V ...prcnohsornlcnm,quc5dicebaturvalcrctcrtiampar. 

rcr.i r.y.mdi ; ubi tot ftatux crant quot funt mundi provincix, 
6c habebat quarlibct untinnabulum ad coHum. Et erant ita per 
artcm ma-icamdiJpoatx, ut quandoaliquaregioRomanoinrw 
pcno rcbcHis crat , ftatun miago iHius provmcix vertcbat fc 
concra illam , unde tintinnabulum rcfonabat , quod nendcbat 
ad coiK:m , tuncquc Vatcs CapicoUi , qui erant cuftodes Se- 

nacu. crant cmm 5c ibi plura ccmpla , nam in lummicacc 

arc^ fup.^r rorucum cnmmorum ( hc ) nuc ccmplum Jovis Sc 
Monccv ; m panc foris templum Vcftx &: Cxlans: ibihntca- 
thedra Poncihcum paganorum , ubi Scpacores Pofucrunt JuHum 
Crfarcm in cachcira per iex dics mtra menil-m Marcium. _ 
Fx a!u partc CapicoHi li:pra Cannaparam tcmDh Junoms 
;.xca pubhcum, forim HercuHs. In Tarpcvo temprum AfvH 
ub: laccifedus hnt luHus Cxiar a Senacu. In loco ubi nunc dt 



Caput ^'ige/imum. iS^ 

/Imcla Maria , fuerunc duo templa fimul junda cum Palatio , 
Phocbi&: Camientis,ubi Oclavianus Imperator vidic vihonem 
in c^Io juxta '^ Carmelariani cempli Jam , qui erac cuftosCa^ 
picolii , ideo dicebacur aureum Capicolium , quia pra: omnibus 
regnis tocius orbis fliJgebac fapiencia &: decore. 

De caballis Tnarmoreis in Roma, 

Caballi marmorei ad quid facTi fuerunc , nudi & liomincs' 
nudi, & quid *invenirenc,&quid fic quod ance caballos qua:- 
dam femina ferpencibus circumdaca fcdec habens concham an- 
te fe. Temporibus Imperatoris Tiberii venerunt Romam duo 
philofophi juvenes, Praxiteles fcilicet & Phidias , quos Impe- 
rator cognofcens dixit eis : Cur nudi inceditis ? Qui refpon- 
dentcs dixerunt: Quia omnia nuda& aperta funt noBis, &pro 
nihilo mundum tcnemus, quia tu quidquid, Domine Impera- 
tor , nobis abfentibus in die vel in node in camera tua conci- 
liaris , diccmus tibi ad unum vcrbum ^ quibus Imperator ait : 
Si facicis quod dixillis , dabo vobis quidquid vultis. Qui rc/1 
pondentes dixerunt : NuUam pecuniam , fed noftram memo- 
riam poftulamus. Venicnce altera die , per ordinem retulcrunt 
Imperatori quidquid in illa node conciliatus eft 5 unde fccit 
cis promiflam prcxlibatam memoriam eorum ficut poftulave- 
^ runt , equos videlicct nudos , qui calcant terram , id cft poten- 

ir- tcs principcs Ixculi qui dominantur hominibus hujus (vxculi ; 

vcnict Rcx potcntiflimus , qui afccndet fuper equos , idcfl fu- 
per potentiam principum hujus fcculi. In hoc icminudi , qui 
ilant juxta cquos , & altis brachiis & rcplicatis digicis, numc- 
ranc ca qUcX hicura eranc , & ficuc ip(i lunc nudi , ica omnis 
mundalis lcicncia nuda & aperca cftmencibus eorum. Fcmina 
circumdaca ferpencibus , fcdens & habcns concham ancc lc , fi^- 
nificat Ecclefiam muliis Scripturarum voluminibus circumda- 
tam , quam quicumque audire voluerit non poterit, niliprius 
lavctur in concha illa. 

jDe judicibtis Tmpcratorum in Roma, 

Primiccrius , ideft prima manus, chera cnim Grxcc manus 
dicitur : primi apud Gr^ccos prima vocatur j ipfe dcbcthabcrc 

Oo 



iO. 



2.91 Duirium Jtalicuw. 

dam caflcllum , quod vocatur Augullum , ubi fepclircntur Im- 
pcracores, quod tabularum fuic divcriis lapidilnis. Incusingy- 
nim eft concavum pcr occulcas vias. In intcriori gyro funt ie- 
pulcuro: Imperacorum , in unaquaque iepulcura func licccro: ica 
dicentes : HiCC ftoit ojfa & cinis New^ J^npcratoris ^ & vidoria 
quam fecic j ance quos flabac ftacua Dei fui , ficuc in omnibus 
aliis iepulcris in mcdio iepuicrorum {imc-, ubi fxpe icdebac Oc- 
tavianus , ubique eranc lacerdoces faciences fuas ceremonias. 
De omnibus rcgnis cocius orbis juffic venire unam chirochecam 
plenam de ccrra , quam poluic iuper cemplum , uc cflct in memo- 
riam omnibus Romam venientibus. 

In faftigio Pantheon frontis ftabant duo tauri arrei &: deau- 
rati. Ante palatium Alexandri fuere *^ duo templa Flora: , & 
Phocbi. Poft palatium ubi nunc eft concha , fiiit templum BcL 
lona: ubi fculptum fuit : 

Koma vetufia fuit y fcd nunc nova Roma vocabor: 
Eruta rudcribus cnlmcn ad alta fcro^ 

Ad concham Parionis fiiit templum Cnci Pompei mirarmag^ 

nitudinis & pulchritudinis ^ monumentum vero illius , quod di- 

citur majus , tam decenter ornatum , fuit oraculum Apollinis , 

aha fuere oracula. Ecclefia fandi XJrfi fuit fecrctarium Nero- 

nis. In palatio Antonini, templum divi Antonini juxta fandum 

Salvatorem ^ ante fandam Mariam in Aquiro , templum ^lii 

Adriani , &: arcus Pietatis. In campoMartio,templumMartis^ 

ubi eligebantur Confules in Kal.Julii, & morabanturufquead 

Kal. Januarii : (\ purus ille erat , qui erat electus Conful , con- 

firmabatur ei Confulatus. In hoc templo Romani vidorespo- 

nebant roftra navium , cx quibus eflicicbajitur opcra ad fpec- 

taculura omnium gcntium. Juxta Pancheon ccmplum Miner- 

vjc Chalcidia:. Poit fanctum Marcum , cemplum Apolhnis^ in 

Camilliano, ubi cft fanctus Cyriacus, fuic cempJum Vefta:^ inCaL 

carari cemplum Vencris •, in monce Domin^ Rofx, caftellum 

dureum , quod oraculum Junonis ^ Capicohum quod erac caput 

tnundi , ubi Confulcs 6c Scnatores morabantur ad o-ubcrnan- 

clum orbem^cujus.facics cooperta erat muris &firmis,diu(fic) 

fupcr faftigium montis vitro & auro undique coopertis,cCmi- 

"is opcribus laqueatis ^ infra arcem Palatiumfuitmirisoperibus 



l im ur r 
I 



Cdput fvigeftmtiw. i : 

aiiro & argento ^ &: arc ac Japiilibus prctiofis perornatum , ur 
eilet fpeclaculuni oninibus gcntibus. 

Templa quoque qua: intra arccni fucre , qua: ad mcinoriaai 
dicere pofliint , lunt hxc : In lummitatc arcis fuper porticum 
Crinorum ( fic ) fuit templum Jovis & Moneta: , (Icut rc 
peritur in * martyrologio Ovidii de Faftis. In partem fori , tcm- 
plum Veftar & Cxfaris , ubi fiiit cathedra Pontificum pac!;ancr 
rum^ubi Pontifices feu Senatores pofucrunt JuHum Oclarera lu u , 
fexta dic infra menfcm Martium. Ex aha parte CapitoHi fupra ' ' ' 
Cannaparam , temphmi Junonis , juxta forum publicum , tcjn ,\"!' j ;/;,|';^ 
plum Hercuhs 5 item in Tarpeio templum Afyh, ubi intcrfc^ •s^: »• 
dus fiiit luhus Cariar a Senaai : in loco ubi nunc eft S. Maria , *''- >^'^^ 
fucrunt duo templa fimul junda cum Palatio, Phocbi & Car- m.i: i,n , 
mentis , ubi Odavianus Imperator vidit vifionem in carlo 5 juxta ^ '^^-^- 
Carmellariam templum Jani quod erat Capitohi , ideo diccba- "^^*''^'^' 
turaureum Capitolium , quia pr^omnibus regnis totius mundi 
pollebat fapientia & decore , palatium Trajani & Hadriani pcnc 
totum lapidibus conftrudum &mirisopcribusperornatum,di- 
verfis coloribus laqueatum, ubi eft coJiimna mincaltitudinis & 
pulchritudinis cum c^latura hiftoriarum horum Imperatorum, 
ficut coknTina Antonini in Palatio fiio. Ex una partc fuit tcm- 
phmi divi Trajani, ex alia divi Hadriani ^ *' m cJivo argenta- ^^- 
rii tcmplum Concordix,&Saturni ^ inToJu/atcmpIum Bacchi^ 
in finc Iiujus infiila: Argentari^, templum Vefpafiani j in clivo 
{ancla: Mariar in Campo, tempIumTiti ^ ubicftlandusBafilius, 
tcmplum Carmentis ^ infra hunc terminum fiiit tempkim cum 
duobus foris Ncrva: cum tcmplo fuo divi NcrVcT^cum majcv ^ 
foro Trajani , ante fores cujus templum Sofpita: dcx ^ ubi cft S. 
Quiricius, templum Jovis. In muro /andi Bafiliifi.utmagiv.ra- 
bula infixa , ubi cft amicitia fcripta in loco bono & not.ii ili , 
qua: fuic inter Romanos &: Judaros tcmporc JudcxMacchalvvj 
Antc privaram cuftodiam Mamertini tcjiiplum Marris, ubi luinc 
jacct fimulacrum cjus , juxta eam tcmplum facalc ^ juxca pri- 
vacam puhlicam , tcmplum Fabiorum. Poll fanclum Scrgium, 
templum Concordix, ancc quod aicus criumplialis, unJc crac 
adfcenfus in Capitolium juxia a:ranurr. publicum quocl erac ccin- 
plum Sacurni. 

Ex alia parcc fuic arcus miris lapidihuscabulacus, in cjuo iuic 
hiftoria qualiccr miliccs accipicbanc a Scnatu doinriva !ua pcr 

Oo \\\ 



tf. 



1^6 DUrittm ftalicuw. 

tallo & auro pcr artemmagicam,ubicracaflronomiaaimom- 
nibus lignis ca:li , quod dcllruxit fandus Scbaftianus cum T''*^ur- 
tio filio Chromatii. 

*7 Dc hijloria caballi a^nei qui cfl ad Zateranenfc 

in Roma. 

Lateranus efl: quidam caballus ^neus , qui dicitur Conflan- 
tini , kd non eft ita , quia quicumque voluerit vcritatem cog- 
nofcere hoc perlegat. Tempore Confulum & Legatorum , qui- 
dam Rex potentiflimus de Orientis partibus in Italiam venit , 
& ex parte Lateranenfi Romam obicdit, multa ftrage & bcl- 
hs populum Romanum afflixit. Tunc quidam armiger magnrc 
form.x &: virtutis , audax & prudcns,furrexit, qui dixit Con- 
fulibus Sc Scnatoribus : Si eflet qui liberarct vos ab hac tribu- 
lacione , quid a Senatu promercrctur ^ qui refpondentcs dixe^ 
runtci^Quidquidipfcpopofccritmox rctinebit. Qiii ait : Date 
mihi triginta milha fcxccrcias , Sc mcmoriam vidoricU mihi fa- 
ciccis pofl: peradum bcllum , & opcimum cquum arrcum dcau- 
racum ^ qui promifcrunc fe fadluros ficut iplcpecicrac. Qiiiaic: 
Media nodc furgice &: omncs armamini , &: ftacc ijiccr muros 
in fpccula , & quidquid vobis dixero faciccis : & illi concinuo 
fcccrunc impcraca : qui afccndic cquum fme fclla £c culic fal- 
ccm. PcrpKirimas enim nodcs vidcrac illum Rcgcm ad pcdcs 
cujuldam arboris pro ncccflario vcnire ^ in cujus advcntu co- 
conaia qux in arborc fcdebac fcmpcr cancabac. UIc vcro cxi- 
vic urbcm , & falccm rcHgacam porcabac morc fcuci j qui lla- 
cim uc audivic cocgnaiam cancanccm, acccflic propius : cogno- 
vit illum Rcgcm vcniflc ad arborcm,ivic concra cum,quijam 
pcrcgcrac ncccflarium. Socii qui cranc cum Rcgc pucabanc ip- 
luni cOc dc fuis , cccpcrunc clamarc, uc ipfc fc aufcrrcc dcvia 
ancc Rcgcm : fcd illc non dimicccns propccr cos, fingcns fcde 
loco abirc junxic fe Rcgi^ &: pra:forcicudincfua, illisomnibus 
fprccis , vi arripuic Rcgcm & porravit cum. Mox cum vcnillet 
ad muros civicatis , cccpic clamarc : Exitc foras , & inrcrficitc 
onincm cxcrcicum Rcgi.s , quia cccc ip(um ccnco capcivum. 
Qiii cxcunccs ahos inccrfcccrunc, alios in fugam mifcrunc j \m- 
dc Romani innumcrabilc pondusauri&iargcnci habucrunc: fic 
gloriofi ad Urbcm rcdicrunc , 6c quod prxdido armigcro pro- 

mifcranc 



Capm nji^eftmum. %^j 

miferant , triginta vidclicet niillia fextcrcias&: equum arrcum 
pro memoria deauratum &: fine fella , ipfo defuper refidcnte, 
cxtenfa manu dextera quo: ceperat Regem: incapitcequimc- 
moriam coconaix , ad cujus cantum vidoriam fecerat: ipfum 
quoque Regemqui parva perfbna flierat retro ligatismanibus^ 
ficuti eum ceperat , ^^ fub ungula equi memorialiter deflmave*- *^ 
runt, 

Qualitcr fanum jit tcmplumPantheon^quod nuncdicitur 

fanlia Maria Rotunda, 

Tempore Confulum 8c Senatorum , Agrippa prarfcdus fub- 
jugavit Romano Senatui Suevos , Saxones & alios Occidenta- 
les populos , cum quatuor legionibus. In cujus reverfione tin- 
tinnabulum flatux perfida:, qux erat in Capitolio , fonuit. In 
remplo Jovis &: MonetcX uniufcujufque regni erat flatua in Ca- 
pitolio cum tintinnabulo ad collum : flatim ut fonabat tintin- 
nabulum , cognofcebatur illud regnum efife rebelle :cujus tin- 
tinnabulum audiens ficerdos, qui erat in fpeculoinhebdoma- 
da iua , nuntiavit Senatonbus ^ Senatorcs autcm hanclegatio- 
ncm prarfedo Agrippa: impofuerunt , qui pra:videns nonpolle 
tantum negotium , tandem convidus petiit confihum trium 
dicrum , in quarum termino quadam node ex nimio co2;ita- 
tu obdormivit , apparuitquc ei femina quar ait ci : Agrippa quid 
■igis ? in magno cogitatu es. Qui relpondit ei , fum Domina ^ 
qua* dixit , Confortare, &promitte mihi temphnii teefie fac- 
turum , quale tibi oftendo & dico tibi , fic eris vidurus. Qiii 
aic: Faciam Domina ,quar in illa vifione oftcndit ei temphmi 
in hunc modum. Qiii dixit,Domina quir tu es ? Qux ait: Eg;o 
ium Cybeles marcr deorum , fcr hbamina Ncptuno , qui cil: 
rnagnus dcus , qui tc adjuvet : hoc templum fac dedicari ad 
lionorcm mcum ck:Neptuni, quiatecum erimus&vinces. Agrip- 
pa vcro furgens Lvtus lioc rccitavit in Scnatu , &: cum magno 
jpparatu manuum & navium & cum quinquc lcgionibusivit^c 
vicit omncs Pcrfav^ & poiuit cos annualircr fubtributoRoma- 
ni Scnatiis. Rcdicns Romam fccit hoc tcmplum, & ardificaii 
fccit ad honorem Cybclcs marris dcorum &: Ncptuni dci mo- 
rmi & omnium deorum : & poiuit huic tcmplo nomen Pan- 
thcon , ad Jionorcm cujus Cybclcsfccir ilatuam dcauratam, 

pp 



Caput n;ige/tmum. 199 

qni jam pons Sixti dicitur , Janicttlcnfis olim vocatns : Ncumanus 
cur nuncupattts fucrit ignotum, Forfan monumcnta alia in dies erucn- 
tur queis talis nominis oriyf deprehendatur , (^ aliorum qua fe- 
quuntur. 

j. palatium Sevcrini ( forte Severi ) , frope S. Sixtum : Mar- 
lianus fcribit /evo fuo quadam Palatii vefiigia fupcrfuiffe quiV ad Ca- 
racalla ades pertinuijfe putat. Idipfum fortajfe fucrit y quodAnony- 
mus palatium Severim nuncupat. Putaffem ego lapfu apud imperi- 
tum aultorem non infrcquenti ^ Antoniruanas thcrmas Palatium nun- 
tupatas 3 fcd cum ipfas in thcrmarum enumcratione recenfeat , hujuf 
modi conjeiiura ruhil fuperefi loci. Ceme dc Caluce a thcrmis , ut 
quidem afiimoy Caii & Zucii. Namproclivis mutatioefi^tiQ y^ 
aliquando tv T in c, ^ s.Therma itaque,Ccrm/e ypofiCQmQ di^ia 
fuerint, Sic pro Tellurc , Ccllure infra pofitum invenies. Rcliqua 
palatid y mayia partc , id nominis impcrite ferunt in Anonymo : 
nam palatium Romuliy ut ex mcmorato ihidcmfitu liquety idipfum 
cfi quod templum Pacis. Palatium Trajanum , efi forum Trajani : 
Palatium Confiantini , in Quirinali eraty cjufque reliquia: proximis 
fcculis fupererant. Palatium Saluffii five Salufiii , erat Circus cjuf 
dem nominis. Palatium Antonini ^ adificia quadam proxime colum- 
nam : palatium Neronis , circus ejufdem. Catera minus nota. 

6. Arcus aurci Alexandri ad S. Celfum quidfuerit iyioramus , 
paritcrque arcus Thcodofii ^ Valentiniani & Gratiani adfanctum 
Urfum ^c. prv rcliquis amplo commentario opus. 

/. Thcrmas Domitianas vocaty quas nosTrajanas cffe protamus 
fupra p. 127' Therm^ Machinnanay quid fint nufquam occurrit\ 
qutC vox vitiatay ni fallor^eft, 

S. Thcatrum Titi tj^ Vcfpafiani ad Catacumbas yid cft yCircuSy 
CaracalltC vul^o cxifiimatus. TheatrumTarquinii adScptcm foliay 
cji Circus Maximus prope Septcmfolia aut Septizgniumfitus. Thea- 
trum Antonini idipfum efi quod theatrum Marcclli j nomina quippe, 
aut cx opinione vulgi y aut fuo marte y fcrpetuo commutat Annony^ 
mus. Thcatrum plamincum cfi circus plaminiuSy dequo fuperius. 

p. Cccmctcrium S. Agath^e ad Girolum , nam ita legendum y id- 
ipfum cffe futatur^ quod Cremctcrium SS. Procclji (^ Martini.mi ^ 
qjiofl iiulcm S. A'f^i(th^v in L^nJ nin (^rrftm-^vide nofirojj. l^rrrlt 

quiscccmctcriis adcatur Roma fuhtcrranca. Cccmctcrium Jia^ya yVi- 
tiato nomine putopofitum froy Bafill^c. 

jo. Hortus Lucilla^ quidfuerit ncfcio anufpiam tradatur. In- 



joo Durtum Jtdicum. 

terlude , id efl , inter duos ludos, H^c vox occmrit apud Anajlu- 
fium in 5. Cornelio. Sufpicatur Nardinus mendum effe pro in tellurey 
fed vocem ajjcrit Anonymus j ibidem Nardinus Interlude locat in Pur- 
Litio Auytjiorum , [cd conjeUuris folummodo fultus. Res in inccrto 
verfitur. Jnterlude fivc interduos ludosvocari locumajiimant y quia 
intcr Amphitheatrum ^ Circum Maximumfitus erat. Pendens in 
ytmfo y id ef , in cLruo yaGra:ca voce ')pfJt/po^ , clavus. 

7/. Jnfula Cathcnatc , quid fit lyioramus , paritcrque Albifton 
propc Aventinum monteni, 

12. Vicus Lateritius in affis S. Praxedis memoratur, 

/^. Dc Pinca fivc firohilo fuperius aHum efi : nam eademhic mC" 
moraJur. 

i^. Juxta Pantheon eft tcmplum Minervo: Chalcedio:. Exi- 
fiimarnnt quidam templum Minerv/c Chalcedi/cfive Chalcedic^ yid- 
ipfumfutfica quo B, J^laria in lAinerva hodiernanomenmutuatury 
qnibus adfiipuLtri videtur Anonymus : veriim reclamat Nardinus y 
qtiia templum Minerv.t Chalcidic.v ab Augufio > aliudvcro a Pom- 
pcio cxcitatum efi.Anonpnus ccrtenonfuo marte nomcn Chalcidia ad^ 
didit \ fed arvi fui opinioncm fama?nque fequitur. An dicatur tcm- 
fltona Pompeio firtilitim ^ab Atiyffio deinde nfiauratumfuiffc^ res 
accuratiori examini permittattir. 

jf. Caficllton illtid aurcum quidfuerit iyioratur: - 

j6. De Carmelaria fimiliter occurrit nihil. 

7/. SavcLirii offlcitim an alias occurrat iyioro. 

iS. Cantharum S. Petri Anaftafius bibXiothecarius memontvity 
cratque vas yrande y qualc hic ab Anonymo dcfcribittir. 

/y. AqUiC Sabbatimv mcminit Frontinus de aqu.^dnfiibus y dc 
qna auyirando qtucdam tradidit Raphael Fabrettus Dififert. 1 1 1, 
prontinus cx Anonymi loco illtifiraripotefi. 

20. TempLt Flone ^ Phwbi hic ex rumorcvulgi confiitttunttirab 
Anonymo 3 chjhs diciis hac in re non ufquequaque fides habcnda ; 
multa cnim vcra cumfalfis intcrmifcct , nullo rertim dclcHu. 

21. Clivtis Ary:ntjrius is crat qui nunc ^/r/>«rlalaIitadiMar-. 
forio ^ cui vicina vcre fucrunt tcmpla Concordia^ (^ Saiurni. 

22. Qui clicicur infcrnus. Lacum Curtii intellipt , ubi vorayy^ 
qu^dam crat infcrnus diiia fcr plcbcium ufum 3 hinc adjunHa cc- 
clcfia nuncup.:tur Sancla Maria hbcra nos a pocni.s infcrni. 

2^. Cum arcu conjunclum. Arcum FabiiWuni imlicat ^ qui ftith 
icmporc ftubat crcHus ^jam diruius. Ab co inycfius inviamfacram: 
erat. 



Caput^igcjimtmprimum. jor 

2^. S. Sabina fuic imitarium Cx^ris. Hic fanHam Sabinam 
po fancia Balbina pofitam afiimo. Imitarium Cafaris legas Mu- 
tatorium C^firis ^quod in divo fub hoiicrna fanita Balbina fitum 
erat, 

2f. In Ilio monte. Jlium vocat Quirinalem , ncfcio an alias ita 
diHus occurrat. 

26. Dc templo Fauni diximus ^ ubi de S. Stephano Hotundo. 

27. Regem qui parva perfbna fuerat , retro ligatis manibus 
licuti eum ceperat , fub ungula equi memorialiter deftinave- 
runt, Jrlic de infiyfii equeftri fiatua M. Aurelii a^itur ^quam nuyt-* 
cijjimus fcriptor ignoti cujufdam militis fniffc infulfe fabulatur.- 
Quam ipfe coconaiam avcm vocat , ea nociua eft y quain equiju- 
ba yfi conyruenti quidem ratione quis frofpiciat , infidere videtur, 
Quod autem de captivo , quem ipfe regem dicit , manibus a tergo re^ 
vinciis y fub ungula equi profirato , nefcio an ufpiam traditum fit.. 
T^eque potefi , oculato tefii yqui qua atate fua fupererantrecenfet ^ 
negarifides. Captivum itaque huic cquefiri fiatua fuppofitumfuiffc 
hinc edifcimus. Is quo tranfiatus vel quo tempore amotus fuerit in- 
certum i id foUim co7npertum habemus ^ faculo videlicet decimo ter- 
tio fupcrfuiffe.. 



G A p u T X,XL 

Tter Keapolim. Ginettorum wommenta Velitris. Biyiio^ 
theccL Oli^vetmorum Neapoli. Mufkum Eminentifpmi' 
Cardindis Cantelmi. Bibliotheca D. Vallet<e. Vefu^ius 
mons. Bibliotheca S. foannis de Carbonaria. Codex 
Evangeliorum in charta purpureaaureo charaEtere. Diof^ 
coridis exemplar wetuHiffmum. Vrnor Sanfeliciorum. 
Infcrimo Cr^ca reflituta. SpeUum canis. Sulphuraria,. 
De monte Novo. Bibliotheca S. Seyerim. 

ANxo 1698. 14. Odobris^itcrNeapolim capeffimus, Ve- 
litraique ipia dic advcnramus : ibi Gineccorum ardes in- 
finicis pene veccrum nionurncntis dccorat:cviiunci:r^(lacuisvi- 
dclicec iconibuiquc Inipcratorum ac numinum , urnis icem fe- 

Pp ni 



) 



:a Caput yigejimum primtm. ^Oj 

:. 'Nonii Mitrcclli codex , anno 1455. confcriptiis. 

•i Crifpi Scdlufiii codex cjuiHem a:tatis. 

Rcgiftruni Alphonji Regis , ubi noniina propenioduni ni. 
jiumera nobilium ac civium illius a:vi Neapolitanorum , anno 

In/equcnte D. ArchiepilcopumCardinalcmCantelmumob- 
(cquii caulaconvenimus. Is, prxter ca:teras animinataliumque 
dotes , littcrarum item cuitu infignis , dc adventu gratulatus^ 
nulla non bcnevolentix* fignificatione nosprolequutuseft^po- 
ftridicque convivio cxceptis, mufxum fiium feriemque numiC 
matum harumce rcrum non incuriofis aperuit. Ibi lameliaau- 
rea ex quodam Sicilix fepulcro non diu eduda , ^gyptia /a^ 
cra pnvfcrt , exprimitque mendem, five hircum , ibin avcm , 
apidem bovinocapite,lfidem, aliaque id genus portentoficuL 
tus infignia ^ ita ut fini^ulo: pene figurx in ferpcntis caudam , 
nefcio qua religione, dcfinant. Ibidem numifiiiata bene mul- 
ta , Samaritanc , Grxce , Latine infcripta , quorum per tcm- 
pus notam excipcre non iicuit. Sub hxc,evocatoseSeminario 
juvcnes, qui ejufdcm clariffimi antiflitis cura & peculio, litte- 
ris humanis divinifquc, lin^uis item Latrnx, Grxcx, Ebraicx 
dant opcram ^ juflit , pro fua quemque facultate , Latine, Grx- 
ce , Ebraice hofpitum gratia diflercre , quodnaviteriliiin lau- 
dcm Galiicx gcntis , & congregationis S. Mauri profa , car- 
mme loquuti prxftitere. Panain nos officia contuiitvirmultis 
nommibus ol^fervandus Caflonius nuntius ApoftoIicus,qui nos 
lauto & pifculcnto prandio cxcepit,ac deindenecrogatusftu- 
diis nortris favit ficubi opus fi.iit. 

O^flobris 3 I. D. Vailctam adiimus ^aquo perhumnnircr in 
bibiiothecam intromifli , Iibrorum numcrum ac delcdum fufl 
peximus. Prxtcr cufos libros adeflibidem codicum vis non mo- 
dica , quorum catalogum nobis manu propria cxlcriptum 
hic inferendum obtulit* Omnes , uno excepto Grxco , Latini 
(imt. 

Biblia ficra cum novo Teflamenro : in epiflola S. Joannis 
abfunt '\9iXC\Trcs funt qui tcfiiynonium dant in ca^lo ^VatcryKcr- 
bum y ij^ Spiritus S^^nc/us ^ (y- hi trcs unumfint, 

Flores fandli Hicronymi, 

Ejufdcm teftamentum , prxfixa cpiflola EuiebiiCremoncn- 
fis ad Damafum Papairu 



304 Diartum Italicum. 

Auyiflinus de Civitare Dci, indicc confcripto aGeorf^lo dc 
Haynninmonth , juiru F. Card. Bononienfi^, codcx mcmbra- 
naccus. 

Dialogorum S. Grcgorii libri i v. Scquuntur homilix dua: & 
aha mutija , codex membranaceus. 

Boctius de Mufica, codex membranaceus antiquus cum no- 
tuhs. 

Sedulii poeta: Chriftiani dc adibus Prophetarum , &:c, co. 
dex membranaceus. 

S. rA(7;w^ Aquinatis Commentariaj fivepoflilLx in Mattha:um 
& aha. 

Vito: fancHiorum Patrum^incjuatuorhbrosdiftributor^codcx 
sncmbranaceus. 

Lconis Imperatoris Conftitutiones Grarce, codexBomb.op- 
timx notx. 

M. T. Ctccronis de Oratore codex recens membranaccu5. 

Ejuidcm Orationcs, codcx mcmbr.xv. feculi. 

Ejufdem Rhetorica , & au(51;or ad Hcrcnnium cum notis 
mareinalibus, codcx xiv. ilccuh mcmbranaceus. 

Ejufdcm dc natura dcorum. 

ColumclLi &c Cctto de re Ruftica , codex reccns mcmbrana- 
ccus. 

Sucionius bona: noto: , fcriptus anno 1470. 

Vitlcrius Maximus m codice mcmbranaceo. Is fi.iit JaniPar- 
rhafii ^ cujus manu , ut vidctur , notx cjuardam in marginc cojn 
parcnt. 

rlinti cpiftolar , cod. membranaccus. 

C. rlinii junioris cpifloLx a Phihppo Bcroaldo emcndatx , 
& cjufdcm Pancgyricus. Eidcm adicribitur in hoc vohmiinc 
opus dc Viris ilhiftribus bona: noto: , codcx rcccns. 

Solinus dc fitu orbis. 

Scnccic de quatuor virtutibusr&incodemcodicc BafiniiPar- 
mcnfis dc Criminibus. 

Quimliliant Inftitutioncs oratorix , codcx mcmbranaccus 
rcccns. 

Scxtus Atirclius F^icfor dc Lucius Florusm codiccmcmbrana^ 
cc^t rjrcnti. 

Ajndcii Mctamorphofeos Horidorum. Apok^gix 11. dc dco 
Socratis. De dogmate Platonis. Cofiiiographia. Itcm Trifinc 

gifti 



Citput ytgejtmum prinjmi. 50 j 

glfli dialogus Apuleio intcrprece. Alcinoi difciplinaruni Plata- 
nis epitome ab epifcopo Tropeenfi inLatinum verfa^Nicolaa 
Cufenfi Cardinali nuncupata , cod. membran. 

Vegctius membran. in fine mutilus. 

Ejuldcm Vcgetii de cura animalium , codex vernaculo idio- 
mate jufTu regis cujufdam Aragonia^ confcripcus. 

T. Livii decadum quxdam in duobus codicibus. 

Themijlii Paraplirafis Pbyficorum Ariftocelis , interprete 
Hermolao Barbaro, 

Chalcidii in Timarum , codex ad ufiim Andrea: Matthsci dc 
Aquaviva ducis Adria: confcriptus , membranaceus. 

Prifcianus cum notis marginalibus , codex antiquus. 

Chronica vel deicriptio Terra: i^xn^x^QTli.Jacobum deVi- 
triay)^ S. Rom. ecclefia: ibidem legatum , codex membrana- 
ceus. 

Facundi rythmi de urbe Hiipalenfi 1150. itcm Anonymi li- 
ber de pofitione Terra: fandtsc. 

Roma inftaurata. Ciceronis partitiones oratoriar, Laurentii 
ValU colledanea in Inftitutiones oratorias QuindiUani , in uno 
codice. 

Collcdio variarum infcriptionum. Item de/criptio regionum 
Romanx urbis , mutila , in uno codice, quem dilpicere & evol- 
vere per tempus non potuimus. 

Propcrtius , Catullus y Tihullus^ Statii Sylvar, codex ab An- 
tonio Sinibaldo Florentia: defcriptus , anno 1484. 

Perjli ^ Juvcnalis Satyra: membranaceac. 

In Statii Thebaida Placidi Ladantii Commcntaria ^ anno 
1478. & fragmentum Achilleidos. 

Horatii icrmones 6c epiftolx, de artePoctica,cod.membr. 
recens. 

Alter Horatii codex: itemquealiusejufdem. 

Vir^dii ^neis, cod. membr. recens. 

Virgilii Eclogx & Gcorgica membranac. anno 1470. 

Ovidii opera cum vetcri fcholiaflic. Libcr mcmbr. ohm Jani 
Parrhafii xiv. fieculi. 

Ovidii Fafl:orum libri cum notis marginalibus , membr. cod. 
XIV. ii^culi. 

S/^nec/e Trigcx:di3^ fchcmatifmis pluribus decoratxxiv.fieco- 
h membran. 



306 DUrtHtn JtAlicum. 

Alter codex ejufciem antiquus. 

Valcrii Flacci Argonautica, cum notis marginalibus , cod rc- 
cens membranaceus. 

Catonis Carmina cum commentariis monachi cujufHam. 

Propcrtius acephalus , item Petrarch^ epiftola: in eodem co- 
dice. 

C Vcttii Aquilini juvenci in i v. Evangelia membran. 

Cinus Piftorienfis , Petrus de bella pertica y & Jacobus de Ra- 
vcnnrs fiiper codicem , in epitomen redadi. 

Abulcafim de formis inftrumentorum ad omnes a^gritudi- 
nes. 

Joannis Climaci opera in Italicum idioma vernaculum ver^ 
anno 1446. 

Hiftoria Trojana Guidonis dc Columnis anno 1314. in vema- 
cuJam hnguam verfa zPhilippo Cc^c?Florentino. 

Anonymi liber inicriptus Romuleon ^ jullu Gomefii Hifpani 
militis confcriptusL 

Fr. Bernarai Guidonis Flores Chronicorum , five Catalogus 
Pondficum Rom. a D. Petro ad Sixtum I V. Itcm GuillelmiAb^ 
batis quacdam. 

Statuta Ordinis S. Michaelis a Ludovico X I. Gallico idio- 
mate. 

Stcphani de Infeftura diaria rerum Romanarum poft curiam 
a Galliis reverfom ufque ad Alexandri Papa^VI.creationem. 

Vita^ illuftrium doArina Virorum. 

iV. Terminii trophxum D. Petri Toletani. 

Arijiotelts item codices bene multi variis interpretibus , & 
alii mmorisnot^. Ad LTcChroniconSandionyflanumGallico 
idiomate , ingenti volumine, confcriptum tempore inauguratio- 
nis Caroli VI. Gallia: regis , ad qucm ab initiis Francic^ gen- 
tis hiftoria producitur. Quar primam fHrpem fpedant a ore- 
gorio Turonenfe, Fredegario & continuatoribus defumta funt. 
Ad fccundam ftirpem Eginhardo & Turpini fabulis ufiis fcrip- 
tor eft. Qux tertiam ftirpem fpedant melioris notxfunt,ma- 
ximeque cum ad res actatis fux fcriptor ifte pcrvenit , nam ibi 
diarii ritu omnia perfequitur. Hujus operis exemplaria qux- 
dam in bibliothecis noftris exftant. luud autcm quode agi- 
musad ufum familix Borbonix exaratum videtur: nam adcal- 
cem codicis infignia Auguftx gcntis delineata funt , fcripto no- 



Cdput njtgefimum primum. J07 

mine, Bourhon^ prima manu. In Hiipaniam vero tranflatum 
S codjt. exemplar , indeque Neapolim exportatum , in Valletac manus 

devenit. 
(izm. Sccunda Novembris pomeridianis horis , comite Antonio 

)cleni co. Bulifonio ^ in montem Veiuvium properamus , quo nos evoca- 

bat non celebritas modo loci , fed nuperas etiam eruptionis 
^ veftigia. In acclivi montis arbores vitibus adrepentibus ornatx^ 

^ ^ jj^ qu^e palmites circumquaque emittunt , alios aliis annexos , conti- 

nuatum fiinem diceres. Qua die tranfiimus onufti adhuc uvis 
— ^j; palmites erant ^ quod mirum videatur, in seftuofo mmirum fo- 

^ 10 tam fero uvas maturefcere : idipfixm a:vo fiio Martialis ob- 

^ c fervat. 

n vem 

Hic pofi Novembres , imminente jam brwma , 
venia- Seras futator horridas refert itvas. 

- . De Vefuvii montis forma , eruotionibus ailiduis , mirabilia 

'^P^ narrantur. Quo pafto fcilicet modo fumos , mox flammas eru- 

<3:et , lapides ingentes emittat ^ mox compreffi in cavernis ignes 
^^V^ terram fiiccutiant j hinc evomitis infernalis liquida:que mate- 

^^ A^ rix effluviis , infinita damna importet , perniciemque ad ferat ca- 

ftellis , vicis , hominibus ^ jumentis : & quod incredibile didu, 
idio- ingentem vim aquac evomat , ut circumvicina loca dcnier/a , in- 

teritu hominum , domorum ^ agrorumque ruina devaftet ^ id 
riani inquam a multis jam recenfitum , & nuper a laudato Bulifo- 

in. nio , qui diarium Vefiivii emiffionum accurate elaboratum, mi- 

nutatim defcriptis omnibus edidit. Quare nos iis fuperfedemus, 

pariterque filentio mittimus quas per moras Neapolitanas obfer- 
^ & vavimus in ecclefiis , ccdificiis , «dibufque principum. Quid enim 

lico hac in re novi proferamus , quando ex omnibus orbis Chriftia- 

po ni partibus in (iies adventant qui accuratius omnia circumfpi- 

en-. ciunt , quorum plerique ^ neque femel recenfita , literis man- 

f(f, dant ? 

uf, Quarta Novembris in bibliothecam S. Joannis deCarbona- 

jp^ ria RR. PP. Auguftinianorum concedimus , in qua codices be- 

j/j, ne raulti , ad centenos Graccos totidemque Latinos enume- 

j^i rantur. Dum hos cvolverem , & D. Paulo fbcio quxdam ex- 

j, fcribenda tradidiflem , accurrit cuftos interpellatque fcriben- 

tem i fe quod talem D. Mabillonio fcribendi copiam feciflet 
\\ pulfum olim e Monafterio diditans : nofque ultenori perquifi- 



> 



Q.q^j 



joS n^iarium JuUcum. 

tione proLibuit j atque in poftcrum intercldum acceflum in- 
telleximus. At pomeridianis horis y intercedente D. Caflbnii 
audorirate , qui comitatum nos mifit D. Angelum Accorret- 
tum virum dodum & urbanum , ad rem redire conceflum. 
Oiim numerofiorem bibliothecam , a Batavo quodam emds 
codicibus muldatam magna fupelledihs parte accepimus. Quat 
tamen fuperant optima:^ nota: funt. Iftha^e olim fliit oibliotheca 
Antonii Seripandt , qui eam ex Jani Parrhafii teftamento ac- 
ceperat. Codicimi notam hic proferimus. 

Codpx XI, iacculi membran. Pfalterium optima: nota:. Exfl^c 
ibidem Pfalterium exoriente typorum arte cufum , ut puto ^ 
Mediolani , abeft quippe typographi urbi(que nomen. 

Codex Evangeliorum charadere unciali , feptimi vel oStzvi 
fecuh , initio & fine mutilus. 

Codex Evangeliorum xi. fecuh membran. im^tiolegiturepi- 
ftola Eufebii Carpiano , qua: in bene multis Evangehorum co- 
dicibus cum in iitatum in aliis bibliothecis pramittitur. Inca- 
pite primo Mattha^i legitur : I^ cnW ^ iyi^vrm tdV IcscLtj^/i > 1»*. 
tMt/i ii ty^fmai tdf le^^r/atf j^ TDt^^&c Jofaj autemgcnuitjoachimy 
Joachim autem genuit Jcchoniam ^fratres ejus y &c. quam item» 
kdionem notavi in codice decimi iicculi egregia: nota: , qui 
cum olim Cardinahs Perronii fuiflet , jam in bioliotheca Mo^ 
nafterii S. Taurini Ebroicenfis conipicitur. In aliis quoque noa 
paucis codicibus ita legitur. Vulgata noftra , ut nemo nefcit , Joa* 
chimum omittit. 

Codex Evangeliorum alius ejufHem a^taas, bonac notar, menr- 
branaceus, cum epiftola Bufebii Carpiano. Duo item alii codices 
Evangeliorum minoris notx & vetuftatis. 

Ada Apoftx)Iorum in codice bombycino recenti. 

Codcx homrliarum in Evangelium in charta membranacea 
purpureo colore , aureis charaderibus quadris , cum accenti- 
Dus (piritibufque prima manu in 4® feptimi five odavi feculi^ 
quo arvo , ut putamus , ipiricus aecentafquc annotari CGcptum 
cft. Neque tamen omnibus in vocibus accentus comparent , fed 
hinc & inde fparfi funt. Hujufmodr codices Hieronymus Pnc-^ 
fatione in librum Job memorat his verbis : Habeant ^ inquit ^ 
qui volunt veteres libros , vel in memhranis purfureis auro ar^ntcn 
qut defcriptos : vel uncialibus ( ut vulgo aiunt ) litteris yoncrama'- 
^ exarata quam codices, Dummodo mihi meifque permittant pau- 



puro 



Cdpui mgejtmum pnmum. 509 

/lum in. ^^^ hahere fchedulas , & nan tam fukros codices , quam emcndatos. 

CaiTomi H^ic fimilis cft Sangermanenfis nofter codex pfalmorura , quin- 

'Corre^ ti fextive , ut putatur , feculi 

ceiTum. FlavH Jofephi codex bombycinus recens , poftremos fblum 

a emris Antiquitatum Judaicarum libros compledensv 

5. Qu^ Ejufdem de bello Judaico codex recens bombycinus. 

otheca Eufebii de pr^arationc Evangelica codex recens bomby- 

to ac cinus. 

Gregorii Nyffeni in pcregrinos Jeroiblymitanos. rlanudis quar- 
Exihc dam , itemque Hefiodi , Theocriti , Sophoclis , Euripidis , P/;/< 

i/^n 3 Epiftolx quoque varix , omnia in uno codice bombyci- 

no XIV. &culi. 
y^^i Epiftolx Theodorcti in codkc membranaceoxi.iiculi, exi- 

miac notx. 
^^pj^ Dorothci afcetica in codicc membranaceo xi. &cuIL 

^^ Alius ejufdem codex paris «taris, membranaceus. 

Theodori Studita: Catechefes fcriptx annomundi 6534..!^ eft^ 
Chrifti 1026. in codicc membranacca 
!^^ MiAico^ TV a>^V ^ctcnAfii'^ -c^i Ct« oc/ew , codex bombycinus 

' reccns. 

Theophanis Ceramei homilia^ fcripta: anno mundi 6891. hoc 

^^ eft , Chrifti 1383. 

'^ Ejufdem homilia^ m codice paris x:tatis bombycino. 

^^ CoUcdanea Patrum & fcriptorum in codice recend. 

^^ Anajlafii bibliothecarii colled:anea cum viris quibufdam. 

Monodia Georiii Scholarii in S. Macarium ijuxxfu diAum. 

'^' Homilix quacdam Joannis Damafceni in codice recenri. 

^ Ex Soliloquiis S. Auguftini Graccc codcx recens. Non fandi 

Auguftini modo opera cpiaedam , verum etiam Hieronymi ^ 
Gregorii magni , CafFiani , Anfelmi , Thomac Aquinaris , &alio^ 

i rum non pauca Gxa^ce verfa in bibliothccis occurrunr. 

Lfber chorali^ Grxce xiii. feculi membran.itemque aliiduo' 

\t ad ufum officii Grxcorum. 

ii Codex Diofcoridis eleganterdcfcriptus , membranaceus , cha- 

[ raderibus uncialibus quadris , finc acccntibus , adpofitis plan- 

tarum florumque figuris, minio depidis aperitamanu. Hujus 
audoris nuUum puto pari vetuftatc & clegantia excmplarex- 
ftare : nam Rcgium quod antiquitaris caufa fu^icirur, huic mul- 
tum concedit *etate & pulcritudine. Initio niutilum hif ce ver- 

Q^ii) 



:eni' 
qui 



jio Diarium luUcum. 

bisincipit, AMBPOSIA OIAE BOTPTZ- OIAE B0TPT2. eftque v. 
ut puto , feculi. 

Codex Biodorl Siculi perclegans membranaceus , xi.&culo 
confcriptus , optim^ notse. 

Dionis CaM codex recens bombycinus. 

Hcrodoti codex recens bombycinus. 

Thucydidis codex recens bombycinus , item alter ejufdem 

artatis. 

Polybii hiftoriarum codex recens bombycinus. 

Arriani libri vi i. hiftorisc Alexandri , codex recens j alter 
ejufdemx:odex recens bombycinus. 

Dio^cnis Laertii cod. recens bombycinus. 

JEliani hiftoria animalium in cod. recenti bombycino. 

Platonis libri quidam defcripti anno mundi 6811. id eft, Chri- 

fti 13 14. 

Ariftotclis rhetorica in codice xiv. fec. bombycino. 

Alcxandri Aphrodifei codex bombycinus , fcriptus anno mun- 
di 7051. id eft, Chrifti, 1524. 

Hcrmci five Hermi^ philo/bphi in Platoncm codex bomb. 
qui fuit Vincentii Ponteii , emtufque Venetiis. 

Procli in Platoncm codexrecens bomb. qui fuit Nicolai Tri- 
dentini. 

Nicandri Thcriaca cod. recens bombycinus. 

NiccphorifXAKLq^S 84aa^>«if5 ¥^rt*TOpi$ lib. Phyficus. Seripandus 
Sebaftiani fratris dono accepit , cod. bombycinus. 

Codex bombyc. recens; E x 7^ riep^cJr (c hiyj^TvWoif > ^l t^c- 
j^Jf 19 l^luuy\^ 3 (c fot^AXdf , tf JiG>j$ ^t yvBx^if. L £x Perfis^ jE- 
^yptiis j dc capillis , barba^ maxilliSy dc fubc y^degenis. Agitur 
ibi dc /bmniis ^ codcx recens bombycinus. 

Orlbafii Id^iiudPy i. de medicinay rcccns. 

TcS? yv\7rouySf. de agricultura , codex reccns adefpotus. 

Stephanus Byzantius ^\ mMoif , cod. reccns bombycinus. 
' Gcographia initio mutila , in codice x v. feculi , his verbis 
init. . n<.i^'p« A<V t5 oixpS rtir^i Xv^f 6*7^7? • ^IJvT^ i(f&iKirf} y^o- 
ju^ax. Dcfinit , ctfjJ^oi^ ctfty (fic ) roe4o9^ cTbKctmi. 

Paufanias in codice reccnti. 

Heph^ftionis enchiridion de mcnfuris, codcx rccensbomb. 

Joannis Curopalata^ compendium hiftorix , cod. bomb. xiv. 
farculi. 



C^put fvigefimmn primuw. 311 

pt7/y/rK/ Strateeemata , cod. recens bomb. incipit : Tla! /^ 
XJt^&^ rrgpaJr <c noL^viOif 9ixMf Itfa^l^T^i ^acnXS^ A'»TOme j^ Ovyift. L 
y^iHoriam de Perfis ^ de Parthis reportatam yadmodum facri Jm- 
feratores Antonine ^ Vere, 

Ariftidis Orationes in cod. bombycino xiv. fkculi. Deinde 
Cyfrii ad Andronicum Oratio. Poftea Libanii epiflolic qucX- 

dam. 

Polemonis Sophiftac 84$ x>W(x|>4/por , codex bombycinusrecens. 

Codex bombycinus recens ^ in quo Georgii Gm//?; quxdam, 
Synejii epiftolx aliquot , Cleomedis opera , &c. 

Zuciani Dialogorum quasdam , in codice membranaceo re- 

centi. 

Manuclts Mofchopulii qusedam in codice recenti. 

Ejufdem ^l K^iiuif oyo/xaTOr. Ejufdem erotemata in cod. re- 
centi bombycino. 

Ltbanii Antiocheni epiftola^ in codice recenti. In fine legitur : 

yoJ. x.Ha Libanii epiftoU fnpafuerant adomno Georgio Legiapeno, 

Libanii declamationes in codice xiv. fecuii. 

Lexicon Grarcum Cyrilli in codice membranaceoxi.feculi. 

Pollucis Onomafticon m cod. bombycino^quidefcripruseft 
anno mundi 6999. Chrifti vero 1491. 

Joannis Carmehtani Lexicon Latino-Gra^cum , in 4^ cufum 
anno 149 7. nomen audoris , manu fcriptum eft. 

Hcfiodi editio antiquiffima cum notis, Jani Parrhafii manu 

cxaratis. 

Procli in Hefiodi epj^. Artcmidori onirocritica cod. recens 

bombycinus. 

Hejiodi Theogonix phyfica expofitio in cod. recenti. 

Codex bombycinus recens in quo AEfchylus pocta. 

Commentarius in ^fchylum recens bombycinus. 

Euripides in codice recenti. 

Ariftophanis codex recens bombycinus. 

In aho codice recenti fchoUon in Ariftophanem. 

Lycophron cum interpretatione Txctz^s : item pro/bdia Z)/>- 
nyfti Alexandrini in cod. bomb. xiii. fccuU. Ahus item codex 
Lycophronts cum interpretatione Txetz^ xiv. feculi. 

Aratus in codice recenti. 

Quinti Calubn KotvTV &: Or/>^^/ hymni Ko/y7V f«^' O^pifoir ^(^f 



312. Diarium ItaUcum. 

Editio Anthologias vecufHflima eleeandbus cypis. 

Hid codices Gneci , fiibiequunnir LatinL 

Codex X. fxculi , Hieranymus de fcriipconbus EcclefiafUds 
cum condnuadone Gennadii. Scripcores adfimc 130. poflremus 
efl Pomerius nadone Maurus , ad caicem legicur : 

Ego Gennadius MaJ/iliit fresbyter fcripS adverfus amnes hserefes 
libros VI ji. ^ adverfus Nefiorem ( fic) iibros v. ^ adverfus Eu^ 
tychen libros x. (^ adverfus Pelagium libros iii. (jr traUatus de 
mille amis de Apocalypfi £, Joannis ^ ^ hoc opus , (^ epifiolam de 
fide mea ^ miffam ad beatum Gelafium epifcopum urbis Ronue. In 
eodem codice exflac epiflola Quodvulcdci ad AugufHnum , icem 
Anonymi liber de Hacrefibus. 

y£gidii Viterbienfis hifloria viginci fxculorum per coddem 
pfalinos digefla , archecypus ad Leonem X. Poncificem ma- 
ximum. 

Martmi Ordinis Prscdicacorum , chronicon. 

Memoriac ad concilium Tridendnum fpedances , a Cardinali 
Seripando coUedaf . 2. com. in 4^. 

Confilium deledorum Cardinalium & aHorum praclacorum 
de emendanda ecclefia , S. D. N. Paulo , ipfb jubence , con- 
fcripcum & exhibitum M. D. XXXVIIL 

Reginaldi Poli de refbrmacione S. Ecclefiar. 

Probi grammatica Latino-Gracca xii. facculi. 

Commentarius amplus in Candca Candcorum fkculi xiii. 

Augufiini Romani in epift. ad Corinthios , codex fcriptus an- 

no 1419. 

JVf . T, Ciceranis codices bene muld , de Oratore duo. Ora- 
donum 1. ad Herennium i. recentes. 

Ciceronis de Officiis, Paradoxa, de Amicida, deSenedutc, 
codex XIII. fkculi. 

Ejufdem de Invendone , & in eodem codice xii. fkculL 
Boetii de Topicis. 

JV/. r. Ciceronis de Legibus , Academicac Qu^fliones , Par- 
titiones oratorias. Item Modefiini de re militari , de opdino ge- 
nere Oradonis , in codice recenti 

Titus Livius in codice membranaceo xii. f^culL 

Ejufdem codex xiv. facculi. 

Ejufdem codex recens. 

Quinti Curtii codex receni. 

Pliniui 



CAput itigtjunmn fmmm. 515 

Plinms junicr in codice xi v. iarculi 
Taciti codex recens. 

Z. jMnii Medcrati ColumelU de PC rufttca ^ ^odex 250. aiu 
aioruiii. 

Prifciani Grammadca: codices cres perandqui x i, aut x 11. 
ia:culi : in quodam eorum luec carmina kguntur. 

Me lcgat antiquas qui vuk fnfenr loquelas : 
Qui me nanfequitur ^vuUfine lege loqui. 

Commencaria in Pri/cianum xiv. ixculi 

Damafcenus Mcfue xiv. &culi 

LiberRaJySyqui dicitur Alnumforius ^ a magiftro Girardo Cre- 
inmcnfi apudTotetum tranflatus £x Arabico-: codex xiii. aut xiv. 
iarculi. 

Virgilii codex elegantiifimus x. (xcali ^ cum annotadonibus 
brevibus. Alius item codex ejufHem recens. 

Servii Commentaria in Virgilium , codex fcnptus anno 1007» 
xst in fine notatur. 

Ejufdem qiiatuor alii codices recentes , quorum unus pntfert 
annum 1462. 

Donatus in VirgiKum ^ codex xv. iieculi 

Martialif ^ codcx xv. ^eculi 

Decimo quinto fa:culo cum litterarumfhidiaperltaliamre'. 
^dvifcerent , Latinacque lingua: ufiis , jamdiu vitiata, extemifl 
que vocibus foedata priftina illa finceraque elegantia , ab ho- 
minibus prifci faporis , in primigenium uatum fenfim reduce- 
retur j Joanncm Tortelium Arcdnum. dico , Nicolaum Perot- 
tum , Angelum Polidanum , Ambrofium Camaldulenfem , &c 
alios 3 litterarum fortem fequuta fcribendi & libros exarandi 
rado , qua: in perplexam , infinitifque abbreviadonibus impli* 
catam charaderum figuram deflexerat j ante exortum typo- 
^graphia^ , in pulcriorem exarandi Hbros ritum deduda , & ad 
normam codicum odavi & noni fatculi , modico intercedentc 
difcrimine , reftituta fiiit. Innumeri fane ejus forma: codices , 
curandbus maxime Laurendo 8c Cofma Mediceis , aliifque per 
Italiam prindpibus confcripd funt. Sub h^ec exorta typorum 
ars ex hujufmodi codicibus exemplum cudendi mutuata efL 
Hinc fit ut in bibliothecis infignibus , talium codicum magna vis 
compareat. 

Rr 



JI4 Dianum /talicum. 

Iftis diebus nos convenitvirclar.SaiiieliciusCanonicus^pic- 
rate vir ac genere infignis : ea femilia a gcnte Normannorum ' 
originem ducic. Eracque Sanfelicius quidam gencis audor , iu 
primis qui xi. ixculo bellicx virtutjs laude Horuere. Obtulit 
nobis idem Sanfeliciuseleganciflimiantiquicumuliiciiema,qui 
cum olim in op^ido fantfti Felicis jacuiilet , dcmum Neapolim 
tranflatus , excipiendis , in ecclefia S. Clara: , Cxfans Sanrelicii 
ducis Rhodi cineribus depucacus eft. Olim lepulcrum mulieris 
cujufdamftiit, florentefculptoria ane tumulacc : in cujus antica 
parce (blis acque luna; rypi cxcrema urnx utrinque occupant. 
Ara fuccenfa ad libandum infcriis recro ponicur ; reliquarum 
figurarum ratio haud ita pcripefia; pueri quicumreliquisala- 
teribus poiiris cxilanc , defunfta mnlieris fiUi exiilimancur. 
Hic cocum proferimua. 



CU5,plC- 

nnoruni 

lor , in 

Obrulic 

ma,qui 

^apolim 

Lnlelicii 

iiuJieris 

; antica 

•upanr. 

uarum 

isaJa- 

anrur. 





Ca.pHt ^igefimum prin2um. jiy 

In ecclefia S. Mari^e Donna Romita , ut vocant > cft inrcrip- 
tio Grarca , quam plerumque editam , cum mendis bcnemul^ 
ti5 , nequc felicius explicatam , hic reftituere vifum. 

GEOAriPOS. TnATOC. KAI. AOTE 
AnO. OEMEAiaN, TON. NAON 
OIKOAOMH2A2. KAI. THN. AIA 
KONIAN. EK. NEAS. ANTCA2.EN 
INA. TETAPTI TH2.BACIAEIA2 
AE0NT02. KAI. KOSTANTINOT. THN 
0EO*IAaN. KAI. TaN. BASIAEflLN 

SEMNQS BiasAS.EN. TEnirn 

KAI TPOna. EN Tn MENSE OKTa 
BPIOT. ESeAAE. ZHSA2. XPtSTfi 
ETil. I. KAI. M. 

Adfunt quardam vitia & permutationes litterarum, labentc 
lingux Grxroe ufu indudx. Ut autem videatur quam neceffe 
fiierit germanam his addere intepretadonem , vide miiu , qu,i:^ 
fb , qualem ediderint. 

Theodorus Conful & T>ux a fiindamentis templo adifi- 
cato , ^ Diaconia de novo ferfeila in indit. quarta im-- 
ferii Confiantini fii Imferatoris .praclarus &fide 6^ ^o- 
ribus , [exto mcnfis OBobris, , hic vivens , Chrifio annos 
quinquapnta. 

In editis legitur : E» t« /t^'ai oVtoC^cV.^ qu^ ledio non qua- 
drat, vox enim menfi legendum indicat c# r« /xVoi. cum alias 
'k7« non poflit hic pro die menfis adfcribi,nam ex,?^ lcgendum 
efTct, fupple ri^afcL. Aiunt item ex indidione & die menfisan- 
notata dcprehendi annum 6i6. quod item oc^^ji^^^o vuax,r eft : 
nam illo anno non Conftanrinus ledHeracHus impcrabat. In- 
ibriptionis igitur hxc eft (entenria. 

Theodorus Conful & Dux cum a fundamentts tcmplum 
hoc excitaffct , & Diaconiam dc navoperfecifjct ind qu.tr 
ta ; Leone 6* Confiantino piis Imperatoribus prxcltrv.s 
fidc ^ moribus xtatcm duxiffet \ mcnfi Ociobn hic rcp - 
fitus efi , cum vixifict in Chrifio annos quinquayvta, 

Rr 11 



j 1 6 Diarium Itaticum. 

Imperatores hic notati , funt , ni fallor , Leo liaurus y cjufl 
oiie ftlius & lucccflbr Conftantinus Copronymus. Infcriptioi 
porro ex ecclefia SS» Joannis & Pauli , cujus fiindator erat Tneo- 
dorus , in ecclefiam S. Marias donna Romita tranflata eft , poft- 
Guam illa SS. Joannis & Pauli Jeiiiitarum coUegio adtributa ac 
diruta fuit. 

Oclava Novembris , comite Bulifonio filioque ejus Philippo, 
qui nos per Neapolitanas moras: officiis fuis prolequuti mnt ^ 
res Puteolanas Baianafque infpedum imus j qucc cumpIusmiL 
Jies enarratcT ac fcripto traditx fiierinc , ne ledori faftidium ad^ 
feramus de more mittimus. Liceat iplum quxdam obfervata 
nobis adducere in medium. Spelarum canis ^ ut vocant a fre- 
quentibus , introraiflb cane y lethiferi vaporis experimentis } 
non ita fcroJesuti.quondam balitusemittit} nam.aiu multum- 
que canis qui admotus huic rei fiierat , agitatione motuque 
frequenti expedire & amovere fefe tentavit , antequam inter- 
ceptis fenfibus proftratus jaceret : quod alii quidem expertos 
kiQ immiffis canibus diditant. Tum fi canis vej quodlibet ani:« 
mal deterrimo vapore.confeclum., inaquamimmittaturquam- 
libet 5 neque enim neceflaria in Anianum vicinum lacun\im- 
merfio , ftatim revivifcit,illa:fiimque abit. 

Sulphurariam adeuntes incidimus in tropasum antiquum mar- 
moreum^egregieca^Iatum^xjuinque pedum longitudine , lati-^ 
tudine vero trium , nuper eftofTum integerrimumque ^ olim vi- 
dionx cuidam nobili eredum : at nulla adeft infcriptio qua rei^ 
geft^ ac fignificatx judicium feramus. Sulphurariam egregie. 
'defcribit Arbiter :. quamquam ejus hodierni interpretes da 
monte Vefuvio diclum nec fatis confiderate tradant.Sic ille:. 

Eji locus excifo penitus demerjus hiatu ,. 

Varthenopcn intcr mayftaque Dicarchidos. anyay 

Cocyta p^rfufus aqua :. namfpiritus cxtra^ 

Qui furit effufus funefto fpargitur ^cftu, 

l<fon h.vc autumno tellus virct aut alit herhas^ 

C^fpite l^tus agcr : non vemo perfvna cantu 

Mollia difcordi ftrcpitu virgulta loquuntur :: 

Sed chaos ^ nigro fquallentia pumice faxa 

Caudcv.t fcrali circumvoluta cupreffu. 

Has intcr fcdcs Ditis pater extulit ora 

Buftorum pammis q* cana fparfa favillk-. 



Captit mgejimwn primum. 317 

Me fanc fugic qua ratione id de Veiuvio montc didum au- 
tumcnc , cum accurate ficus voraginis cxprimacur , nimirum 
Panhenopen inter , id eft, ^Q^^oYm^magn^que Dicarchidos arvai 
videlicec , Puteolana arva : nam Puteol^s Dicearchis olim no> 
men fuic : ficque clare & fine ambage fulpiiurarise locus cx- 
primicur. Qiix fuperfunc Puteolis confinia rudera , arguunc 
tane jure magnam Dicearchidcm vocacam : nanv lata in agro 
Puceolano decinenc fpacia. 

Eranr , cum nos NeapoH ageremus, qui de ducendo amari 
ad Avernum lacum canali cradarenc , quod ohm Auguftum 
cfFccifle cradit Succonius. Portum JuUum , inquic , apud Baias ,. 
immijfo in Lutrinum ^ Avernum lacum mari , effecit. Ac forcafl 
£s jam mucaca facie foH , & Lucrino iacu crupcione CcrrcT lapi-^ 
dumque ingcnti arcfado , majoris opcris & confilii rcs cflet : 
cum maximc Baianum littus ad mulcum fpacii ca in partc va- 
dofum , ut quidcm aiunt , oncrarias navcs non ferac. Ccrte fi 
poflet in Avcrnum lacum aptus nauticis profundufquc canalis 
deduci, nullus in Meditcrraneo porcus auc cucior , aut amplior 
forcr. 

Lucrinus lacus olim pcramplus & conchiliorum fapore cla- 
rus , jam pcne cxficcatus & cafu tcrra opplctus cfl. £t/i vcro 
nota rcs cfl qua dcmum rationc id prodieii evcncrit : oculatis 
tcflibus cvencum rcfcripco daco narranribus ^ quia tamcn rcs 
tanta Italico codemquc fubbarbaro idiomate publicata cfl 5 
animi caufa Latinc darc vifum , quod adco flupcndum cafunv 
Bufpiam me lcgiile meminerim. 

'Die jo. menjis Julii ifS/. Puteclis. 

2/ia<grificus Dominus Antonius Rtiffus dc Puteolis^ /etatis anno- 
rum ociuapnta^ S^ plus in circa^ teftis fummarie produHus ^i^mc- 
dio fuo juramento intcrropttns , (jr examinaius fuper tenore memo- 
rialis magnij/c^ Univerjitatis Puteolan^e ^ dicit. Ha:c Latiiieprx- 
mittuncur , fequentia vcrnaculo idiomate fcripta , a me Latio^ 
data f jnt; 

Meminifle fe a puero ad fcflum S. Spiritus in oppiJum Tri- 
pergolam ubi ecclcfia cidem facrata aderat, frequcntcr vcnti- 
tafle , cc in celcbritatis gratiam loci prcxfectos confjefle cerafa 
codem conflucntibus quibufque ofFerre ^ fjnafque hujufmodi 
ibiflre ludis tripudiifquc frequcntatas. Situm nofocomium fe vi- 
difTe in partibus oppiduli demiflioribus , balncis falubritatis 

Rr iij 



3i8 Diarium Italicnm. 

caufa inflmdum j ac triginta circiter lccl:os in peregrinorum 
atque incolarum ufum , qui infirmicatis gratia balneis &: fuda- 
toriis operam darent. Vicum ibidem populofiffimum diverfb- 
riis tribus ornatum ^ £ro nobilibus atque honeftis viris, aquas 
calidas pro medela petentibus. Inerat , aiebat ille , Pharmaco- 
pohum , unde nolbcomio, ut a:ftimabat ipfe,remedia&phar- 
maca fubminiftrarentur. Seque exinde cum per xtatem rerum 
conditionem capere atque arftimare facultas eflet , comperifle 
Tripergolanum nofocomium Magiftrorum , ita fcilicet voca- 
bant , cura adminiftratum. Eoque munere fundum noviflc fc 
Paridem Adamianum , Puteolanum civem , qui cum anno quo- 
dam , nam annuum erat officium , rem Magiftri nomine rexif- 
let, fubinde ejufdem nofbcomii patrocinium & curam femper 
habucrat. Verum elapfis aliquot annis , currente 1538. die fe- 
fto S. Hieronymi, memoratam urbem terra: motu ingenti f iic- 
cufHim fuille , repetitifque vicibus fic agitatam , ut pra: formi- 
dine univerfi pene fblum verterent , &: partim Neapolin fe pro- 
ripcrent , partim circumquaque in diveria locafiigam facerent. 
Tum confufa & horrore plena omnia , ac fi mundus totus in 
pnTcipitium ac perniciem iflet. Pauperes pro facultate quem- 
que lua nudos aufligifle. Seque cum pari conlllio ab immincn- 
ti exitio cum uxore ac liberis declinaret , ofFcndiilc in Puteo- 
lalia porra mulieremZizuIam nomine^Hieronymi Barbcrii uxo- 
rcm fcminudam , paffis crinibus , indufioque duntaxat lineo 
obvelatam , afello veclam ut ingruenti ruina: fe fubduccret. 
Tum cjiilarc omnes , gemitus edere , mifcricordiam divinam 
implorarc. Sub h.TC , prima fecundave nodis hora, proxime no- 
focomium Iiiatu atque voraginc facla, in quodam loco cui fu" 
wofct nomcn, horrcndam crupifle flammam, arcna: pctrarum- 
quc vim maximam altitudinc incrcdibili emiilam & circumqua- 
quc ipariam : hinc, aicbat, tonitrua, fulgura, tremchdi igncs 
terram undiquc colluftrabant , arcna inter hxc pkivi.T inftar 
decieicnrc. Voragincm illam ingcntcm infernalemque , qux 
propccr maris oram primo eruperat, vicinafpatiaicnfimoccu- 
paiTc , nulla eruptionum , nulla ejedx matcrio: data intermif^ 
fionc,doncc corrcprum cladc tanta oppidulum atque nofoco. 
mium , quafi ftipulam igni traditam aofumcrct , obrucretquc 
magnis molibus. Datoque horarum viginti quatuor fpatio , dc- 
Ictis , abfumtis , pcrditifque omnibus , mons ille novus co- 



C^iptit ^vigcfimtm primtm. 3 1 9 

rum loco vifus , omnibus ihipori fliir. 

Idiplum quoijue teftihcati funt ccfco ienes tam horrendi even- 
tus oculati teftes, qui dicla iiiperius conlirmarunt. OppidiTri. 

f)ergolani nolbcomiique fortuham habuit famoius ille Lucrinuii 
acus totus pene abiumtus , cujus magna pars jam montis no- 
vi radicibus occupatur. Rem iline monilri iimilem , cujus iin- 
gularitatcm , ne prifca quidem ilJa poetica commenta attige- 
rint. Eil autem mons ille novus pracaltus aiperoque iblo. 

Proxime Baias tranquillo mari , in aqux fundo via morc 
Flaminix &: Appia: ftrata conipicitur iaxis prar^randibus, quo 
arguitur , mare quod aliis in locis recedens , iolum aquis nu- 
datum late deferait ^ his in partibus vicinas inundaile terras. 
C^etera , nempe fepulcrum Agrippinx , templa in maris ora 
poiita , pifcinam mirabilem , Eliieos campos , &c. utpote trita 
de more filentio pr^terimus. Monere tamenjuvat,tempIaVe. 
neris , Mercurii , ApoIIinis ^ nullo indicio id nominis pra^ferre. 
Is eft enim mos hodiernus , ut ii qua rudera antiqua templi 
formam prccferentia occurrant , malint antiquarii, divinando 
cujuique aflignare nomen , quam ignorantiam proiiteri fuam. 
Ibidem in quibuidam templis lociique fubterraneis obierv-atur 
obduci muros carmento , in quo iigura^ egregia: formxpromi- 
nent , ad florentcm artium a^tatem referendie. Templa Her- 
culis Bauli ac Dianx Lucifera: non temere id nominis prxfe- 
runt 5 nam eruta: ibidem inicriptiones , iis numinibus olim ia- 
crata docent. 

Antcquam Neapoli difcederemus , bibIiothec*c manuicrip- 
torum Monafterii S. Severini iequentem notam excepimus. 

Biblia iacra mulds voluminibus x. ikculi. 

Pialterium Grxco-Latinum xi i. iseculo confcriptum , ubi 
Gn^eca iingulari charaderum forma funt. 

Oriymis in Cantica, aliorum item in Cantica qucxdam ; &: 
Bernardi item in Cantica. Codex xii. ixculi , haud diu pofl: S. 
Bernardi obitum confcriptus videtur. In alio itemcodice xiv. 
feculi, Bernardi in Cantica. 

Commentaria Anonymi in Apocalypiin , codex initio muti- 
lus XI. ikculi. Item alius in Cantica iimilib. 

S. EphreTTB quacdam in codice xii. iceculi. 

jiuguftini in Pfalmos codex egregix notx x. iiculi , romis 
^uobus. 



uG DUrlum Italicum. 

Auyijlini lermones quidam 2c recraclarioncs m codice x 1 1^ 
feculh 

ProfpcrdQ vica contemplativa , codex xi. ilccuL 

Gregorii magni dialogi in codice xii. foculi. 

Bitcharii ( Jic) de repararione lapii ad Januarium. Ita init : 
Niji vcrcrcr j beAtiJJirdc fratcr y nc intcr fimuLitos amicos Job , &c. 
In eodem codice xii. Ephro^ii diaconi &cJo.nmis Chr^fojiomi de 
^odem arsumento, 

Bruchardi folo nominc \ fic ) cpifcopi Vonnaccnfis de jure Epiico- 
pali ad Brunichonem. 

Catalogus epiftolarum S. Bcrnardi cum indice earumdem^ 
ordine alphabetico , a Francifco Afcocota epifcopo Sarnenfi , 
jufilijoannis XXII. Pap.x, codex eodem tempore confcriptus. 

Liber de Confidcratione quintx efientix omnium rerum , 
pauperibus Evangelicis viris erogatus , editus a magiftro Joan- 
ne dc Rupcfcijfa ordinis fratrum Minonim. Dicit Salomon Sa- 
ficntiic in capitulo ^o, Dcus dcdit mihi. .cod. xv. fcculi. 

M. T. Ciceronis de Divinatione & Somniis a Marino Toma^ 
ceilo confcriptus xv. fuculo. 

Ejufdem cfe Oratore. 

T. Z/x'/«i exfcriptus anno 1435. xv. Kal. Martii ajoanne Fri- 



crerio. 

o 



rlinii epifi:oIx in duobus codicibus recentibus. 
Scncc^ epiftola: , qux incipiunt ab epift:oIis Senec^ ad Pau- 
]um Ssi Pauli ad Senecam. 

Viri^ilii Bucolica & Georgica in cod. recenti. 
Ovidii Fafi:orum cod. xv. iorculi , membran. 
Aulus Bcrfius in codice xiv. fxculi. 
Tuvrnalis xn. fec. &c. 




CAPUT 



511 



X 1 1, 



Caput XXII. 



De Captta fveteri ejufque amphitheatro. Momfierium CA". 

fini montis. '^Btbliotheca ihidem. Vefiium Momchalium 

veteritm fchemata. eJrchivum infigne. De prarogativis 

Caftnenfis aAbbatis , creandi nobiles , cogendi exer- 

cittis , g/V. 

DE c I M A Novembris ,iifdem qui obviam venerant ad 0^:0 
milliaria comitantibus , in Cafinum montem.iter inftitui- 
mus. In Capux veteris veftidis fiftimus parumper fpeaandis 
maxime Amphitheatri ruderibus : quod quidem uni Romano 
Colifeo magnificentia , amplitudine Sc ornamentis paulum con- 
cedebat j ca:teris vero quorumhodievefl:igiacomparent,Ion- 
<re prarerat : quatuor architeclonices ordinibus perinde atquc 
Romanum decorabatur. In primi five inferioris ordmis epifty- 
liis, capita numinum egregie ciiata vifuntur hodieque ; in le- 
cundi icones ab umbilico corumdem nummum merant 5 m 
tertii epiftyliis integrx ftatuac erecl.-c , quod ornamenti ccnus 
a Romano Colifco aberat : eratque fane res admodum fingu- 
laris totam vcterum miminum turbam , uno circuitu gcrma- 
na fingulorum forma difpicere. Ambitusexterioringentibusla- 
xis conftat , interiora vero lateritia funt. Qux fuperiunt rch- 
quiiE in dies amoventur, variifque ufibus proiibidmcdcftman- 
tur. Qua dic iftac itcr habuimus , primi ambitus lapides eruc- 
hantur fterncndi pubhcx via:. Haud procul amphitheatro cri. 
gitur triumphalis arcus , jam ornamentis fpoliatus fuis , qucm 
perinde atquc amphitheatrum cxtra muros vctcns Capua: fuif- 
lc narrant. Cxtcranobili/fimamantiquam urbcmfpcaantiaac- 
curate dcfcripta funt in vctcris Capux ichnographia fimul 6c 
fcenographia,ftudio & opcra CTfiris Coftx,ohmarchicpi<co- 
pi Capuani , cdita &: typis data Ncapoli anno 1676. additisrc- 
rum &c monumcntorumcxplicationibus. 

Infcqucntc antiquam viam ftratam fcquimur,quam ramum. 
Appixcftc jeftimant pcnri. Ihijus ccrtisin locisrevulfilapidcs 
lunt ut ncitcragcntibusofficiant:hincvcro via vctus, hodier- 



311 Diarium Itdicum. 

na alio deflcdcnte ^ agros torrentc/que trajicit. In montcm d. 

finum undecima Novcmbris advenimus , atque d D. Era/mo 

Gattola hoipiraliter habiti , nulloque non humanitatis ofKcio 

excepti fumus.Primis poft acceflum diebus ipedandis Monafterii 

Iqcis yacamus :. mirari ianq iubiit quod tam arduum in locum 

carris non pcrvium ,tantx niQles , columnar^marmora & alia 

id genus acfvecfla fint. In quodam impluvio columnx porphy- 

reticx truncus adcft , qua ipiifitudine nullam ejus materia: vi- 

dimus , tres cnin> circiter pedes regios a diamctro habct. Ad 

pedem montis Cafini,caftri veteris quxdam rudcra /uper/unt^ 

amphitheatrum ^ antiqui templi in facellum verfi reliquix faxis 

ingentibus , collis aggefta terra ad fluvium de induftria erec- 

tus , quem aiunt olim ad Varronis villam iftis in partibus po- 

fitam pertinuifTe. Hxc in tranfcurfu dida fint , carteris nam- 

que , utpote tritis , enarrandis fuperfedemus. 

Hinc, quod maxime cordierat , ad codices vertimur, quorum 
adhucfcfBva copia fuperefLEonim notam peramplam cumGr^- 
corum qui pauciores comparent , tum Latinorum, excerpfimus^ 
qucT fuo loco, Deo dante, proferetur. In codice xi.fa:culi,& 
in alio ejufdem artatis veftes Monachorum , manu^ut ilIoa:vo 
non imperita , reprxfentantur. In priore talis a fronte nota 
prxmittitur. 

^nno Tjominicte Incamationh millefmo fcptuagejimo fecimdo in- 
diliione decima. Cumpoji tranfitumfanUiUimi^eximiiPatnsBe- 
nediEii in hoc ejus vcnerabili coenobio Cajmenjl ubi furatijjimum 
ejufdem Patris (^ Legijtatoris nojlri , qui (Jic ) ipjius ^^^gi^ foro-^ 
ris ScholaJ}iCi€ corpora bonorijice htmatu quiefiunt , fcptimo Q^ tri- 
c^Jimo loco Domnus Dcjiderius venerabilis Aobas prac^et ^ interca^ 
tcra fuorum monimenta mayialiHm _, quibus pra omnibus fuis ante- 
cefforibus mirifice JJoruit ^ hunc quoqut pulcherrimum librum defcribi 
pra^ccpit y continentem fcilicet eas leUiones quic inKiplHs pra*cipua-^ 
rum fejlivitatum , id eji ^ Nativitatis Domini , fanHi Stephani ^ 
fanHi Johannis Evan^etijict , Epiphani/e ^ReJurrefiionis yAfenJto- 
nis , ac Pentecojies debeant legi, Quem videlicet librum ego Jrater 
Johannes Marfcan^ dudum ecclejia Archipresbyter ^nunc autcmul- 
timus ejufdem fancJi loci famulus > ob meam meorumque faluttm y, 
ex propriis fumptibus componere feci. Ipfique fanHiJJimo Patri Be- 
nediUo ^ eo die quo ejus habitum fufcepi y fuper iHius facrum altare 
dcvote obtuli. Contefans de catcro ut ^ quis hunc quolihet obtentu 



Caput wtgejtmum ficundum: ji j 

CK hocfunFh loco aufcrre fr^fumpfcrit ^ cum illis manfioncm fortia- 
iur ictcrmm , quibus in cxtremo judicio diilums eft Chriftus : Ite 
malediiii in ignem tctcrnum , qui p^aparatus eft diabolo ^ angelis 

CJ4iS. 

Quifquis autem hac legeris ^fubjcHum quoque difticon legere ne 
figriteris. 

Hujus fcriptorem libri , pie Chrifte y Leonem 
Jn libro vita diffianter fupplico , fcribe. 

Qui /edens cxhibetur excenf^ dexcera , finiftraque baculum. 
recurvum tcnens, S.P. Benedidus eft, pedibus tcirens veftem, cu. 
cuUam arftimo. Eam gcnuflexusjohannes fubducic^quifortaflc 
ritus in admittendis novitiis in ufii fuit. Haec porro carmina 
prope Johannem fiipplicem pofita leguritur: 

Accipe dignanter quod fert , Patcr alme , Johannes 
Munus y d^ /etcrni ftbi confer muncra regni 
Supplici y ac votis pius inde faveto LeaniSy 
Eftftudio cujus opus aiiam codicis hujus. 

Ex altera parte Defiderius Abbas codiccm , qna forma ho- 
dieque in bibhotheca confpicitur , manibus tenet & S. Berie- 
dido offert. Diaconus manuni Defiderii humeris admotam ha- 
bens , videtur efle Leo qui codicem exfcripfit. 

In alio codice paris a:tatis , Monachi non cucullati , ut in 
fchemate vides ^ exhibentur , (capulari undique claufo , quod 
pridem aliis item in codicibus ooiervatum cft. Eodem cultu 
exftant ibidem Monachi , labori manuum vacafitcs , oneraque 
deferentes. 

Eft ibidem archivum nobile , diplomatibus pene innumeris 
inftrudum , curantc D. ErafiTio Gattola 3 harumce rerum pe- 
ritiiTimo. Is dono obtulit nobis apographa quxdam privilegio- 
rum Cafinenfis Abbatis. Quse quidem hujufmodi funt , ut Vix 
fimilia Monachis concefla fcrantur : & quia re^ fingularis cft , 
& hacftenus intada (ivq pa;rum obfervaca , noh ingraturti le- 
dori fore fperamus , fi qua:dam htljufmodi in medium adfe- 
rantur. 

Incrat Abbati Cafinenfi facultas cx fiibditis fuis nobile^ 

Ss ij 



514 Vhrium Italicum. 

crcandi , quotquot ad id muneris honorifque aptos arftimarcr. 
Qiiod utiquc liquidum cx diplomate Bcrnardi Abbatis Cafi- 
ncnfis anno 1173. Septembris 11. in gratiam Univerfitatis iandi 
AngcJi in Theodice. J^^oltonuSy ait ibidcm ^flatuimus S^ ^rmi- 
tcr ordniamus , ut orimcs nobilcs cjufdcm caflri qui fcr noflras lit- 
tcras vcl privilcyuyn nobilcs dcflgnabuntur ^ ad hoc quodmcliusvi- 
vcrc valcant ^ C^ viclius pofflnt alia flua oncra fupportarc ^de ordco, 
fpclta ^ avcna {^ [urKo y dc v/?io. etia?7t , (j/- /jortis nihil Monafle- 
r:o Cafincnfi pcrflolvant , aut rcddcre coynpcllantur 5 ncc ut tcrrati- 
cu?n y ncc ut dccinuan fpiritualcm i fcd omnino a pra^flatione pra^di- 
iiorum (iv.t lihcri & cjflcnti ( fic ). Exilat in Archivo inftrumen- 
tum , quo in nobiUum ordincm ab Angelo Abbate Cafinenfi 
adlcgicur Joanncs Pctri Diviide fando Vidorc rcgahs Cancel- 
larix nocarius , ncque iplc lolimi , fed omnes etiam ejus profleri 
utr.ufquc fcxiiS in pcrpctuum^ 

Licebat itcm Cafincnfi Abbati exercitum cogere , quod qui- 
dem fupremi dominii fignum cft vel maximum , atque urgen- 
tc calu bclla movere, ut ex documenti cujufdam verbis pro- 
palam cft , ubi fiibditi cjufdcm Monaftcrii jurati tafia fantur: 
Ouod (i contingat diciton Monaflcrium vclDominum Ahhatem ejufl- 
dc77i ^ 77iovcrc cxcrcitU77t y flcrvirc flbi tcncntur pra^diili homines in 
frxdicio cxcrcttu , cxpcnfis propriis ipforum hominum trihus dichus : 
quibus elapfls tc7icntur fcrvircad cxpcnfas ipflus MonaflcriivelAb- 
batis. Quibus confonat inftrumentum ahud Bernardi Abbatis. 
Jtc77i fli contnvi^at Monaftcrium vcl Abbatcm cjufldem^ movcre excr- 
citum y ho77U7ics dicioru77i locoru7n tcncntur fcrvire eidcm in eodem 
excrcitu cxpcnfis proprns tribus dicbus ^ qutbus clapfls tcncntur flcr- 
{virc ad expcnfas cjufdc77i Mo7iaflerii, Ex privilcgio autem quod 
ab codcm Bernardo Abbate, anno 1167. 0(ftobris 31. oppido 
S. Germani conccfliim cft , dux five comcftabilisineodcmop- 
X)ido dciigcndus erat. Infupcr ^ inquit , volumus (^^ concedimus 
iit comeflabilis milttum in fancio Germano d^ per totam Abbatiam 
/ifponattir , & (it de fancio Gcrmano y quia (ic hacicnus extitit ob- 
fcrvattim. In aliis cadem de rc documcntis edicitur, ut fubditi 
Monafterii non pedites modo ^ fcd cquitcs ^ fi qui equos ha- 
beant , ad mihtarc pcrgant officium. 

Pencs Abbatcm Cafinenfcm itcm cratpoccftas eligendiproi. 
tonotarium aliof]uecujunibct ordinis officialcSjrcrumciviliunx 
adniiniftrwitorcs. 



'ondc- 



y Cdput ^igefimumfecunium. 31J 

^^^^ Quodqiic obfcrvatu diguum Epiicopi pcr Ncapolicanum rcg- 

^^ ' num in Vicarios gcneralcs Abbatis Cafincnfis adlcdi plcrum- 

f ^^* que •, id muncris honori iibi cflc rati , co fungi non a(])crna^ 

^.™" bantur : cujulmodi cxcmpla bcnc multa prokTrc in promtu. 

^^^ ^^^' Sic Angelus de R.aymo epifcopus Ariani inquodamdiplomatc 

'^^^^^'' {i^{q Aboatis Cafincnfis Vicarium gcneralcm diditat. Itcmquc 

^^^^^^ Nicolaus de Vinionis epilcopus Fercntinus talimuncrefundiis 

fcrtur ^nccnon Antoniusepilcopus Litterenfis anno Chrifti 1441. 

Ardovinus epiicopus Cyrcncniis anno 1538. & ahi. Quodque 
p^^i^' incrcdibilc didu , ipic Ncapohtanus Archiepifcopus oihcium 

inrcn. hujufmodi gelhilc fcrtur in diplomate his verbis : Nos ylngle- 

incnli rius mifratione divina Ncafoiitanns Archicjnfcopus \^ Vicarius 

mcd- Revcrcndi patris o^ fratris D. B. Cafincnfis Abbatis ^ notum faci- 

Pojtcri 7HUS tinivcrfis fr^fcntcs littcras infpeciuris , quod ejufdcm fratris no- 

firi fpeciaii aucioritate fuffulti , religiofum virumfratrem Theodi- 
J qui- nton de Capifirello Monachum Cafinerifcm y quem fuis exi^entibus 

rjTcn- culpis idcm frater noficr in carcerem tenuit hucufque inclufum ^c. 

pro. Datum fuit inftrumentum anno Chrifti M. CC. LXX. jubet- 

^nir: que Anglerius Theodinum in pocnitentia^ gratiam e carcere 

quf cdudum in ahud Cafmenfi fubditum Monaftcrium commigra- 

^;;;/ rc. A^ud itcm inftrumcntum ibidcm exftat ^ cujus exordium 

.^^;; fic habct : In nomine Dei /eterni Salvatoris nofiri Jefu Chrifii y 

jIj^ amo ab Incamatione ejufdem M. CC. LJ^JC. regnante domino no- 

firo Carolo Dei gratik Sicilia fereniffimo rcge ^ Dticatiis Apulia y. 

Principatics Capua , alm^c Urbis Scnjtorc , Andcytvenfis provin-^ 

ci^ (^ Forchalqucrii 7nagnifico Cojnitc y ac Rom.vii inipcrii per fan- 

Uum Romayiam ecciefiam Vicarius y:ncraiis ^ ( fic ) rcgni vero cjus 
^S anno qtiinto fclicitcr^ amcn, D:c Mcrctirii xijij, 7ncnfis Martii , 

• I XII j. indiHionis apud Ncapoinn, Ncs Ar.^icrius ^c. Jubct ibi- 

dem Theodinum pcenitcntcm in vpoddam pro hibito Sardi- 
^f ni.T Monaftcrium tranimeare : ii renicatur in priftinam cx- 

communicationis fcntcntiam reducic , &: in poenam infupcr 
', centum auriuncias pendere mandat ^ datis folvenda: pecuni^e 

iide julToribus , quia id Monachus ipohatus omnibus folvcre non 

poifct 6cc. 

Singularis eft Leonis IX. BuIIa , quo: Richerio Abbati Ca^ 

finenii concedit Monaftcrium fando: Crucis in Jerufarcm , in 

cujus iigillo plumbeo appcnib non adfunt imagines SS. Apo- 

Ss iij 



ans. 
xtr- 

icm 



m 

'in 



0- 

01 



3i6 Diarium Itdlicum. 

ftolorum Petri & Pauli , atquc loco fili lcrici pcllicca licrula 

adliibita eft : eam hic profcrrc vifum. 

>3 T EO Epifcopus , icrvus fcrvorum Dci, Riclicrio Abbati 
>i i v Monaltcrii S. Bcncdicti , cjuod ponirur in montc Cafino 
>3 tuilquc iucccilc)ribus pcrpctuam in Domino /alutcm. Crcditx 
»> ipccularionis impcllimur cura, ctiam ardorc Chriftianx rcli- 
3) ^ionis , &: ftudio divini cultiis promovcmur pro vcncrabilium 
15 locorum pcrcogitarc flabilitatc , atquc Dco fcrvicntium /ecu^ 
n ritatc i ut hoc provcnicntc pro laborc , 5c animx Chrifto dicata: , 
53 qux ic illi diebus vitx iux fervituras dccrcvcrunt, pcrfevcrenc 
53 imperturbatvX 3 nccnon &: illa mancant finetcnus Hrma, qua: 
n a Cliriflianis in Dci laude contraclata funt. Quia igitur con- 
13 flat Monaftcrium Jcrufalem , quod etiam dicitur fandx Cru- 
33 cis , jam clapfo tcmpore a congrc^ationc Monachorum Dei 
j3 tali loco compctcntc vacaflc , &: foTlicito nulliprxpofitoinco, 
n aut Monachis habitantibus traditum ^ pcrmoti proinde com- 
33 pailione tanti piaculi , ac compulli dolorc , Apoftolica aucflo- 
n ritate providimus Monaflcrio tibi commiilc) idem Monafte- 
t3 rium fociarc , quatinus a prarfenti lecunda indidione , atque 
33 in pcrpctuum( iic ) a te, tuifque fuccefloribus cum tibi omni- 
33 bus in integro fubjacenribus difponatur, atquc cumDci timo- 
33 re rcgatur , fc vellro conjuncT:um fubfiflat Monaflcrio ^ ita ut 
13 in codcm vcnerabiU loco Domino Dconoflro laudes exfolve- 
33 rc dcbcatis. Nullam vos rationcm cxinde vel ei pcrtincntibus, 
53 nifi foli Deo , ac noftrx audoritari fblvcndam fraruimus. Fa- 
53 brica criam, fcu luminariorum concinnarioindifFcrenrervobis 
33 linc dubio procuranribus cfficiarur. Nullaproindcinexfolven- 
33 dis Dco laudibus , vel in luminariis concinnandis mora pro- 
vcniat : fed devota finceritate peragere fcflinarc , nc pcr in- 
cauro: dclldix culpam judicii vos futuri mcrus concuriat. Po- 
5) tius elaborarc fludetc , ut divina placctur vcftro conatu cle- 
35 mcntia , pollitque mancre hoc , quod a nobis jufla dehbera- 
55 rionc dccrcrum efl fururis inconvulfcpcrpcruifquercmporibus. 
Confecrariotamen Abbaris lociipfius, avobisfccundumDcum 
clccli , icmpcr cxpcclicrur a noflra Apoftolica fcdc , fub cujus 
53 cxiflat jurc. Numcrus aurcm Monachorum jbidcm Domino 
55 fcrviturorunijtantus fcmpcr exiftat quantus fccundum loci poflc 



53 

55 



55 
>5 



Caput fvigejtmum fecundum. 517 

a Wa fufficiat quam duodecimus , ( fic ) qui etiam fccundum ipfum «t 

pofle habeant vidum &: veftitum , ut nulla in perpetuum di- " 

vini fervitii negligentia flt. Hoc enim ad augumentum, ( fic ) & <c 

Aby incrementum ejuidem ecclcfix fecimus, ut ex abundantia ve- «^ 

\{y^^ ftri Monafterii ejus paupertas fuppleatur , & tam nobis quam «^ 

* vobis veftrifque fucccflbribus merces <eterna reddatur. Bene «^ 



Tcdirx 



j, ^^jj valete. Leo Papa : Mifericordia Domini plena eft terra. <* 

Qua: fuperius de Theodino Monacho notantur.inSardinkc 
Monafterium quoddam Cafinenfi fubditum tranflato , ex BuL 
la Lucii III. Papx lucem mutuantur^isenimnonnullacjufdem 
infubc Monafteria Cafinenfi Abbati fubjecit. Bullafic habet. 



DJ 

i/ecu. 
crenc 



Q^Z 



ur 



^^^^ T UCIUSEpifcopus,fcrvusfervorumDei, diledofilioPctro c« 

^F^', L^Cafinenfiabbati , falutem &: Apoftolicam benedidionem. «4 

^^' Qu^ locis relidofis pietatis intuitu conferuntur , firma volumus c« 

^^^> & illibata perfiftere , & ne pravorum nequitia perturbentur , u 

^^- Apoftolico pnxfidio communire. Hac itaque confideratione ra- « 

^^' tionisindudi , & tuis nihilominus precibus rnclinati , ecclefiam cc 

^^- findi Nicolai de Gurgo cum omnibus pertinentiis fuis, quam cc 

^^ per diledum filium noftrum nobilem virum Baraibn Arborcn- cc 

ni- fcm judicem , dioecefanis Epi/copis afilenfum pr^bentibus , com- cc 

mifium tux curx ^ coenobium eft canonice confequutum , fi- c« 
€ut in fcripto ejus authentico continctur , &: eam jufte ac fine c^ 
rC- eontroverfia pofiides , tibi & per te Monaftcrio tuo ^ auclori- ci 

i5, rate Apoftolica eonfirmamus , & pra:fentis fcripti patrocinio c« 

a- communimus. Ad majorem autem hujus fadi notitiam idem cc 

lis icriptum inferius duximus annotandum. In nomine Patris , &: cc 

1- Filii , & Spjritus Sandi. Amen. Peccatorum pondere prxara- cc 

)- vatis principale reperitur remedium , ut temporalem fubftan- cc 

I- tiam Chrifti pauperibus erogare feftinent , Domino ipfo diccn- cc 

te : Bate cleemofynam , & cccc omnia mundafunt vobis \ & itcmm: cc 
Facite vobis amicos dc Mammona iniquitatis ^ ut cum dcfeccritis c« 
recipiant vos in aterna tahemacula. Ideoque hanc voccm au- ^ 
diens cgo Barafon Rex & judex , avi & patris mci fequcns pro c« 
pofle pia veftigia, confcnticnte uxore mea Regina Algahurga, c« 
necnon & Epilcopis noftris Mariniano Zorachi dcTerra alba, ct 
& Comitano Pais de Ala , pro redemptione animarum no- ci 
ftrarum & parentum noftrorum , traclimus , donaraus atque a 



3i8 Diarimn Italicum. 

95 conccdimus ecclefix S. Benedidi de monte Cafino,cccIefiam 
>5 S. Nicolai de Gurgo cum omnibus pertinenciis fuis , cum fer- 
w vis & ancillis , terris, vineis , cultis &: incultis , faltibus &:pra. 
>5 tis , & fylvis , atque pifcationibus , nccnon & animalibus , & 
>5 ciun omnibus qua: in chartula ejufdem Ecclefi^ continentur 
o fcripta j tali pacbo atque conventione , ut duodecim ibidem 
»3 ad Deo ferviendum , fi tamen fupradida Ecclefia Jiosfufl.ine- 
)3 re fniQ fui detrimento potuerit , dirigat Monachos, ex quibus 
53 tres vel quatuor ira fint htterati , ut fi necelfarium flierit in 
n Archicpilcopos -&: Epifcopos poihnt ehgi, & etiam regni noftri 
S3 negotia Cive in Romana curia vel in curiaImperatoris,&ubi- 
5) que valeant tradare. Si vero tantos fuftinerenonpotueritpro:- 
^5 dida Ecclefia , feptem , vcl quantos fecundum confilium no- 
>3 ftrum vifum flicnt,tranfmittat , de quaEccIefia vigintibyzan- 
»3 tios ^ &: non plus , annuatim accipiat ecclefia S. Benedicti 
n montis Cafini , nifi forte aliquid intervenerit eidem Ecclefix 
» impedimentum , vel pro curia Romana , vel pro guerra, vel 
» certe pro regni fui negotio ,' vcl etiam pro comparatione ali- 
33 cujus tcrrx. Michi autem , vel ahcui aiteri non liccat aliquo 
>3 modo lupradictam S.NicoIairepetere vclinquietareecclefiam, 
>3 fi iupradiclam tenere voluerint conventionem. Teftes Maria- 
>3 nus Zorraki epifcopus Terralbe, &c Comitanus Pais epifcopus 
» AlcT , &: Ponrhus Curator de Bonorzuli , & Comitanus Fronf. 
» acutc Curator de Campitanno, & Comitanus deLaconpedes 
.» Curator do Valenfa , & Conftantinus Spanus Curator de Fro- 
» dorianc Judcx , Paralon de Gallun Curator de Miih , Orzo- 
» cho de Lacon filius meus Curator de Giltiber , Orzocor de 
» Lacon Arborikcfus Curatordc Barbaria de Meana, Conftan- 
» tinus Manca Curator dc Mantra Olilai , Johannes de Vinea 
» Buiakeiorum major cum totis fuis fociis , Pctrus Paganus , 
» quamvis indignus , iacerdos qui hccc omnia fcripfit. Si quis 
» autem contra hanc noftra: donationis chartulam ahquid mo- 
» liri voluent , omnipotentis Dei Patris, &: Filii^&Spiritusfan- 
» cti , nccnon & Bcata: femper Virginis Dei Gcnitricis Marix, 
» &: omnium coclcftium Virtutum , & fanctorum Patriarchanmi, 
» 6c Prophctarum , Apoftolorum , Evangehftarum , Difcipulo- 
» rum , innoccntium,Martyrum,Confcirorumatque Viri^inum, 
» fic omnium incurrant malediclionem Elcdorum. Amcn. Qiii 
» autcm huic chartula: confenferint ^^ cam confirmavcrint , & 

veram 



Caput <vtgejimum Jecundum. ji^ 

'^^^iim veram eile crediderint ^ habeant benedidionem Dei omnipo- « 

nfer. rentis Patris, & Filii, & Spiritus Sancti, necnon & Beata: fem- c< 

\:pra- per Virginis Dei Genitricis Mariie , & omnium ca^lcftium Vir- u 

s , & turum , & /ancTiorum Patriarcharum & Prophetarum , Apof- « 

.^nrur tolorum , Evangeliftarum, DifcipuIorum,Innocentium,Mar^ « 

idem ryrum, Confeflbrum atque Virginum, 6c omnium Eledorum, « 

bne- Amen. Harc omnia funt ordinata , & firmata anno millefimo « 

libas centefimo o<fluagefimo fecundo. Decernimus ergo , ut nulli ct 

ic in omnino hominum hceat hanc paginam noftra: confirmationis c% 

f}ri infringere , vel ei aufu temerario contraire. Si quis autem hoc <* 

5j, attentare prrefumpferit , indignationem omnipotentis Dei , & ct 

beatorum Petri &: PauU Apollolorum ejus fe.noverit incurfu- « 

tum. Datum Velletri fecundo Kalendasjuhi. c^ 

Adcft figillum plumbeum pcDdens, ex una parte infcriptum 

h^h^nSySancius Paulus^ Sancius PctruSj^ exaltera, Lucius Papa 

Tertius. 



Q 
U 

)rx- 
no. 
.an- 

fix 
^^el 



I Tn archivo Cafinenfi pleraque alia regum Sardinia^ diplo- 

niata comparent , vernaculo iniul^ idiomate confcripta , qua: 
adfercnda non putamus, Juvat duas Honorii bullas inmedium 
adduccre, ubi Monafterium quoddam Conftantinopolitanum 
Cafinenfi adtributum fertur. 



uo 
a- 

JS 

l 

1« 



HO N G R I u s Epifcopus ., fervus ferv.orum Dei. Diledis cc 
filiis Abbati & Conventui Cafincnfi falutem & Apoftoli- c< 
cam benediclionem. Cum a nobis pctitur quod juftum eft &: cc 
honeftum , tam vigor arquitatis quam ordo exigit rationis , ut cc 
id per follicitudinem officii noftri ad debitum producatur ef- cc 
fectum, Cum igitur bonas memorix Bcnedidus tituli fanda: c< 
Sufanna^ , presbyter Cardinalis , Icgationis exercens officium c< 
in partibus Romania^ , Monafterium iandcC Marix de Virgioti ct 
extra civitatem Conftantinopolitanam infra duo milliaria fi- c< 
tum ,, -cum univerfis pertinentiis fiiis , rationibus & proprieta- cc 
tibus audoritate legationis ejufdem vobis &: per vos Monafte- cc 
rio conceflcrit Cafinenfi ^ ita tamcn , quod Monachi Gr^ci cc 
commorantes ibidcm per yos inde nullatcnus expellantur , (u cc 
cut in ejufdem authentico perfpeximus plenius contineri ^ Nos cc 
veftris juftis prccibus inclinati concefiionem ipfam , ficut proin- c< 
dc facla eft, ratamhabenteSjauthoritatcApoftohcaconfirma- c< 

Tt 



350 Diarium Itdicum. 

^ nins , & prx/entis fcripti patrocinio comniunimus. NuIIi er^o 
^ omnino norainum liceat hanc paginam noftrx confirmationis 
'^ infringcre , vel ei aufu temerario contraire. Si quis autem hoc 
'^ atteraptare prarfumpferit , indignationem omnipotentisDei,6c 
'^ beatonmi Petri & Pauli Apoftolorum ejus fe noverit incurfu- 
" rum. Datam Anagnx xiii. Kalendas Junii. Pontificatusnoftri 
>' anno primo. 

Adcft jiqillum flumhcum 
>• S. Petrus. S. Paulus. 

^^ Honorius Pp. III. 

'' T TOn o r 1 u s Epi/copus , fervus /ervorum Dci. Dile<5tis 
*^ J^ J[^filiis, Abbati & ConventuiEcclefia^/andarMariarde Vir- 
'5 giotis , falutem & Apoftolicam benedidionem. Qualiter bonx 
'5 memoricT B. tituli fanda: Sufanna: presbyter Cardinalis in par- 
'5 tibus Romanix Apoftolica^ fedis legatus ecclefiam veftram mo- 
'^ nafterio contulerit Cafinenfi , cujus conceflionem authoritate 
'^ duximus Apoftohca confirmandam , veftra ficut credimus difl 
" cretio non ignorat. Inde eft quod univerfitatem veftram mo- 
*' nemus attentius , & hortamur per Apoftolica vobis fcripta 
'^ mandantes , quatenus illos^ quos diledi filiiAbbas&Conven- 
'^ tus didi Monafterii ad partes veftrasduxerintdeftinandos^re- 
^' cipienres honcfte &: honorifice pertradantes , illorum monitis 
^^ & mandatis obediatis humiliter&devote. Datum Lateranixv. 
" Kal. Deccmbris, Pontificatus noftri anno fcptimo. 

Adcfl Jigillwm plumheum. 
>' S. Petrus S. Paulus. 

'^ Honorius Papa Tertius. 

Penes Abbatem Cafinenfem crat facultas profcribendi , at- 
que m aHorum ulus transfcrendi bona fubditorum , quigrave 
quodpiam facinus admifificnt , quod m diplomate Bcrnardi Ab- 
batis obfervatur. IsenimPetrum deJenetesaIloquens,taliafa- 
tur : Damus d^ €oncedimus tihi omnta hona fiabilia qu^ fucrunt 
Joannis de Guidone Clerici dc fancio Elia ^ froditons excellentifiimi 

di^mini nofiri Rcgis Caroli quihus honis idcm Joannes Clcri^ 

cus propter fuam manifcfiam proditionc7n , qui dchit/e fidclitatis im- 
mcmor ^ adhafit nequifiimo Corradino Dci j fanlia Romana: ccclc- 



Caput ylgejimtim /ccundnm. 5 j i 

ergo p,c , ac JlFfi domim nojln Rcj^is .ulvtrfurio , /r;- nos jvjlc dcfiUuius 



noms (VN- privatus cjK 

ilioc 

Lirfu 



)ar. 
mo- 
:are 



cn 
re- 
itis 



m 



^ Urbani V. auaoriratc fincitum cll: , ut Cafincnrcs pfaltcrio 
Gallicano utcrcntur , ut cx bullaicqucnti comprobatur. 



cc 
cc 



oiln TTKbanus Epifcopus , fcrvus fervorum Dci. Dilcdis fi- « 

l j liis , Abbaci iic convcntui Monaftcrii Cafincnfis ordinis « 

^Bencdicli , nullius dioL-ccfis, Romanx ccclcfix rubjccli , ncc- « 

non univcrfis conventibus & Monachis mcmbrorum cjuidcm, " 

falutemacApoftolicam bcncdiclioncm. CumuiusplaltcniGal- 

lici tam in Romana curia , quam in majori partc ccclcliarum « 

^ojs Sc .Monallicriorum habeatur trequentior quam Romani, cujus « 

^j ullis fervarur in veftro Monafterio Cafincnli j nos nolentcs quod « 

\' in hoc a diais curia &: aliis pluribus ecclelus dilcrepens , dilcre- « 

tioni vcftrx- in virtute fandac obcdientia: , 6c per Apoilolica « 
fcripta miiidamus quatenus de ca:tero utamini plalceno Gal- « 
lico pnt-Iibato. Tuque , fili Abbas , contradiclores per rcgula- " 
rem difciplinam , & ctiam cenfuram eccledalHcam , Ci oppor- " 
tunum fuerit , poftpofita appellatione compcfcas. Datum Ro- " 
no- ^^ apud fanftum Pctrum 4. nonas Martii, pontificatus noftri " 

P" anno VIII. Nic. G. de mandato Domini noftri Papx-. Barcho- " 

ioma:us. Locus \ figilli plumbei pendentis. '' 



A?men claudat ejufdem Urbani V. decretum memorabile, 
XV. Texacrefimam reditiium innumeris pene Monafteriis lolvcn- 

dam ediclt , pro reftauratione Ecclcfi^acMonafterii Cafincn- 
fis,increntitcrrce motu fuccufli atque proftrati. Hujufmodibul- 
Ixhcfnias folum proferimus, dacaque fuit anno 1369.15. Kal. 
Martii. 

MOnaster-ium Cafincnfe quam oJim fueric famofum « 
& celebre , quantaque venerationc fit dignum , Beati cc 
ve Benedicti , qui ejus exftitit Inftitutor & cultor , gefta mirifica .« 

b- manifeftant. Et infra , Re^ulam quoquc Monachorum , mira c< 

t- difcretione prxditam , luculencamquc fcrmone , patcrna can- cc 

cate confcripfic j ex qua fibi nati funt fiUi in omniuni pene fi- « 
delium climatibus conftituti , ufque ad finem fEcuh , cum au- cc 
xilio divinx gratix , fucce/Tiva propa^atione viduri : & tandem cc 
ibidem in Domino requievit. Poft ejufdem quoquc Patris bea- cc 

^tij 



«- 

k- 



5JL DUrium Italtcum. 

>3 tilfimi tran/itum ad vitam perpetuam , in eodem Monafteria 
w prxfataregulaobfervantiapntcipuanofciturviguille. Eratnam- 
>5 que ibidem multitudo Alonacliorum, ac Ecclefiaformagraa. 
>3 dis ornatuque decora , prout venerationi tanti San(5ti & Mo- 
53 nachorum mulcitudini ac populorum concurfiii congruebat j 
^y cui correlpondebant alix officinar. Sed proli dolor \ ipia quo- 
53 que Ecclefia & totum idem Monafterium , jam viginti annis- 
55 decurfis, ex terrx nwtus concufiione cafii mirabili corruerunt. 
53 Et infra i Mcrico reputantes indignum quod tam celebre Mo- 
55 nafterium , quod aliorum fuit initium ac fbrma , fic dirutum 
55 & defblatum , non abfque quadam Monachorum profeflTorum. 
55 Reeulx didi Sancli verecundix noca, remaneaCj6cundeMo^ 
55 naftic^ fanditacis Reeulac pr^efat^e primordium , & conftruc- 
55 tionis aliorum Monafteriorum forma proceflit , inde pernicio^ 
55 fum progrediacur exemplum defticutionis obfervantia: regula-^ 
55 risj prxi-atam Ecclefiam & Monafterium fuper fuis fundamen-^ 
55 tis , qux illasfa confiftunt cumomniumMonachorum,quime- 
>5 moracam Regulam func profefll ^ non folum nigrorum , fed 
55 eciam eorum quilibec habicum album deferanc , fpecialicer ca- 
55 mcn ordinis ejufdcm Sancti ciculo nuncupanrur , aliquali auxi- 
55 ho providimus in ftacum priftinum reparanda , &: reincegran- 
^- dum ibiJcm numerum ccntum Monachorum obfervaturorum, 
** Oco dantc, adlitteram, juxca mfticucionem dicT:i almifici Pa- 
cris, regulam prselibacam. Horumitaque confideratione fuafi , 
«CKagchmam omnium frucftuum , redituum & provcntuum> 
quorumhhcT Monaftcriorum ac Prioratuum & ahorum bene- 
ficiorum quocumque nomine ccnfeantur didorum Monacho- 
>5 rum nif^rorum & alborum , qui ordmis cjufdem Sandi abfque: 
^5 alio nominc proprio appellancur, ab corum Abbacibus, Prio^ 
55 ribus , PrcXpofiris , Dccanis aliifquc Pra:lacis & Monachis ac 
^3 Capituhs ecclcfiarum Cachcdralium diclonun Monachorunr 
5i>' nigrorum &: conventibus eorumdcm Monafteriorum &: Prio- 
55 racuum cxcmcorum &: non cxemcorum cjufdcm Ordinis , ubi- 
» cumquc confticucorum , virorum duncaxac cxigcndam &col- 
5:> ligcndam per illos quos ad hoc duximus dcputandos , pro re- 
» ardificacionc , fcu rcparacione dicT:orum ecclcfia: & monaftcrii 
» Cafincnfis , ufquc ad biennium a daca prxfcncium compucan- 

» dum impofuimus Qiiocirca difcrccioni cuo: quaccnus pcr- 

>?. c.c vcl pcT alium fcu alios a didis Abbacibus , Prioribuj; ^ Prarr- 



55 



l> 



55 



Caput ^igcfimum fecundum. jjj- 

kria pofitis \ Decanis , Pra:lans &: perronis ac Capiciilis & conven- 

lam- tibus exemtis & non exemtis , omnium &: /ingularum civita- 

ran- tum & dioccerium, regni Sicilix /eu terrx citraFarum ^excep- 

^o. tis inilila Sicilix &: diledis lilii** Cluniacenfibus Matifconends 

j^P dicecefis , &: fandr Vicloris MalTilienfis didi ordinis Mojiafte- 

^Q^ riorum Abbatibus & Conventibus ac Prioribus &: aliis perfb- 

^^^ nis eis /ubjedis , quibus Abbatibus per alios noftras litteras 

^^ mandamus , quod pro dictis fuis Monafteriis folvant^ & ab eif- 

r ' dem iiibjedis eis Monafteriis , Prioribus & pGr/bnis exigant fe- 

xagefnnam prxlibatam de univerfis frudibus-, reditibus &:pro- 
ventibus fuarum Ecclcfiarura , Monafleriorum , Prioratuum , 
dignitatum , peHonatuum , officiorum , adminiftrationum & 
beneficLorum , qux obtinent ia didis civitatibus &:dioccefibus 
regni prxdicli.. 



im 

im 

3- 
U 



i 



Alia pene innumera inflrumenta exflant in eodem archivo 
Cafinenli , quod inter nobiliffima Europx jure accenfetur : fed 
qux jam adtulimusad f|3ccimen fuis funto.. 



C A P U T X X I I L 

D^ Alh^na Cujiro^ (^ de a/eteris Alb^/itu. DeMonafierio^ 
Crjpt^ Ferrat(e. '3ibliotheca ihidem. Jnfcriptio eruta. 
De ofuariis.. De Tibure. Mbna^erium Sublacenfe. De 
lacu Anienis & de aliii e vicinopoftis. Aliud Monajie^ 
rium ad' Vicum Varronis ftum. Infgnis Romanorum 
aqu£du[ius. 

POsT peracSum Ncapolitanum iter, dum in Urbc venarc 
mur, animi caufa fubinde in vicina & a prifcis ilhsRi>ma^ 
nis frcquentatalocaconcefTimus^in Albanum fcihcct calcrua-i^ 
olim Alba longa, cuifuam Roma refertorigine«i--^^^^^^<^J^Jii 
oppidulum efl in clivo Albani montis fitum via Appu. Aiunt, 
haud certis indiciis , Albamnon eodem prorfusfitu fuiiTerego 
vero crediderim , Albam quidem longe majore quam hodie 
ambitu fuifle^ fed quo: jamfuperrunt,vereris Albxparremoc 
cupare. Cu^us rd haud lcvc mde putatur indiciunr, quod ru-- 

Tt lij 



354 Diarium Ifalicum. 

dcra ingcntia hodiequc circa oppidum fiiperfint j ut moles illa 
quam fepulcrum Pompeii vocitant,&AmphitheatricujuIdam 
reliquiiX e vicino pofita: 5 ex aliaque vici parte fepulcrum y ut 
aiunt^Curiationun. Nam cum hujufiiiodi veterum monumen^ 
torum jehquiis circumquaque oppidulum ambiatur , quid aliud 
quam antiqux AIb;e fedes iis commonftretur ? Proxime fitus 
eft lacus iubterraneo canali a Romanis olim dudo perinfignis 
atquc inipedu dignus. Saxis prrcgrandibus canalis nujufinodi 
ftrudus eft , addita utrinquc crepidine ut ficco pede poifit in 
iubterraneo pcrmcarL In Tufculanum item agrum accefiimus, 
quo rufticatum veniunt ^ftivis menfibus Romani optimates. 
Ibidem fitum Monafterium Crypt^e Ferratasnonoiajculoa/an- 
dis Nilo &c Bartholoma^o Abbatibus excitatum , qui erafl&n^ 
tibus in Calabria Saracenis codem confugerunt. Exinde vero 
fub Regula S. Bafilii ad hocuiquetcmpusprarclarumiftuccoe- 
nobium floruit, infignibus viris perornatum.InSynaxario ejuil 
dcm Monafterii fertur ficulo x v i. fulminc tada omnia pene 
cjuldem Monaftcrii, qux primitus ercda flicrant , aedificia cor- 
ruifle. Tam fingularis cafiis mcmoria hifcc verbis exprimitur. 

'S \t^<^vP\^ruov j 2iJ^ w ^i/JLXi (c ^^y)^ 7V Tn^wx^^^^c 9<od 

ry/ hpcJv Kaa-fJAffj^TZifV iiJisXiwi , t? q ct^^piov miuMivc IV 
Xe^^^cJ ^ TT^pcLyicci r^Jiv^d ^ofjui-n^t; ovS^/jZ^ liipyiUfcnv 

L 714 ^Jot ^? KueXS '^vi\(\cdq cttpira fjiuuo^ StTrTijtiiS^V 7^ 
xi.^dLf^v^q 09 7w poaiuvi 7V imc^m-nv '^^ipicai YVi^d W/^7f?i<, 
/r^Tkvovtig''^ 7V /JAia<ifiZ^Ci^ Kpv^Qtpifpti^ A'A8^A<'^^ Oec^rnW^ 



Captit mgeftmum tmium. ^^^ 

jc^ V?^cip!MvXvf>^Y\T^v Ty^eL/pStvaMc^g 'fhfUp^v/uLiV^S 7T?1? 7r»- 
Am/flc^ A>?^ m ^foi^Kiii , &C. 

i. Dcci7nafcptima nicnjis BoedromioniSy id efl: , Martiijuxta Gr^- 
cos hodicrnos , ^^ Jncarnationc D, N. Jcfu Chrifti ////. r»w imjna- 
culata Dci Mater in ftcrario adhuc conffterct^ infcxta no^liscufto^ 
dia y fulmcn e ccclo dccidit in facram turrem ^ feu ^ ut vocare fo^ 
lcm y in campanilcy ac contrivit diftipitvitque teiti partem^ ac mu- 
rorum prifca Ecclcfta: , quam dcifcri (^ ter beati patres noftri Nilus 
(^Bartholomitus exftmxcrant.Deindc autem in facrariumpenctravit^ 
quod honoris ac dccoris caufa erga Dcum omnipotcntcm , atquepuriffi^ 
rdam ejus matrcm tottim ornamcntis fplcndcbat : ^ ?nulta quidem or- 
vamcnta lahefaUavit ^ fcd incorruptum Chrifti corpus , (^ fanciifti- 
m^c Virginis Dcipanc ( imagincm ) pcrtiny:re non aufum cfi. 

Anno ab ortn Domini ijSi. Septcmbris i^. impcrante Rom.t 
fancliJTimo Pont, Pio V.{fic) Prafccio Monaftrii Crypta: Ferratay 
Alcxandrc Farncfto Card. Pauli II L fummi Pontificis ncpote , ac 
Guillclmo Sirlcto Card. totam Monafticam S. Baftlii difciplinam 
curante ^c. Hinc fequebantur nomina mulca. Reliqua ad fi- 
nem ufque , ubi de reftauracione Ecclefi^ agebacur j de indu- 
ftria deleta runc. Ecclefia porro paulacim reftaur^ca, ad Iio- 
diernam formam & eleganciam deduda eft. Notes velim \a 
codice mendum haberi , cum Pii V. tempore reflituta fertur 
ecclefiaanno ijSi.NamPiusV. anno 1571. obiit. Annoautem 
158 1. fedebat Gregorius XIII. 

Synaxarium porro cui h^c pr*efiguntur , cujufque apogra- 
phum a D.Joanne Guillotio Congregationisnoftr^Monacho 
defcriptum, penes me habeo, ad ufum Monaflerii concinna- 
tum,ricus compledicur acque cseremonias , in feftivicacibus San- 
dorum Gr^co more ufurpacas ^ neque ica mulcum difcrepat ab 
aliis Grxcorum Monachorum Synaxariis qua: in bibliothecis 
variis comparent. In reliquis Monafterii codicibus , qui ohm 
longe majore numero fuere, h^c annotavi. 

In codice x i. fxculi membranaceo. Joannis Chryfoftomi %!i 

TDV TTg^cTjitoy in tentationcm , cujus init. vCkm (J^ \jz^ )^$ ^ra- 

(j^yjj>\a,^. Ejufdem 8i'$ rUo TraptleQxmf T^rw^cJV, (c M tIuj e^o- 

fm 5 A*S)i/Ji , TM 3u;e/tct)CM tJJ^ n:uej!m id eft , in in^reftum jcjunio^ 

ru7n.^ dr in cxpulftonemAda: , DominicaTyrina^y ideft , qua hcet 






236 Vhtriwn Itxhcum 

cafco vefci. Ea fciiicet Dominica qiia: poftrema ahte QuadrcO- 
gefimam apud Grorcos eft, folebac hxc Chryfbftomi homilia 
111 Ecclefia legi. Inic. cr;^'x.eiToq vaTFjajaTniTtx^T^^a-^n^ct. Ejuldem 
in Annunciationem. Inic. A'J^A(po\ i8ctcnAi5a?p/-tf97tf/6JP>&c. 

In aho codicex. fvcuH mcmbran. Afcecicavaria, in finealia 
nanulcgicurnocafequens. eTc:^7-<f^Ci'rA (^ McJy^Iao5)c9.>i/cufcty 
*' c^ 7. ecn'C>i c Acb^ €4*$ tIoJ Vdiwju (c fcT7c'p9*/j(rEr ouutIc^. hoc cft , ^^;^;;^ 
7;;;/';i-'V ^f;'':?. id cj}Chr:fti jcS^.indiHicr.cvii.mcriJis Maii ^p.fc- 
f . .: /tT/;^' , /?(7;vr tcrtia^ ingrcffus DuxRonhvn , /y^yT/;;/ dcpopuUtus cfi, 
Acirurhicdeexpedicio^neRoberci Guifcardi qui ingrefTus Ro. 
mam, Gregorium VII. Papam eduxic ex caixere, Henricum 
Imperacorem expulic, Urbem in dcfcclionis pocnam vaftavit & 
mceniic. QuxMonichusifle, quo cemporegefta func, ad cal- 
ccm codicis conllgnavic : nam manus ftculum xi. pra:ferc. 

CodexaliusmembranaceusperanciquuSj inquo Ifidori Pclu- 
/f^/.repiilohr num. 1600. Ad calcemhxc leguncur : Mn.tQ^y^m yu^tjit 

iVcrcu rSi y^ai-i^m FIctoAa, ( fic ) ^t^(^}^^^ cujtZ XJ^I^)ilt(^ ^ 
^mlyccm ^h' ccv tZgZ \Xi\ guJUlc^ J^o^)? oi^f otf , top^oq^ tQ' ^QtiT^l-^m 
7r::7fi yjutl^Ci: Nfe/Ao? , (c to7$ avccyy^^oc^ fjU?M(nf ov r^h tm ^6c?net;<riy 
jj;.c\^ au^-^'. ^''3^5 TTiTi^yfCCTUJi ov cTvhS^^iTii juUol NotfiQt/cf) x(. 
r Tf ; sSJ:^'JU '//^s^. hoc eft , Mcmcnto Boyninc Jcfu, Pauliqui 
ixc fcripfit , d^ larr^rc ipfipaticntiam (^ humilitatcm , quibtis ^ mifc- 
riccrdid tuk intcrucnicntc , falutcm confcqui valcat ^ frccihtcs Patris 
domini Nili , qui ha^cfcnhcrcpi.fit , ^ coruyn qui hunc lihrum afflan- 
tc moninc fcnptwmkciuri funt ^ arncn, Is abfolutusfuitanno 6^pxf. 
7,::n:di , idcfi ^ Chrifii ^86.mcnfis Novcmbris 2 7.fcria hchdomad^ 
fcxtj, Sub ipfis igicur Monafterii primordiis codex, juflii NiU 
Vundacons, exaracus efl. Nullum vidi Ifidori Pelufioca: codicein 
tanci prxflancia&vecuflace j cujuscamen, uc icftmio , inlfido- 
n edicisufusfuicnullus. 

Codcx ahus membranaceus anciquusoperum S. Maximi , in 
cujus icem fine, harc fcribce manu adduncur. \t\\ c^ \'i^,t Aou- 
y^4 iy\)l,^u^^ ftov?5 77?$ MyfJbii-A^ tto dylov vniT^o^ Zcc.x,;^e>^ sl^ to 
McO/.ot e>toy , /uiLu.1 NoifiQe^c»> s\ysh ^ovci) hY^fiU^ict Xi/-o/^»iToq 5 if^tfct 
craSCaTV, ^ vje^Tovi cf tZ vafhyJi rS dyly \TyiKSi ovtc^ Ktjpf^cd 
h'i.KKiyjO'jydcAiavju BccypmQcLTciYiyvf/,€vCf) ^^lSliccpvrc^ t^ xs^O^'^^^, 
x! ©eoyjaV^ Tti^ mhvfoi^ ^ (c Kojux^TiCfiy 59 A'y^ficL, 39 MX/pX4cw<?, 
Tc75 ct<r5A(po7$, Xty^u^ (ct!c^ ^/CAoFe^gavJ^ t^vtIcu^ id eft, ^/2«^ 
w^?7^/ Cfoo.fcilicet Chrifii ^^x. indiliionc qnintU y Luca^ prafcHus 

Monaficrii 



Caput ^igefmmn tenium. 557 

Monajlerii quod vocaturfanHi Patris Zacharia in Mercurio , Tnoi- 

Jis Novemhris vigejtma \ cum jam de^eni anni illius mcnfcs exaiH 

efent , obdormivit die Sahbati (^ fepultus ^ft in Narthece , Jive in 

vejlihulo S. Angeli , qui locus dicitur Ballelucium , cum Bamaha 

Prafeclo , ^ Neophyto fcriha fraJiantiJTimo , Theognojio-eruditif 

Jimo viro , Nancratio , Andrca ^ Marciano fratnhus. Is qui fu- 

pa memoratus eft hunc lihrum fcripjit. HxvQO Lucas ne Pra^fedus , 

an Neophytus Scriba librum exarafle feratur. Monafterium S. 

Zachari^ in Mercurio quo loco fitum fuerit ignoramus : non 

comparet enim in catalogo Monafteriorum S. Bafihi , nequc 

in adis Vifitationis eorumdem anno i^^u juilufummi Pontifi^ 

^ cis , quorum exfcripta penes me fiint. 

In codice xi. fxculi membranaceo , exftant varia "Joannis 
Damafceni opera philofophica & theologica. 

In aiio codice x. fxculi membranaceo , Damafceni itcm opc- 
ra qusedam. 

In alio XI. fxculi rituale Gra:corum , in Euchologio a Goa- 

ro cufum , &: notis illuftratum. 

In aHo codice recentiori , qui fuit olim Cardinalis Befiario. 
nis Afcerica quxdam. Ad calcem vero legitur epiftola Chry- 
folor^ ad Antonium de Afculoi&refponfum AntoniiadChry- 

(bloram. ,,,-,, 

In alio codice membranaceo xiv. fxcuH , e^>?>ii(n5 oLx/iCt^^iTi 

-2^ B€4a7 NfaA^AcJr '■^ 2i^(pof «v Tnt-nfdf avAAt><7aa (c ct>i«r ^(Jxa- 
A«y 5 i. Expojitio accurati,fjima divinorum pfahnorum ex diverjis fa- 
tribus ^ fancHs magiftris collecia. Hi commentarii quorum par- 
tem exfcriptam mecum detuli , a viro fagaci ac perito collec- 
d, cumprimis autem prcxhminaria feleda & optimx nota: funt, 
•quorum initium, ra^Ui^^gci /wV ^/^^^ r^npcSf -J^f/Jv ji e^>i>ii<7i4. 
iiam ibidem pra:clara de anriquis interpretibus , de prima PfaU 
morum coUeclione ab Ezechia regc , de Efdrx opcra iifdcm 
colligendisnavata, &:c. Hos omnescodicesnonexicriberemo- 
do (Qd etiam exportare domum facultas fuit, humanitate R R. 
PP. Bafilianorum , qui nosfemper nullis non officiis profequuri 

funt. 

In quodam Monaftcrii fundo , dum his in parribus agerem, 
eruta fuit infcriprio fcpulcralis , cujus milii lapidcm obtulere 
RR. PP. Sic aucem habct ; 

Vu 



crtts. 



Caput ^igejtmum fecundum. 5^9 

cinia po/uit , humano omni confortio deftitutus. Specui Mo- 
nafterium aliud jam pene defcrtum adjacet. Rupi imminec fa- 
cellum feptumque lapideum , ubi olim aiunt fitum Monafte- 
rium Theodati. Iftic verfabatur Romanus Monachus , qui pa. 
nem adolefcenti Benedido in fpecu degenti fuppeditabat. Mon- 
rj^ . ftrant hodieque fpinas in queis volutatus ille nammam concu- 

pifcenticX reftinxit , quo loco aiunt S. Francifcum cum ordinis 
.. . fui exordia poneret in fecefRi degifle , depidamque eius in mu- 

^^ ' ro figuram exhibent , non ira multo pofl ejus deceflum ador- 

^ ^^* natam ^ neque diflimilem Lateranenfi de qua fuperius. Haud 

procul Monafterio ad alteram Anienis ripam , rudera qua^dam 
^^ ^ fuperfunt , narrantque donius Florentispresbyteri veftigiaefle, 

^^^^ qui cum mulicixulas nudas tentatum difcipuiorum Bcnedidi 

^^V pudicitiam mififTet , divinitus immifTa clade , poenas fceleris 

i v^^ luit. Roganti ubi lacus ille S. Mauri , ficco pede ut Placidum 

9-^^'' undis eriperet calcantis aquas^ prodigio nobilitarus. Refpon- 

1 ivia- /lim eft Anienem rivum inter angufta montium fluentem , ad 

icapo- fauces quafdam ftrudo muro refragnafle \ cujus mur eriam^ 

nicum num reHquix ulrro citroque vifuntur. Idque de induftria a 

rmira: Romanis fadum, ut exgurgite canalem in Urbem ducerenr, 

lua: in viderique proxime dudiis hujufinodi veftigia. Aliud inde du- 

bium fuborirur : quce caufa fcilicet flierit, cur a totis quadra- 
s^ Jo- ginta miHibus aquam Romani ducerent, quando Anio Tiburi 

7jbu- ododecim tantum ab Urbe milliaribus diffito in prxceps fer- 

^rmo- tur , ut perfacile fiierit aquas inde Urbi fiibminiftrare , neque 

^j-ridi necefTum videatur a tot milliaribus^ nam viginti Tibure Su- 

pforis blacum ufque numerantur , Tiburem alveum deduci. Una 

ypnis dumtaxat ratione folvi difficultas poteft 5 videlicet ut puriorcs 

Vqh- aquas nec intermixtas aliis, humano potui minus commodis^ 

^\^ in Urbem ducerent, Romanos , quibus intentatum nihil, a 

gij^, remotioribus montium partibus aquam derivafle. Indeclivifa- 

^^^ cellum erigitur, quo loco, aiunt, ruptum a nutrice cribrum, 

|j^^ priftinum in ftatum reftitui Benedidus precibus impetravit. 

T ^ Jam diximus Sublaci primum Ladanrii inftirutiones typis da- 

j^^^ tas fuifle amio Chrifti 146 1. quod an obfervatum pridem fue- 

rit ignoro. 
^^ Sublaco ad vicum Varronis pergimus , jam populari ufu T^i- 

^ co-varo didum, vigcfimo quartoabUrbe milliari fitum. Haud 

^ ^ procul vico rupes ingens Anieni uiimiQet : in medio prserupti 

V u i i 



34Q 'Vhrhtm Italiatm. 

cxcavata: cellulre rufriciuntur, eademque lerie cella majorii» 
iplapetrafimilicerviaetur, quo refetiorio olim utebantui\ or- 
nacurqiie piduris hiftoriam venenaci poculi S. Benedido obla- 
ti referentibus. lUud enim Monaflerium fuit, in quo S. Bene- 
didus oblatum a Monachis venenatum calicem figno Crucis- 
confrcgit. Ex altera prxcipitii parte exfVat eodem pcne fitu Sc 
forma cellula S. Pacris Bencdi^i in nipe fimiliter pofita ; jam- 
in honorem ejufdem in lacellum verfa. Ferunt fani5lum v jrum 
in cellulam ventitafTe per canalem antiqui Romanorum aquat. 
ductiisinipla rupeplus uno niilliari excavatum : opu3 fane ftu- 
■ pendum , quod adhuc magna fui parce illxfum ac pemieabile 
iLipercIl:. Foramen illud rupem totam trajiciens eft altitudine 
pedum quinque,Iaritudinequatuor : oblitum undequaque cx- 
mento , politilfima fuperficie. Planities nipi imminens qua ver- 
c;it ad prxcipitium occupacur Ccenobio Francifcanorum nudi- 
pedum. Veteris novique Cocnobii hic fchema adderevifum. 



Cdput mgepmum terti»m. 341 



Ca put XXllL 

ProfeSfus Senas. Terra motus ingens. ^e Ecclefia Cathedrali 
Senenfi y eju/que omamentis. Epitaphia multa ihi. De 
antiqua Senenfi Bihliotheca. Ohfervantur qud^da^n edm - 
dem Vrhem fpeSfantia. De nomine Senarum. Codcx 
S. Joannis Chryfoflomi autographus ^ utputant. ^4ycht' 
^um No/dcomii. De refiitutis Sen^ Htteris , ^ piMo^ 
ria. artt.. 

AN N o 1700. II. Februarii, paucis poft D. Pauli (oc'\^ 
decefliim diebus, Roitia profedhis ium , ut patriain repe-. 
terem : vigeiima tertia ejufHem menfis Radicofanum adveni- 
musinmontisfiiperciliopofitum. Exftat ibidem pra:h(1jum ma. 
gni Hetruri^ Ducis. Paucis ante diebus in node S. Agatha:, vche- 
mentiterr^motuoppiduhimauaflumfuerat, cafas ibi pcrmul^ 
tas dirutas vidimus , &pandocneum totum^cum vergeret m rui- 
nam , trabibus fultum. Rufticanorum magna pars , clade tant.'. 
pertemti , metuque imminentis ruin^e , in tuguriis degebant 
Proxima node Sense item binis fuccuifionibus exagitantur , icd 
iine dcrrimento. Infequente die Senas adventamus ; cil ca 
urbs fatis ampla , in fupercilio coUis iita ,. haud nielegancer 
ftructa, Eccleila Cathcdralis peregrinos omncs ad lui ipeda- 
culum evocar, quia multa pra:fert iingularia : eft qnippe n-iar- 
morea tora, altcrnis ordiiiibus albi nigriquc marmc ns ^ pj.vi^ 
mencum telTellato opere, arte iingulari confeclurn vril: , hiito- 
riafqiic Veceris Teftamenci adprimfe repneiencac. ( Vi<r -crA- 
tiore Z<, eleganciore forma funt, audorem Beccafunium habcnc. 
Horum primie;eniam delineationem in^ charca conicrvac vir 
nobiHs Pandoifiis Spanochius. 

Obfcrvatu digna cft in frontifpicio Ecclehx d.^. unam por- 
carum micnptio fequens. 

j^nuus ccntcnus RomcC fcmpcr cjl jubilcnus i 
Crimnia laxaniur cui pocnitct ifta donantur. 
tLj:c dccL^xavU Bonifacius d^ rohoravn^^ 



Vu iij 



34^ Viarium Italicum. 

Dc Bonifacio VIII. hic agicur, litterccque ejus arcatis funt. 
Is enim fuit qui fTcularcm indulgentiarum rationem inftituic. 
Taceo alia frontifpicii ornamenta Gottliico more fada^ quac 
longiu.s eflet recenfere. Ad ingrefliim Ecclefia: hx dua: infcri- 
ptiones fcpulcrales exflant. 

Jo.irncs Vga^^crius decrcto fuhlico hicjitus ejl. Beccjf, Montis 
*:;-ry^i (ladc Anno falut, MCCZJT. 

Altera vero 

Andrc.rs ex nobili Becharinorum familia , quia in montis 
Apcru ccrtayyiinc cccidit , dccrcto fuhlico hi^fitus cji frimus. 
VIII. KAL Maias MCCLJC. 

Tn opere pavimentimufivoquadrato vifiinturinfignia Scricr. 
necnon urbium ipfi focderatarum,cumIupa, quam urbis inli- 
enia ferunt , & hac voce S e n a. Infigne Arretii equus cfl: j Ur- 
bis vctcris f Orvieto ) y anfer^ Rom^ elcphantus , cui impofita 
tiirris . qualem in numilmatibus videmus ^ Perufix Crux ^ Vi- 
tcrbu Unicornis ^ Pifarum Lepus ^ Luccac Panthera ^ Florcn- 
tix Lc^ ^ Leo item cum quatuor liliis Maflar 5 Crafitti Gry- 
phus ; Piflorii , draco 5 Vulterrx, vultur. Appofito ad fingula 
infignia fingularum urbium nomine. Senx infigne lupar ladan- 
ns habent , uti Roma. 

Habetur item iflic Pauli V. ftatua opifice perito , & evici- 
no legitur iflarc infcriptio. 

D. O. M. 

Alcxandcr III. Scn. ex Bandinclla familia P. M. rcjlituta 
Chnl?. Rep. ^Roin.EcclcfpacataRczihus Venetifquc: de ea B. 
M. decoratis (Jic ) Manc Virginis adem Dco facravit ; multif 
que indulgcntiis ditavityA, D. MCLJrA^IJC. mcnfe Hovcm. 
lugurta Tomafus adituus rcpetita mem.ona anno MDATCI. 

E regione illius hoc (^pitaphium legitur. 

D. O. M. 
Nobilis ex claro majorum fanguine natus 



mus. 



adsW , Caputyigejtmumtermm, 543 

n. . T^icolaus Rybcins hac requiefcit humo 

^ Cui fortuna favcns dcdcrat naturaque dextra 

.' 5"?^ Jn mayio qu^e funt cumque fetenda viro^ 

^^ Qui ftudii lony jjm]am petiturus honores 

Pra:ripitur patrn fpcfque dccufque foli. 
/ ^, • Scd mortalis crai . tumulus mortalia condit 

Spirttus in Chriftivivit agitque jmu. 
27. Rcibcifcn Gcnnanus Bavarus , deceffit anno D. MDLIL 
XXLV^. mcnf April a^tat. fua: anno XJTLLL, 

Harc itcm infcriptio ad portam campanaria: turris m'emo- 
ratu digna cft. 

Fius LL. Piccol. Pont. Max. Cathedralem hanc Ecclcfiam , divi 

Johannis Baptifta hrachio dextero a fe ditatam Metropol. confti- 

^^"^^: tuit, Trlic purpuratos cum pluribus aliis ^ NicoL Fortiguerram^ ^ 

'^ ^^^f Francifcum Piccolomineum ^ nep, Archiepif Sen, Pium mox LLL. 

^ ') \^' mtnctipatum creavit, Hic a convcntu in Turcas Mantua reverfus , 

P^'--^ quotannis per tres Pcntccoftes dics exaciam peccatorum expiatio- 

\ Vi- ncm rite prccantibus indulxit. ( fic ) Quam diu fopitayn Paulus cx 

'^t'^^' Burghcfta gcntc PP. V. in perpetuum rcftituit. 

Gry- 

^^^\x Proxime /itum efl: lepulchrum Thom^ Piccolominei cum 

Ij^. Iiac infcriptione. 

D. Thoma Piccolomineo Picentino Pont. C^farco confiliario co- 
mitiquc j Angclus Piccolomineus cques ^ Johamies fratrcs piiff. Fra- 
tri hcne mcrito pofucre, Vixit armos L L L. decejjit anno fH. 
MCCCCLXXXLIL. 

Ibidem legitur infcrintio ^ ubi narratur elcdio Nicolai II. 
Papa:, qux m iftac Ecclefia contigit j agitur item de Concilio 
in quo iancitum fuit, ut in pofterum iumm. I'ontifex a Cardi- 
nalibus eligeretur. Eodem item loco celebratcC fuere iciTiones 
nonnullx Cuncilii, quod Confhanti^ poftea abiblutum fuit 3 inC 
criptio ifta-c eft. 

Hic A. MLIX^. Jldcbrando lldcbrandcfo Scn. ArchicP.purpur. 
curante y qui poflmodum Grcg. V L L. cecumcnicnm Corcilium celc- 
hratum y ubi AntipaPa BcnediHo abrogato y Gcrardus AHobroqus 
Fpif Florcntinus adfumptus y NicoL LL. appcllatus. Quj ftatim 



SK\' 



344 Dhrium ftalkum. 

Z G. D. ne amplius i pop. vel a clcro^fcd a Cariinalibus Rom] 
Pont. eliy^retur, Hic rurfur>i y^ncrale Concilium MCCCCATArilL 
fub Martino V, cclebratur 5 fed intcr Concilii proceres paucos poft 
menfes coorta diffcnfione ^ ut multis jam conftitutis Canonibus agri 
ferentcs^ Scncnfedijfolvitur. 

De Concilio generali Senis celebrato harc habentur in co. 
dice Cardinalis Petronii, de quo inferius : Nec multo poft^ id 
efty jo6o, Concilium gcncrale Scnis Chriftianorumhabitum eft^cum 
Koma ob tumultus fccurius agcre non licerct. 

Eodem latere extat belliflima capella Chiggiorum, odo co- 
lumnis ex marmore viridi ornata , ftatui/que SS. Hieronymi 
& Magdalena: 3ernino artifice , aliiicjuc bon^ notac opificiis. 
Subtus altare in capfa eleganti requieicunt ofla S. Sergii Mar- 
tyris. A lateribus (Japellx exftanr duas tabulse 5 altera fugac in 
^gyptuni , altera Vifttationis Carolo Maratta pidore. 

E vicino funt ftatuse Alexandri IIL & Alex. VII. Pontifi- 
cum , origine Senenfium. 

Altare majus Ciborio pulcherrimo ornatur exxre, artifice 
Laurcntio Vecchieti anno 1471. Angeli quoque duodecim a:nei 
artificiofimt fingulari, peritifiimis fabris. Duodecim columnis 
2u^ Ecclefiam tulciunt , duodecim Apoftolorum ftatuse appo- 
\\tx funt. Ambo in quo cantatur Evangehum odangulus eft^ 
fultus columnis novem , altus cubitis odo , ambitus cubitorum 
fedccmn. 

Vifitur in eadem Ecclefia ftatua Pii II. verfus capellam S.Pe- 
tri , &: e regione illius , loculus reponend^ ftatua: Pii III. qua: 
Rom^c confeda eft, propediem iftuc advehenda. 

In capella S. Johannis eft ftatua ejufdem fandi Johannis 
arnea. Ibidem fervatur brachium ejufHem fandi triplici clave 
obferatum j quarum unam Archiepifcopus , alteram princeps 
Senatus , tertiam redor fabrica: penes fc habet. Proxime ca- 
pellam memoratam eft Maufoieum Cardinalis Riccardi Pe- 
troni , viri fuo acvo prarclari. 

Riccardo Cardinali Pctrono Sac. Rom, Ecclefta vice-cancellario 
clarijTimOy jurifprudcntia lumini , qui poft coUcEium dccretum A. 
MCLI. a Gratiano Cluftno Sen. Ditiionis Decrctaliumfextum com- 
pofuit y (^ Bonifacii VIII ^ P. M. caufa in Concilium Vienn. for^ 
titcr defenfa , hofpitalifaniia Catharimc domo Ciftercienfium Char- 

tufianorum 



i 



, Captu wigepmum tenlum. j^j 

^ -^^* tnjtandfum e^ SanEiimanialium S. Jacinti dr S. Clar/c exfiruHis 

^^^^l' in fatrio folo ditatifque Monafieriis obiit Genu/c , Clementis p^. Pa^ 

*^^^ /^/ fa Le^atus A. Salut. MCCCJrilL Sen. Rejpuh. Civis optimi 

^^^ ^^ <orpus nonorifici exceptum hoc tumulo condidit 7 quem Ludovicus de 

Kecchiis cques S. Stephani adituus , amuente Alex, KII S. P. 

altiis coUocari curavit A. MDC L JTIV. Emendacum igitur 
r in co. oportet Ciaconium , qui Petronium Cardinalem Avenioni fato 

^^/, ii fundum narrat. 

f/,nw Ibidem exftat alia infcriptio prolixa qua narratur Pium 11. 

Ecclefiac ifti , prarfentibus odo Cardinalibus, Brachium S. Johan- 
do c^' nis Baptift^ a Thoma Paleologo Peloponefi Rege acceptum , 

onvmi dono dedifle anno mcccclxiv. pndie nonas Maii. Eo- 

^ificiis, dem latere vifitur BibHotheca , plim munitiffima codicibus : at 

j^ar- j^^'' ^i ^^i ruperfunt qui ad cantum pertinent, a Benedidino 

jcrxiii quodam Congregationis Cafinenfis exarati. In parietibus de- 

^ pifta /iifpicitur vita Pii Papx II. a celeberrimis picboribus Pin- 

^^q£^ turiccio , Petro Perufino & magno Raphaele Urbinate. VuJ- 

tus ad nativam /peciem delineati fiiere. In udo depidx hifto- 
.^^ ricc fingula: cxhibentur , pofita ad imum infcriptione cujufque 

tabulx hiftoriam explicante : nec ineratum Ledori forc pu^ 

to, fifingulashicexfcribam, quiapcrbreveslicet,totam-^ncce 

Silvii -five Pii II. vitam referunt. 

ppo. 

eil, Ad primam. 

j^neas Silvius Piccolomineus hatus efi patre Silvio, matre Vi- 
p iloria XVI 11. OUobris An. MCCCCV. Corfiani in fundis gen^ 

' ' tilitiis : Bafileam ad Concilium contendens , vi tempefiatis in Li^ 

^^ hyam propellitur. 

Ad fecundam. 

11115 

avfi jEneas Silvius a Bafilienfi Concilio in ulteriorem Britanniam 

^ps Oratory ac Scotiam ad Regem Calexium miffus ^ a tempefiate in 

Q^^ Norvepam pulfus efi , <^ per Britamuam Regios fpeculatores clu^ 

p^, dcns Bafileam revertitur. 

Ad tertiam. 
mo 
j^ Hic jEneas a Felice V. Antipapa Legatus ad Federicum III. 

^^ Cefarem miffus y laurea cortma donatur , (^ inter amicos ejus , ac 

•^^ fecretarios annumeratur ^ praficitur. 

1» 



izoei 
imnis 



5^6 Vidrlum Jtciltcum. 

Ad quartam. 

j£neas a Federico JIL Impennorc lezatus y ad Bugenium JV. 
mijjus y nonfolum ei reconciliatus cfi ^ fed Hypodiaconus ^ Secre^ 
iarius y mox Tergefiinus y deinde Sencnfis Antiftes creatus. 

Ad (jiiinram. 

JEncas Federica III, Imperatori Lconoram fponfam exhibet ^ ^ 
fucUiC laudes y^c Regu/n Lujitanorum complechtur 

Ad iextam. 

yEncas Senen. Antifies ad Califium Ill.Orator a Fcdcrico Imp. 
III. miffus Pont. ad beUum u4(iaticum armat , Q^ Patrum prin- 
ctpumquc omnium rogatione Cardinalis cfficitur. 

Ad /eptimam. 

Califlo mortuo JEneas Card. Scnen. acclamatione Patrum aper- 
tifque fuffrayis Pont. eliytur ^ Pius II. nominatur. 

Ad oAavam. 

Pius II P. JW. a Ludovico Mantuanoruyn principe , clajfe in 
naumachi.c fpecicm exccptus y vi. CaL Junias Mantuam ad indi^ 
itum de expeditione in Turcos convcntum inyrcditur. 

Ad nonam. 

Pius II Catharinam Scnenfiem ob innumcra cjus miracula inter 
Divas rctulit. 

Ad decimam. 

Pius cum Anconitanam expeditioncm in Turcos acccleraret ex 
fchrc intvriity cujus animam Eremita Camaldulcnfs in ca^lum efferri 
vidit .^corpus vero Patrum decreto in Urbem reportatum cft^ 

In medio Bibliotheca: vifuntur tres <^rati;c bafi infifientesmar- 
morcx , non xnex ut quidam aiunt ^ etcganti opere , unius caput 
defideratur. Imminet janux in marmore hiftoria Adami &: 
Hevx qui a Paradifo per Angelum pelluntur cuiu hac infcKi- 
ptione : 



Caput vigefimum tertium. j 47 

JDeam maximum ^ fojlcros offendi , ntrifque debeo 

^ neuter mihi. 

,j^ r^^^ Ad januam exterius depicta coronano Pu III. cum hac inf. 

"^ ' criptione : 

Pius III. Scnenfis, Pii II Nepos MDIII Septembris xx-. 
apcrtts clcclus fuffragiis , o[i^;o Octohris coranatus efi. 

' ^' Iridem obfcrvantur mtra Ecclefiam infignia Gregorii Papa: 

XII. & duodccim Cardinalium cum infcriptione fequente. 

Bominus Gregorius Papa ^II intravit Senas die riK Septeyn- 
'olrnf. ^^' ^^^ ^^^' Cardinalibus ut [cifma toUeretur^ ubt moram 

i m- traxit ufquc ad diem xxiii. Jan. ^ auEioritate ipforum 

Domini Pap^ (^ Cardinalium in ijla Ecclcfia multx in- 

dulgentia^ funt conceff^. Quorum D. Papa dr Cardinaliwn 

ad ferpctuam rei memoriam arma hic funt fojita tcmpore 

P^ ^>'^p^ '^'irr Bom. Caterini , o^crarii dilla Majorti Ecclcfi^e 

^ A. D. MCCCCVII 

E viano ed ftatua Marcelli fecundi Senenfis cum liac 1... 
criptione, 

MarceUus II P, M.Anno D. MDLV, 
Proxime portam legitur item in/criptio iftorc. 

Antonio Cujino Francifci F. Bartholomai N, Camcr^ Apo-^ 

ftoUc^c Clerico Thefaur. S. R. Ecclef Presbyt, CarJinali. T. 

'^^ S. MarccUi y ob. v. /. feritiam atque frudcntiarn. Martino 

V, x^r Eugcnio IV, fumyn, PP,aconfiliis innmts, ac fumme 
caro, cujus ctnis Rom^ ab anno MCCCC.YA A^IA^, in 
icde S. MariiC Majoris dicm Rcfurrcciioms expcctut. S P. 
(l^S. civi optimo paftori fuoviplanti.ffimo poni cunrjit 

Has infcriptiones hic confignare vifum \ quia plenrque inc- 
ditx funt, & fi qux cufe, in libris certc: a vulgari ufu rcmoris 
cxftant. 

Nec pra:rereundus filentio plureus li^^ncus in mcd^o Eccle- 
(ix fitus , ubi S. Bernardinus verbum Dci prxdicarc f )lcbat, 
ex quo ufu venit, ut concionatores alii hoc loco cc>na.)nes lia- 
bcant. In medio Ecclcfi^ fuit olinji fubccrrancum xdificiam 

Xx ij 



Tein 



ex 

m 









348 DUrium Itdicum. 

perclegans columnifque fultum, quod jam muris claufiim ca- 
rct adiru. 

In c( ^ronidejUna ierie vi/untur 1 70. icones ab liumeris /ummo- 
rum Ponci/icujii , non enini ftatux /unt integra: , ut quidam nar- 
rant , ^crum figlino opcrc llngula: funt. Init ordinem S. Petrus , 
agmcii ciaudit Hadrianus IV. nec tamenita accurateordo fer- 
variir , nonnull.x enim rcpccunrur : Pieudopap^e plerumque com- 
p:t rcnr oniulis veris Ponnficibus. Johanna olim ioidem exftabat^ 
icil ro^anre Clemente odavo jullu magni Hetruri^ Ducis anno 

: c d ic 9 . Augufti , nomcn Johanna: , in Zacliariam commuta- 
icini cit, iion quidem Zachariam Prophetam,ut quidam nupcrus 
cornmcnuis cft, fed illius nominis fummum Pontificem. Hxc 
porro Poncificum capica anno i^oo.confeda ibidemque pollta 
lunt. 

Proxime Ecclefiam Cathedralem eft baptifterium in Eccle- 
^ ) S. ];>annis hexagonum . in cujus medio ciborium eft ex 
nurmorc albo , & ex .xre fuio: videntur hiftoria: ad vitam 
S. Joannis Bapcifta: pertinentes : a periti/Ilmis artificibus, [ma- 
iinncque a jacobp de Qiiercia conrcda!. 

Scna fuifle putatur ex numero 28. coloniarum. ab Augufto 
in Icaha dcdudarum. Ea ohm in fingulari numeroexprimebaciir^ 
Sena : uc ex inftrumencis Urbis remocioris vecuftacis eruicur ; 
maxmieque ex diplomace quodam Nofocomii, anno 840. uc 
cxcercis nocisdeprehendicur, confcripco ^ ibi namqueleginir^ 
^chim Scna fcliatcrj verum anno 11 70. cum fuburbia S. Au- 
LMiimi cc Camuluxpomocnourbis includerencur, cccpcum eft 
c::nnnnpiuraliccr, Scn.v. Qua racione icem enunciacurinlibro 
BKchcmx, uc vocanc, cftquc vox Theuconica, uc quidam^ 
Langubarciica uc ahi xftimant 3 qua diplomacum publico- 
rcccpraculum cxprimicur. Ibinamque ad annum 1240. Sena*.^ 
i:^ pkuaricer efFcruncur. Infcripcio quxdam Gruceri Seniar 
ciiira ., p. cccLXXii. non Senam HeCrufcam re/picic ^ ut 
; jrat poftrcmus Plinii editor, ied Scniam IUynci, five Croa- 
r:x hodiernac oppidulum. Non enmi Senx deprchenfa fuir ; fcd 
Scnuc m Croacia, uc ccftificancur Scnenfes. 

Nuila ibi anciquorum monumentorum veftigia comparenc^ 
necquidquamxdificiianccCarolum magnum cxcicaci fiipereft. 
A Carolo magno adcpca Scna cwmofJiXtM dc hbcrcaccm , cam diu 
nndrujnquc recinuic, uc in codice manu fcripco Cardmalis Pe- 



uiiuina 



CapHt ^tgcftmmn tcYtium. j4^ 

tronii , cujus epitaphium fuperius adtulimus legitur : Sencnjis ci- 
vitas ( fic ibidem ) foft elargitamfibi a Carolo , qui 7na^us diElns 
siuinnio. cft ^ pcblicayn lihcrtatcmy anno falutis Soz.fibi frimo rcmpublicam 

fajn nar- ordimvuit, Petroiiius Cardinalis Clemente V. Pontifice floruit : 

Pernj5 ipfumque codicem fcripfifle creditur , aut faltem ejus sevo con- 

)r(Jo kx^ cinnatus liaud dubie fuit. 

wxzcom^ Ecclefiam Cathedralem, antequam a fundamentis denuo ex- 

i^f}j5;2f citata, ac B. Virginis nomine infignita fixiilet, S. Bonifacii no- 

.^ jiij^Q mine dedicatam fuifle narratur m manucrifpto jamjam mc- 

j^j^^^^2_ morato. Bonifacius V. Pontifex ( fic ibi ) crc^tus eft : natione 

«-y^ Scncnfis : inccrtnm cft qua familia oriundus y cum dichus 2/. tan- 

pj^^ tiim in pontificatu vixcrit 3 nec coronam fufccperit, Scncnfes oh cjus 

' - nominis mcmoriam cathcdralem Bafilicam divo Bonifacio dcdica- 

^ ' runt. Recentiores tamen ex RofRorum gente y Bonifacium V. 

P_, fuifle tradunt. 

^^^ ' Nofbcomium Senenfe Rehquiis Sandorum bene multis no- 

bilitatur, qux in capfa locantur. Eft ibidem codex S. Joannis 
Chryfbflomi , quem tradunt ejufdem fandi manu fcriptum fuifTe: 
complediturque commentarium in Novum Teflamentum. At 
licet bisSenaiteregerim, non licuit codicem infpicereejufque 
explorare vetuflatem. Similis codexChryfbflomiautographus 
^^^^? fertur extare in bibliotheca Scorialenfis: cujus fcilicet antiqui- 

^'^J tatis nemini doclo periculum facere concefFum eft. Anno pro-. 

• ^'^ ximo epifcopus quidam Grarcus autographa duoChryfbflomi, 
■'ir, ut quidem ipfe teftificabatur, LUDOVICO MAGNO obtuht, 
^^J- qux X. f^culo exarata fuifle compertum eft. Idem Senenfc 
^^ nofocomium, Archivum habet diplomatibus bene multis inflru- 
^:o ftum. Adeft ibi inflrumentum Ludovici Pii Imperatoris in Mo- 
11, naflerii S. Anthimi gratiam datum, & ab Ughello cufum in 
0- Itaha facra. Alterum diploma ab eodem Imperatore Audoal- 
r, do Abbati conceflura , quo fkculares judices a jurifdiclione 
io: in MonafVerium S. Salvatoris prohibet. Aliud item Clementis . 
jr III. obfervatur , Rolando S. Salvatoris Abbati concefliim an- 
i^ no 1187. ubi eidem permittitur mitrac , annuli pafloralis & 
j fandaliorum ufus 3 interdicitur tamen eidem facri chrifinatis un- 

dio , olei facri benedidio , altaris ecclefixque confecratio , or- 
dinatio Monachorum ^ nam iflha^c omnia Epifcopo refervan- 

* tur : vetat ibidem fummus Pontifex , ne ordinum facrorum 

caufa adeatur epifcopus quivis hsereticus,. 

Xx iij 






u/lo 



350 Diarium Julicum. 

Sen^ anno Cbrifti i^ii.littcraruni ftudia adveda funt : evo. 
catis ea de caufa Bononia dodoribus j qui ignorantiam incurii 
librorum & facultatum indudam, animis Senenfium depelle- 
rent. Nec incalfum accitam Magiftrorum turbam cafus edo- 
cuit y ii namque Bocinum quemdam Barocium lethiferic do- 
iftrinx femina ab annis viginti ipargentem deprehenderunt. Is 
enim idoiolatria: cujufdam cultum dilleminabat : neque moni- 
tus caulamque dicere juilus refipuit : fed obdurato animo,pro 
virili dodrmam tuebatur : quare in poenam violat^ corrupt^c- 
que religionis ultricibus flammis traditus confumtufque fuit. 
H^c i\\ chronico Senenfi Anonymi cujufdam. Ahus porro co- 
dex anecdotus cui Bichema nomen , tentatam diu antea ht- 
terarum reftaurationem memorat : nam anno uc habet ille 
1248. foluta pccuniarum pr^mia Magiftris, qui fortaverunt lit- 
tcrus coynyyinnis ( fic ) pcr Tufciayn ^ invitando ut fcholares venirent 
adjiudium in civitate Scnarum. Hinc fiorente in Urbe dodrina 
atque ftudio litterarum , Carolus IV. Imperator emifib Prag^ 
anno 1357. decreto, Senenfibus paria atque cxteris per Ita- 
liam univerfitatibus &: facultatibus concefiit. Studium^ ficille , 
quod ibidcm haiienus vipiiffe , fed his temponhus fcrmffu Dci alu 
qualitcr obfcuratum cffe diyiofcitur y in luccm decernimus erigere rc^ 
divivam. 

In ecclefia S. Dominici exftat tabclla B. Virginis puerum 
Jefum gcftantis, perite delineata atque depicla, quam tamen 
ferrco piclurar artiumque fxculo confcdam docent fiippofita 
cidem carmina. 

Me Guido dc Scnis diehus dcpinxit amocnis , 
Qucm Chriftus lcnis , nuUis nolit ay:rc pocnis, 

A. D. MCCXXI. 

Carmina iftharc Leonina, oppofitam, ut nemo non adver- 
tit , mcnti fcriptoris fcntentiam efferunt. Ex hujus autem tabeL 
l^ elegantia Senenfcs , rcftauratx piclorix artis gloriam fibi 
non Florentinis adfcriptam volunt : aiuntque Cimabuen Flo- 
rentinum , a quo reftitutam in Itaha picluram narrant Floren- 
tini , multis poft annis floruific, natum vidclicct anno 1140. 
qui tamen huic tabella: vix parem edidcrit. At contra pugnant 



pro 



dli' 



Caj>ut ^igefimum tertium. ^p 

Florentini non pofle Guidoni Senenfi calem reftitute nobili/fi. 
mx artis gloriam adtribui. Quamvis enim Cimabu^ ipfe par 
fuifllet, quod illi tamen minimb fatentur ^ reviviicentem Gui- 
donis operapiduram cum ipfb fimul Senisexftindam fuiflc- cum 
neque difcipulos inftituille feratur j imo vero unam hanc ip. 
fius tabellam refiduam efle , qux fane non fuerit ad pidoris 
peritiam arguendam fatis. Multos namque videmus innmi or- 
dinis 8c vulgaris famx piAores , qui nonnunquam vel cafu vcl 
attentioris exercitationis cauia , ab afllieta pingendi ratione re- 
cedunt. At contra Cimabue , niultis pidhiris peritiam tefti- 
ficatus fuam^ difcipulosetiamreliquit, qui fenfim longaque /c- 
rie magiftrorum , ad perfedam demum rationem pidur^ ar- 
tem deduxerunt. 

Extra portam Camulliam erigitur colunma marmorea, quo 
loco Federicus III. Imperator Leonorac fponfk primum occur- 
rit , ut fert infcriptio. 

Cafarem Federicuvt III. Imp. ^ Leonoram Jponfam 
Portuytlia Repsfiliamy hocfe frimum falutaviffe toco , 
latifque interjefe ctmfalutavijfe aujpiciis y marmoreum 
fofteris indicat monumcntum. 

A. D. MCCCCLL VI. KAL MARTIAS. 

Qu5e de nobiliflima urbe diximus magna parte viris clarifll 
Pyrrto Gabrielio , & Umberto Benevolenti viro Senenfium 
rerum perito , accepca referimus* 




ifi Diarmm Jtalimm: 

1 j 



Caput XXV. 

"JjibUothecci in palatio Magni Ducis. Infcrlptiones in domo 
D. Bonarot^. MonaHenum (^ Bibliotheca Camaldu^ 
lenjium. Bibliotheca tnfignis S. Laurentii. Ca%a ^e- 
dicea. tiumijinata , Upillifculpti ^ injcriptiones ibidem. 
Mufaum Gaddii. MonaHerium (^ Bibliotheca Annun- 
tiat^. Villa Stroz^orum ^ injcriptiones ibidem. ALdes 
Ricardi q^ injcriptiones ^ Bibliotheca B. ^arU Flo- 
rentin^ ^ catalogus codicum. 

XXV. FcbruariiFlorentiam adventamus,ibiqueaD.AngeIo 
Nincio Monaflerii S. Marix Abbate hofpitaliterfraterne- 
que excipinuir j necnon a Monachis iftius coenobii quibufcum 
duobus pene menfibus verfatus fum. Primis poft acceilum die- 
bus, comite D. Aniclmo Bandurio Ragufino ordinis S. Benedi- 
dd Monacho, Grarce perito , qui mihi' femper adfliit , ftudiirque 
meis pro virih mutuam dedit operam, urbem infpedum imus. 
Primoque bibUothecam SereniiTmii Magni Hetruriar Ducis 
adimus , codicibus Oricntahbus , Ebraicis, Syriacis, Arabicis 
inftruclidhnam ^ cufbrum copia ac deledu infignem. Ipfani 
curat , vir eruditionis laude toto orbe celebris Antonius 
Magliabechius. Is nos confiho , opera , hbrifque fuis , 
nam BibHothcca gaudet numcrofid^ma , pcr otium Flarcnti- 
num juvit afhduc ficubi cafus poftulavit. 

Pomcridianis horis D. Bonarotam virum nobilem, doAum 
&: antiquarix rciperitum , convcnimus. Is cx ftirpc magni il- 
Jius Michachs Angch Bonarotx prognatus, ipfas quas ilTc du- 
dum incolit ardcs. Ibidcm ncquc finc vohiptatc in muris dc- 
hncata vidmuis pucriha ejufdcm Michachs Angch expcrimcn- 
ta : quibus a tcncris ipfe , una magiftra indole , ceu ludcns fu- 
turam iis m rcbus peritiam prarnuntiabat. Adfunr ibidcm aha 
bcnc multa ejufdcm , primis pcnicilh hneamcntis figurataopc- 
ra. In iifdem cedibus hortante humanilhmo viro fcquentcm 
infcriptionem erui, in qua Confulcs notati. 

SIMOAIKIA 



n£ 



Flo^ 



Caput wigejimum qtmtum. 2^2 



SlMnAIKIA H KAI 

KAAojNTMOS EZH 
2EN ETH IA HMEPAS KT 
^Z;^^^ ETEAETTH2EN HPO IFKAA. NOBEMBP. 

*AT2T« KAirAAAo» TnATOIS. 



Ideft: 



r ibidm. Simplicia , jure tale nomenfortita ^ 

^ AnnUflr vixit annis undecim , dicbus JCJCIIl. 

^j BcfuncU efl JiTIII. Kal. Novembr. 



Faufio c^ Gallo confulibus, 

K<t\cJ ¥vfxj0(; idiprum fignificare putamus quod ^cfJwfic^y non 
enim proprium eft nomen , ied eo indicatur puellam recle & 
appofite Simpliciam nominatam a fimplicitate morum. 
|"^"S , Sunt item penes prarclarum virum Diptycha pulcherrima, 

rarerne- tabulis eburneis compada : tabulce porro anaglyphis ornat^ 

ibuicum funt, necnon infcriptione ab imperito exarata , hanc ibidem 

um diQ" expifcatus profero, nuUis expurgatam mendis. 

Bcncdi- 

[aiifque CONFESSORIS DNI SCIS GREGORIVS 

nii SILVESTRO FLAVIANI CENOBIORVM 

nuds BONA GELTRVDA CONSTRVX. _ 

.^l^cis QVOD EGO ODELRICVS ABBAS INFIMVS DNI 

Tpfam SERBVS ET ABBAS 

/^u5 SCVLPIRE* MINISIT IN DOMINO. AMEN. 

'^ .' Haud ica facile fuerit deprehendere qui fit ille Odelricus 

>^^^^^' Abbas, qua: Geltruda, quiveahi memorati in infcriptione : ex 

qua vix apta /ententia eruatun 
^cl^^^^ Exhibuit item nobis numilma fingulare maxim;^ formie, in 

^ni 1'- cujus antica caput mulieris velatx ^ in poftica vero vir ftans bi- 

[c gU' j-^j-q acuto ornatus, manibus pcdori admotis, in finiftrapal- 

s dc- mam geftans, ab umbilico ad pedes fafciatus : utrinque dux Ifi- 

incn' Jes fedcntes, ac loti flore pro confuetudine ornara:, palmam 

115 i^- manibus geftant 3 quodque fingularius tres litterx Ebraicar viro 

n ali^ ftanti fiiperfcribuntur hoc pado mx. Sulpicor autem perti- 

opc- nere ad vcteresBafilidianorum nugas in lapillis &c aliquando 

^rcm jn xre exprcilas. 

Yy 

IKIA 



554 Diarium Italicum. 

XXV 11. Primum convenimus virum CI. Antonium Salvi^ 
nium Gra:cxlingua:pcritiacunvprimis Italixnumerandum, in 
aliifque difciplinis adprime vcrfatum^ qui ftudiisnoftrisadnu- 
tum exinde adfuit : iblidofque dies exicribendis noftii caufa 
codicibus infumfit. Poft adiimus ecclefiam S. Crucis Franci/1 
canorum , in cujus frontifpicio fublimis engitur ftatua xnea S. 
Ludovici Thololani prariulis. In fepto Monafterii tumulatur 
Italicorum hujus farculi facilc princeps Galilarus ^ qui dire diu- 
que vexatus, &: compulfus abjurare dodrinam , multis invifus 
obiit. In bibliotheca bene multi codices fiint ^ fed pleriquc re* 
centes atque ad fcholafHcam fpedant , monftrant iliidem ope- 
rum S. Bdruivcntur^ codicem , ipfius , ut quidcm aiunt , manu 
confcriptum. 

Prima Martii Monafterium Camaldulenfium B. Maria: de 
Angelis, Magliabechio duce, petimus , comiterque cxcepti a 
Domino Abbate & a Monachis fingula luftramus. In Capitulo 
pidura: videnrur a Monachis Caraaldulenfibus , lottiFloren- 
rini pidurac reftauratoris difcipulis adornatse, anno circiter 1300. 
ubi revivifcenris, feu a priflina barbarie feie expedientis artis 
vefHgia comparent. In bibliotheca Monafterii fequentes co- 
d ices notavimus. 

Origenis in Gencfm adeft todex antiquus* 

S. Ambrofii codex. 

S. Af//r^r//^gyptiiAbbatis cpiftola. 

S. Bemardi operumcodex x 1 1 1. fkculi. 

if^;w/g//(AntiffiodorenfiS5 ut putatur J commentarius in Re- 
gulam S. Benedidi. 

Alius in eamdem Regulam commentarius acephalus. 

Hincmari opufcula defcripta anno Chrifti iz8o. & in eodem 
codice Martyrologium ipfb tempore confcriptum. 

Hugonis Magiftri de infHtuuone Novitiorum. 

Ciceronis qusedam. 

Horatii carmina. 

Quarta menfis Martii curante laudato humaniffimoque viro 
Magliabechio ^ accedit a Magno Hetrurix Ducedara miliifa- 
cultas exfcribendi C qua luberet in Bibliotheca S. Laurentii 
Quare infequentes pene totos dies ea in bibliotheca contrivi- 
mus, & fi quid aliud deinceps egimus, fiiccefivis id horis ge- 
ftum. Mihi ejufmodi ftudio vacanti ^ adfiiere femper vir am^ 



rumuLinir 
dirc diu- 



r,nianu 



ana: 



Caput wlgejirntm quintum. ^r^ 

linm Sjjvi ciflimus Salvinius , &: D. Anfclmus Bandurius haud levi ncceili- 

anaura in tudine jundus. Multa Gra:c^ Latinc exfcripta mecum tuli, 

/Jniadim- Notitiam codicum maxime Gr^corum exicerpfi, quam accu- 

(3l|pj ^^£ ratiflimo codicum Laurentianorum catalogo , ejufdem fereni/fi. 

^ Y^.^^£ i}^i Magni Ducis humanitate mihi tranfmiiTo, adjundam , in 

r ibquenti tomo pubhcare animus eft. 

Quinta ejufdem menfis Gazam illam Mediceam toto orl^c 

celebratiim adimus : qua: vero crebris itionibus in ea obfervatu 

.^^^^^T* digna deprehendimus , hic confertim confignare vifum^ mifl 

fis pro confueto more iis qu^ defcripta vulgataque fuere. Am- 
'"^"^ ^^* buJacrum illud majus , Auguftorum, Auguftarum aliorumque 

^f^" iconibus decoratum , totam pene Imperatoriam feriem com- 

F^^^^^^^^^j 9^^^ ^^^5 fruftra quarratur. Cumprimis fufpiciun- 
tur Alcxandri animam cfflantis caput : item Othonis atque 
. , Velpafiani. In proximo conclavi vifitur Venus illa Medicea 

^^^P°^ decantata , quod fabrile opus par nullum admittit. Ibidem 

'^P^'^ numifinatum /eries perampla , maximeque Graccortim ma- 

Ffcf^^ gna: form.T plus treccntorum , quorum pars magna rarifiima. 

irijoo. Eorum notitiam excipere magni laboris fuiilct ; h^c pauca 

is arris profcro. 

:es CO' Nummus Demetrii regis cum capite Demetrii in antica ^ in 

poftica vero prora navis, cui fuperfcribitur BAJ.IAEQX AHMH- 
T P I O T , fub prora legitur , 2 1 A a N I n N , hcTC vox Phoenici: 
buslitterishacformarepetitur ^L^^I, quibus exprimi puto 
Sidonem. ^^ t 

Nummus Tiberii magn^e form^, in antica Tiberii caput 
iRe- cuminfcriptione,TL CAESARI AVGVSTO D. D. COL. 

LipoiHcatempIum,PACE AVGVSTI PERP. 

Numifma Grarcum magn^e forma: , in antica CaliguLx caput 
Jem ^^^'^ infcript. r. rERMANIKOC. In poilicaad mediumarcx. 

B 

T HCMH 

TPOnOAE(«C 

H<KO 

ritO ^ 

f^. Qua figla cxprimitur NiycofXMSiiitf -. in circulo Eni *IPMOY 

ANernATOT nATPaNOC. 

Nui-nifiTia Gn-ecum Commodi, in cujus podica KOMOAOT 
BACIAETONTOC O KOCMOC ETTTXEI. NIKAIEaiN. 

Yyij 



int 
vi- 



^^6 Diarium Italicum. 

Id cfl:, Commodo Impcrantc mundus fclicitcr agit, Nic^noru7nj 
videlicet numifiiia , quod in icinere Orientali notavit item 
Sponius. 

In alio conclavi gemma: habentur lapillique fculpti : omnia 
hic iingularia, vulgare nihilrhxc notatu digniora vila funt. In 
Chalcedonico capita Tiberii &: Livia: , incredibili opuselegan- 
tja, duobus pollicibus longum. Caput Livix fblius item in 
Chalcedonico a peritiiTima manu. Vefpafianus item in Chalce- 
donico , adverfo ac prominenti capite 3 ita dode fculptus , ut vi- 
ventis quidpiam ac Ipirantis pnvferat. Marcus Aurelius&Fau- 
ftina in gemma^ parum vel nihil jam memoratis pulcritudine 
concedunt. Augulti AugulLrque pauci dclimt in hujufmodi 
ferie, adeo ut etiam Marciana, Trajani foror, cujus nummi 
perrari, iilic habcatur forma eleganti. Alia: infcripta: gemm^ 
ibidcm adiunt : hic aliquas proferre vifum. 

Gemma ex alreraparte virum exhibet dextra flagellurn ge- 
Itinrcin, ilnillra faicem, fub t^agello animal, urfum arflimo^ 
cui iupcrilribitur EIPHNH, circumautem ii^uram ETTTXI 
MAPKEA AE, pro v.rii')^^^ id efl, profpcrc dyi.s Marccllc. Ex 
alrcra vcro parre , Anriochix caput turrirum cum cornu co- 
pix ^c rcm^ne, arque micnprione fequenri, ATHEI TTXH 
ANTIOXEWN. i. Aujetur fortuna Antiochcnorum, 

h\ corncola capar Jovis Serapidis cum lole , luna, &: hac 
infcriprionc , A A M O N O C. 

In corncola Paris fedens ryram pulians cum hac infcriptio- 
nc (\c invcrfa a i t i T. v a. .J : i t d i v n i i j o z. Soli inviiii 
{ fic ) Lucius Aurelitis Titiantcs. In exergo ECri. 

In Hcliotropio ex altera parte convivium fculptum exprimi- 
rar^exaltcra vero ha:c infcriptio, 

VNI 

VENENVM 

A M B R O S I A 

CAETERIS 



notavic iteni 



Caput ^igefinfum quantm. j jy 

^ft ibidem teffera eburnea binas fequcntes pracferens in/1 

criptiones. 

C SIL. L. MVN. COS 

ilpri : omnia ATHAMANS 

viialunLlD MAECENATIS 

3pusclegaj; S P. K. I A N. 
JU5 irem ja Alia. 

unQaJce. L. AFR. Q^ MET 

lprus,utvi APOLLONIVS 

L&faa. PETICI 

jlcntuduie SP. K. APRILIS. 

kju/moilj' 

05 nuninu In vicino quodam conclavi congefta habetur innumera fu^ 

^ cremmz pellex vafbrum antiquorum , quantam nufquam vidimus , nullo 

^ ordine , quia aptus locus ad ea coUocandaparatur^ curfim ob- 

jjy^ (re. iervavi tripodes duos antiquiflimos, pra^fericula, ligulas , fex- 

^^^^ tantem & vafa liquidorum , fibulas , fcrigilcs , fiftrum & alia id 

TTTXI genus. 

\ n c^ Huic adjundum conclavc plenum iconibus anaglyphis, & 

infcriptionibus , qua: magna pars inedita: fiint. Ibi caput Ne- 
^^^ „ ronis adeft , itemque Domitiani j ac Juliac Titi , caput Trajani , 

aliaque ignota non pauca , Bacchus biennis , anaglyphum 

, Pfycnes& Cupidinis. Aliud in quo cymba , ibidemque colliga. 

^ tus Ulyfles confpicitur , & Sirenes inftrumenta mufica pulfantes. 

Quinque vafa Hetruica , qualia non pauca in Mufiis com- 
'^^'P"J pi?enc. 

In alio lapide infculptus vir fedens canem ad pedes habec , 

aliumque a tergo canem , infcript. 

L. SAFINIVS L. L 
ROMANVS 
SAFINIA L. L 
IVCVNDA 



iim 



vtch 



cprinii- 



Yy iij 



358 Diarium Italicum. 

Ibidem infcriprio murila habetur adludos equcftres /pedans 
ubiequorumcantum nomina, & fic habet. ' 



. . N. T R. 

MENIPPO CINIS X HILARO 

AEGYPT. PE I MACVL 

PEGASO AF. I AQVILInW' 



. EVTONSO AF. I PEGASO A 

I ADVOLA AF. I COTYNC. AF 



• • 



. • • 



I DROMO HISP. I SICA AF 

AF I PASSER. AF. I CIRRATO A^". 

AF I LVPO AF. I MELISS. Af" ' " I* 

GAL. I LVCIN. AF. l DELICATO MAV I 

AF. I SILVAN. AF. I PaRATO AF . I 

AF. in EVTONIO AF. V BALHST AF * 

AF. III PYRALL. AF. IV ANDREM Af'* 

AF. III PARDO AF. IV. SPICULO GAL Y 

AF. III ROMVLO I.AC. V. ROMVLO AF \l 

J^. RAPACE AF.i V. LVPO AF* VI 

W...IV BAETIC. AF. VI. PALVMBO AF.' VHl 

IV^ CAMM. AF. VI ROMVLO AF VIII 

IV. DAEDAL AF. VI. GLAPHVS SPH x' 

IV. GAETVL. AF. VI BALLIST AF Xllf 

'V. ALCIMOI. VI. MEMNO LAC XIIII 

. ..L M. S.SIBI COMPLEVIT OVOS I * 
C...D AF. ^ HILARO AF. ^ 



AF. 



Hi haud dubie equi notantur qui curfils pahnani in certa- 
minibusrerulerant^additisvidoriarumnumeris. Ibi videre eft 
Afncanos cquos quanto in prcrio Romani habuerint j nam 
maxinia pars memoratorum Africani funt. 

Equirum flngularium fi^niFerum qucmdam memorat aha 
inicrjprio ibidcm, qux fic habet. 

AVG N. EQVITI 

....LARIBVS SIGNIFER 
.... VIXIT ANN. LXXX. 
...BVS II. DIEBVS X 
... Q.. CATINVS C. F 

EQVES ROMAN.. 

L. L. PATRI PIIS... 

De cquiribus fingularibus fupra adum efl p. uy. 

In aho lapide iniculpta vidctur figura pucri nudi in fcopulo 



Citput n:jtgeftmum quintum. ^j^ 

•^csrpechnc rcdencis , & figara mulieris adftantis veftimenris opertc-e , infcri- 

^ ' ptio fic Jiabec : 

ri<I>EAmN ANTIOXET XPH2TE XAIPE 

. Ophelion Antiochene optime falve, 

Alias iQdideni benc multas infcriptiones crui , quas: fortaflis 
alio loco proferentur. In iis plera:que Hetrufcx cum Floren- 
tia: tunl Arrerii eruta:. Hetrufcarum interpretationem multi 
fruftra tentavere, quia perpauca: haclenus editas funt : forte 
tainen accrefcente earumdem numero quid lucis ad legendas 



' •• I» •».. 



F 

f 

* ••••••• 

F I 

^^ \ fineulas oriatur. 






Ha:c pauca de Mu&o Mediceo , cui par in Italia nullum , lirc 

confignamus. Omnia edere magnifudoris eifet, nec niil muL 

tis voluminibus in lucem fingula proferri queant. 

VI. VII. Marrii pomeridianis horis duce laudato viro Bonaro- 

viii ta Mufeun^ D. Gaddii, ex nobili ac Florentiac prxclaraGad- 

^^^' diorum gente , vifimus , ubi antiqua facrificiorum vafa bene 

xui multa, ftatux, /igilla &:c. id genus. Exflat ibidem nnmifina- 

^niL tum feries , verum nullo ordine , quo fadum ut luftrare fa- 

^^''" cultas non fuerit. In xyfto inferiori flatua^ non paucx & ico- 

nes : in iis caput cum humeris Maximini Imperatoris raritate 

ac pr^eftantia infigne^ nu(quam fimile exftare putatur. Certe 

cerfj- nullum mihi Italica monumenta luftranti occurrit. Aliam ibi- 

erc eil dem monftrant iconem marmoream Julias AquiIi.T Sever^ Ela- 

. nam gabali uxoris , jamjam memorata^ raritate haud multum in- 

feriorem. In horto infcriptiones aliquot erui : in iis harc infi- 
i^ ^jj gnis a^ftimatur. 

Agathopvs avg* lib. invitator 
qve ad modvm in introitvm portivncvlae 

Ad MONVMENTVM AVR.ELIAE IRENES SVPERPOSITO 
TlTVLO SVPER OSTIVM SCRIPTVRA CONTINETVR QVI 
TlTVLVS ATTENDIT IN HORTO EA OMNIA DI. SVO 

FeC IT 
QvAE PERTINENT AD MONVMENTVM SEPVLCRVM 

I S D E M 
Agathopi QVOD VIVVS ET IVNIA EPICTESIS 

Fecervnt 

, Ab IIS OMNLBVS DOLVS malvs abesto et IVS civile. 



j(^o Diarium Italicum. 

Ejufdem Agathopodis infcriptio alia Iiabetur in Grutero »• 
DXVIII. ubi itideni invitator vocatur 5 ejuiquc uxor dicitur, 

Lpictcfis. 

X. Magnum Hetrurior Principem duce D. Abbatc Mona- 
fterii convenimus, a quo pro innata humanitate nulla nonbe- 
ncvolentix Jignificatione ad colloquium admifli fumus. Juffit 
illc omnia in palatio exliiberi, piduras fcilicet maenificamque 
totam fupellcclilcm ^ quam iple fummo ftudio colTegerat, au- 
2;etqueindies. Ibi tabellarum^periti/Iimispidoribus, copiain- 
gens, &: Rapliaclis piclorum principis tabula eleganscumpri- 
mis fufpicitur , ubi B. Virgini /edenti inque gremio puerum 
|elum gcllann adftant quatuor Sandorum figurce. Ad pedes 
Virginisduo Angeli, puerorum forma, in voluminelegunt, tan- 
ta pcnna artificis adornati, ut ex ipfa vultiis forma aiius alio 
clior confeftim intellii]:atur. 

Annuntiarx Ecclcliam Sc Bibliothecam item vifimus^ inde- 
quc crutas Andrea: Contrarii, qui inter primarios feculi fui 
V 'AoAc;^^^ acccnfcrur , ad Pium 11. epiftolas a Salvinio exfcriptas, 
icccpimus : prmia fic init. 

Bcatif/imo atque Sancli.fjimo Tio II. Pont. Max. 

Andrcas Contranus. 

Supcriori y anno SanUiJJimc Patcr^ uhi cx urbc Neapoli proficif- 
cns Roriidm rcdii \ quum domum tuayyi acccjjijfcm ^ut te in eo digni- 
tatis jajtiqjo coujhtutum vidcrcmi ut qu,v mc tihi hcro y patri ^ pa^ 
trono atquc tutori ^ cui 7ne jam pridcm totum dcdidcram atque tra^ 
didcram ^ commcndarcm y poj} nonnuUa vcrha citro ultroquc habitay 
vinnini Samiitatcm tuam tum u mc pctujfc Lumani.fjime (j^ beni- 
'^vr, ut a?nncs cpiflolas 7ncas c^ orationcs qu.c c )na?iibus excidcrunt 
in uiunn (mul colIi<zcrc7n. Ey) vcro y finciijjimc Patcr^ etf 7}ia/^nopcre 
optabam ^ &LC. 

In pcrillylio fcpulcrumcxftat viri infidcntis cquo, ad pedcs 
ulque phalcracoj cum hac mfcnpnone. 

^nno Bomini MCCL.YA^.YI.Y. 
Hic jacct Doyninus GuiUclnms 
Balius oli7n T)o7nini A^ncri^hi 
ac Ncruona. ( (u ) 

XXVIII. 



3 Grurero f, 
xor dicicur, 

'arc Afona- 
ilia flon bc. 
mus. JuiEr 
njhcamque 
'^erar, au- 
, copiiin' 
scumpn- 
[) puerum 

unr, ran- 
iljus aijo 

[Sy inJe- 
:culi fui 
(cnpras, 



kni' 
crunt 



CAput wigefimum quinmm. ^^r 

X X V 1 1 1. Martii comitibus D. Anfelmo Bandurio & An- 
tonio Salvinio fidiflimis amicis in villam Strozziam admontcm 
Kugonis properamus •, ibique ad trecentas inicriptiones , cjua: 
maxima pars ineditxfimt, exfcripfimus: unam Latine & Grae- 
ce fcriptam , qua: mutila eft , hic proferimus. 




i 



MEDEAE NILO 

' * .' ! \ \ \ \ \ \ XANDRIA CVI FLOS 

VM IVVENTAE 

ARCARVM NOTA SVSTV 

NVIDA DITI 

C AAEHANAPIA KQPH nPOnO 

AQC AIQNTCOT 
. . . • VCTQtDOPOC TE 0EAC NEIAaTIAOC 

EICIAOC AFNHC 
EIKOCIAIC nAHP^CACA XPQNO/^/f; 

KEITAI ATKABANTaN. 



In tertio Gra:co verfu nct5u(po/>o$ lego. Gra^corum haec eft: 
fententia. 

— Alexandria pueHa famula Bacchi 
Et thalamifcra Dea^ Niliac/c Ijidis cajla ^ 
JBis viginti annos cum impleverit , hic jacct, 

Magnam item infcriptionum copiam in villa Ricardi ad po- 
moeria urbis eruimus. Eft ibidem ceu turriculo: marmorex 
fragmentum, qux cum integra confifteret quatuorcirciterpe- 
des a diamctro habuit. Ab interiori parte infculpta erat no- 
minibus Athenienfium , ita erafis ut paucifiima expifcari po- 
tuerim : fic autem incipit infcriptio. 



EPE X0 EIAOS 
EP I KTHTOS 

eE M 12 «N 
E T n O P O S 



eEOir TTXH 

TOKPATOPOS KAISAPOS 
3:TB..AH2 lAlOT AAPIANOT ANTdNElNOT 
KHOEISIH BAIlAEIAS TOT EIKOSTOT EBAOMOT 
FEPFASH e 



FAPAMONOS AI0NT2I0T 



Zz 



\i 



36i Diarmm Italicum. 

Alia qua^dam fuperfunc hinc & inde, ex quibus nihil noti- 
tix eruicur. tdcT eixoqtS eCJ^^^u , vigefimi feptimi , cave Cis putes 
harc dt imperii annis dici , non enim tamdiu imperavit Anto- 
ninusPius : ledeaexicquentibusjamamotislucemaccipiebant. 

Horis fiiccefivis dum Florentia: agerem codicum Monafle- 
rii cum Grarcorum tum Latinorum , qui magno ibi numero funt^ 
notitiam excepi fequcntem. 

Gr^ci prarftantiffimi magna parte funt. 

P/alterium membranaceum xi. ficuli. 

Aliud ejufdem xtatis membranaceum. 

'Ahud bombycinum xv. farc. 

Codex mcmoran. ubi Acla Apoflolorum & Epiftolx Pi/uli 
cum commentariis. Hxc ibi nota legitur. e;^a9>j eufrn « «JVaits 

id cft : Defcriptus efi hic liber tndiiiione 12, anno ( mundi ) 6^.^2.. 
( fcilicet Chrifii yS^ ) manu TheophylaHi freshyteri ^ in lcy: 
docioris, 

Codex bombycinus compledcns omnes novi Teflamenti li- 
bros 3 & poftea Synaxarium ac breve Menologium. In fine le- 
gicur ^ Xe^ei dnapmXi %f Ix^t^T^d Mcnfycov cf eTii ^^<^fi' (^Ul^ Ae- 
x€/^Ce^aj K)i , >?^'^ C i. Manu pcccatoris ^ minimi Marci : anno 
jyiundi 6S^o, ( id efi ^ Chrifii j^^S.) menfis Tjecembr.s 22.feriafe- 
cunda. In iequenti pagina exftant alphabeta varia Grxcorum , 
qiuT cum aliis ejus generis bene multis fiio loco dabimus. - 

Codex Evangeliorum x. fkculi mcmbranaceus. In fronte 
Evangelii S. Joannis depingitur idem Joannes didans Evange- 
liumiuum Prochoro difcipulo , appofito adutramque figuram 
nomine proprio, iWyyjjf, Ufo^ foi. 

Codex membranaceus Epiffcolarum & Evangeliorum xi. fi- 
culL 

Codex opcimo! notx xi. ficuli membranaceus , in quo ca- 
tena in Macchxum ex incerprecacionibus Anonymi , ApoUina- 
rii ^ Bdfilii y Chryffiomi , CyriUi y Eufcbii ^ Grcqorii Nyffeni y Ifi- 
dari relufiotce ^ Onzenis ^ Severi^Severiani y Theodori Antioche- 
ni y Theodori HeracTeota: ^ Theodori Mopfuefieni ^ atque Titi Bo- 
fircnfis, 

Codex membranaceus xi 11. forculi, Cacena in Lucam ex 
Chryfofiomo ^ Grcgorio Nazlanz^no y Grc^orio Nyffcno , Bafiito , Tito 
Bojirenfiy Ifidoro y Ntccta ^ atiis. 



m AfoDoile. 
numeroki, 



hmmnci ^, , Caput nsejimum qumtuw, 3^5 

^^^lj Codex bombycinus xv, ixculi, Anonymi expoCtip in Epi- 

' •/ ftolas Pauli. 

i^^^^. , Codex XV. fec. bomb. Philonis Juda^i opera quxdam. De 

,im \Ln4p mundi opincio. 

Codex bomb. xiv. fxculi , Ecclefiaftic^ hiftorix Eufebii li- 
bri quidam initio mutili. 

Codex bomb. .recens. Vita S. Antonii , S. Athanafio fcri- 

ptore. 

Codex bomb. recens, Baplii in Hexaemeron. In fine co- 
dicis homilix dua: hoihcntur Gregorii ^NyJfcni Bafilio adfcriptx. 

Codex membr. xi.fxculiS.Gregorii Naiqanz^ni carmen^ cui 
hhr^fi^ titulus, rs^olfjuof o¥ x^iMTi vj^iy initium , X^r^ avcL^ o$ ctyyou; 

f^tm^'^ ^r d^fofdpou^^. Gregoni Nazj^anz^ni Orationes cum quiburdam 

iilhi^M cpiftolis. In fine Orationum notatur numerus verfuum, vcrbi 

vii)(^f'^ ^r^zid..^ pofi: Apologeticum de fijga, 9i';^i cLcaL^T verfus i8 ^6. 

j* in l^l^ Codex alius ejufdem. 

Codex eoregia: notx x.. feculi membran. in quo homilix 
inieflri ^- Joannis Chryfoflomi ^\ ctHflt&ArTrlv' , de incomprehenfilili. Epifiola 

5 iJnele- S. Baflii ad Gregorium Nazianz. Homilix Joannis Chryf il^ 

uliMi ^i' ay^tjLtsjTOL^ & alix. 

^/ ; anno Codcx membr. xi. farculi Joannis Chryf homili^ in Gencfin, 

f^a{(' 2c in fine homilia in 40. Martyres. 

:^^in, Codex mcmbr. x. fxcuU, homiliac ejufdem in Genefin, & 

y^^ . in fine quardam alia. 

£^^^re Codcx membr. x. fxculi, ejufdem in Genefin , &: in finc 

mz^' cjufdem homilix 30. 

^^f^^ Codex membr. xiii. fxculi , Ephremi fermones quidam. 

^ Codex membr. optimx notcX, Theodoreti in Pfilmosfcriptus 

^^ a quodam Lucaanno 6615. id efi: Chrifi:i iio;. Ibidcm/f^e^r/u- 

ni introdudio in facras Scripturas. 

Codex membr. xiv. farcuU , Cynlli Alexandrini in Hefaiam. 

J Codex membr. xi. fxculi , Joannis Climaci fcala : itcmquc in 

V alio codice bomb. xiv. (xc. Itcm in aiio. 

7 ' Codex membranaceusodavi fxcuIi,I)/(?^//-.^w/'//g/At'opc- 

't,^' ra, in fronte lceuntur hxc carmina: 

Zz ij 



3^4 Diartum Ttalicmn. 

A"mo, 

Ovfculm %aarcJf h^p^cL ((iC) myjua^QL /uIX'^ 

'ZcifOaiCpcap ?^yijOv ^o^pvna mpTdf ay(L7t\{^ 

Epigra7nma in bcatum Dionyjium 
De calefti Hierarchia. 

^ngelic/c fapierJiic radios permultos ajfccutns 
Jd^niinibtis intelligibile aftrnm ccnfpicicndum pr/cbuifti. 

Aliud, 
C^leftiu7n chorearum ctim facros principefque ordines demulferis y 
Typoru7nque illorum qui certis formis confpiciuntur abfconditam 

mente7n in lucem produxeris, 
Eloquiorum quxviva fapientiapraditafuntfacem velipfum JDeum 

dclcciantem accendis., 

Codex membr. ^v.^xoxXi^Dionyftus de divinis nominibus, 

Codex recens bomb. Caftiani Abbatis ad Lcontium de Diil 
cretione ipirituum Gr^ce ex Latino. 

Codex bomb. Dialogi S. Grezorii Fapa: Graccc verli. In finc: 
legitur , t7V$ 9" « o r- anno viundt 68/6. id eft , Chrifti j^68, 

Codex bomb. rQcens.S.Thomas contra Gentes Gra:ce ex Lati- 
no. Ibid. Agapeti Diaconi magna^ Ecclefia: Epift. ad Juftinianura 
Imp. 

Codex membranaceus x r ?. fcculi. Vita: SS. menfis Odo- 
bris. Martyrium S. Artemii ^ Jacobi fratris Domini^ Marty^ 
rium SS. Acyndini , Pegafii , Aphthonii , Elpidophori , Anem^ 
podifti ^ Martyrium S. Mense. Vita S. Germani Patriarchx 
C. P. Martyrium S. Jacobi Perfe j Martyrium SS. Euftratii ^ 
Auxentii , Eugenii , Mardarii & Oreftis ^ Joannis Chryfoftor 
mi in filium prodigum j Martyrium S. Demetrii ^ Vita SS. Cot 
mx & Damiani 5 Martyrium S. Eleutherii 3 Trium pueroruni 
hiftoria^ Joannis Chryfoftomi in Philogonium •, Gregorii Naz^an^ 
zeni in Nativitatem Domiiii j- Joamis Chryfoftomi 'm Infantes^ 
Amphilochii vita Bafihi 3 S. Baftlii in S. Bapnfiiia 3 vita S. Joaa- 
5Js Calybit^.. 



Caput ^i^cjimum quintum. j^j 

Codex mcmbr. xi. fxculi,vka S. Barlaami &:Jofaphati. 

Codex Afccticorum mcmbr. xi. iarculi. 

Codex bombycinus. De SS. Synodis, Schifmatibus & hcTre- 

Ifbus. Epiftola ae fide in Armeniammiila a Thoma Patriarcha 

Hierofblymitano & ex Arabico inGra^cum verfa, de Incarna^ 

ct!.r tione ex verfione Abbucara. S. Bajilii Archiepifcopi Ca:farear 

Cappadociorhiftoriamyftagogica ecclefiaftica. S. Epiphanii de 
lixrcfibus. Jofcphi epifcopi Methones apologia ad hbellum. 
Marci Ephcfini. 

Ada Synodi Florentinx in cod. membranaceo.. 
De Concil. Florentino qua^dam alia. 
Codex membranaceus optim.T not.T xi. &cuIi-5 Epiftola Am- 
monii Carpiano , Synaxarium & Menologium breve, 
. . Codex bombycinus xiv. fec. NeEiarii 3 cur primo Sabbato 

^tJ^^ jejuniorum celeoretur feftum S. Theodori Martyris ^ ibidem 

^^^^^^ S. Bajilii junioris quardam- ^ Joannis Chryfofiomi homilix qua:- 

dam. Georzii Nicomedienfis in: S. Virginem. 
^i'^^^ Codex Domb. ubi multa varix cetatis^ Afcetica quaedam. 

t >0Y. Expojtio ^ argumentum capituyn adhortatorhru7n ad Imp. 

pV jufinianum per Agapctu?n diaconum* Maximi Tyrii opufcula y 

Orphei Argonautica. 
r Codex elegans x. feculi membran-, Herodoti hifitorix. 

Codex prarltantifiimus x. fcc. mcmhr,Thucydidis hiftoriar^cunT- 
^' ■ commentariis MarceUini. Qui fuitolim BufiniFIorencini civis. 

^ Codex membr. xv. {-3:.^. Thucydidis odo libri. 
^^^ Codex membr. xv. fTcuIi , JCcnophontis oeconomicus , Cyro- 

pxdia, Anabafis , Hieron. 
^^^' Codex membr. xv..fec. Xenophontis '^/jLy>t/jiovijdjujx'^ y xuo-if^ 

^)' yyiUyjo^ , de Equeftri magiftratu , refpublica Lacedxmonum , res- 

^' publica Athenienfium. Ty fioLX^e^camlrif Ko^i')^, bcati//inn Cori" 

^^}"^ thi { ah Corinthi ) de Dialedis • -Dionyfus H^ilyc. de Nomini- 

^^^ 5 bus , Thcotrhrafti Characteres. 

'f^' Codex bombycinusxiii. fcculi minutifiimo characT:ere,JW^- 

^^'' naljts quxdam , Jfcnophontis ^ epiftola:. Lony. Paftoralium Hb. i v. 

uni AchiUts Alexandrini T^^m de amoribus Leucippes &: Clico- 

tn- phontis. Chantonis Aphrodificnfis dc Ghcxrea cc Callirrhoe 

\S) amaroriarum narradonum hbri vii i. A^cnophoritts Ephcfiaca 

n- iibriv. Sunc autcm amatoria^ ut Hcliodori ^£thiopicaj opus 

Zz nj 



jg5 Diarium Itdicum. 

ineditum cft.Hujiis Xenophontis meminit Suidas.Hero(p Jy E'^g(7io$ 

^ ^\ Tn4 mAea?$ E(fi(nm , <c aMa : i. Xcnofhon Ephejius J Ephefiaca^ 
funt autcm amatorii libri x, dc Abrocomc ^ Anthia , de Vrbe 
Ephefiorum dr alia. Theodori Lafiaris Imperatoris epiftolse qust- 
dam. Athanafii quarftiones ad Antiochum. Gregorii item Na- 
zianzeni &: Bafilii epiftolar. Aifi)pi vita &: ejufdem fabulx, ut 
ante Maximum Planudem exftabant , ftylo yu^lQ. Planudes 
enim u^fopi cum vitam tum fabulas lonee diverfo ftylo^fuo- 
que more confcripfit. Initium vin-e fit habet : ^/0$ ? nav^oujijujdqtu 
AicniTnu. Ou ?C5c^' toV^ Tdf (ilof ^/«(peAefaTD^ Uo AlauTit^. Vita 
admirandt viri JEfopi. Non toto vita fua: temporc perinde dextcr ac 
rebus (lerendis utilis fuit ^fopus, Nonnullx fabulx a Maximo 
Planu^de prartermiflx funt. JEfopum, Deo favente, in fequen- 
tibus edcmus, qualis ante Planudem fuit. 

^fopi vita &:fabuLT ^ initium vita: yEfopi per Maximum Pla- 
nudem. U^ymTtd^ ^t^cnr t^ 09 otv^cJTro/^. 

jEfopi fabulx & Anfiophanis nubes in codice bomb. xi v. /arc. 
Codex membr. Volybii hiftoriarum hbri v. fub initium ha^c 
leguntur. A Wrio$ A*9Zc^oqfo$ x^ My>iiS/joi Aoy>^irh^ y m.biiw 
^ ^i^\oy ti^ cLm^ohtof j k^ ctWp^ct^J/x o/xj)ioif toutt?^ , e7V5 ^Tri 
m>S XtJi^S ctvXii y^a/ph Bii tIuj 'TTiXif S^eK*. id eft : Antonius Athe- 
nicnfis , qui vocor Loyjthctcs , hunc librum mutuo accepi , atque ipfi 
fimtlc exemplar defcripfi anno ab ortu Chrifii i^$f. exaratum in 
Vrbc Sena, In finehxc habentur ^ t-nX^ol^y^ td rapof ^^Uwyti^ 
Sre^pctpV U^ofiofet^^^y Xf c7xeuo(pJAct)60$ rV «n/LaV nsr^Si>ofiQv ttj^ «JAo- 
yi\fJ^y\i UiTt^fiA, /JiUul OK%Cticfi C* /rj^. 1. t? ^r /?) xe. StV^. i. -/^^y^- 
//////a- r/ htc Itber manu Stephani facri Monachi ^ Cimeliorum cu- 
ftodis vencrandi Prodromi bencdiHa Pctr^ , menfis OUobris diefecun- 
da ind. 10. anno mundi S^zf. ideft ^ Chrifti 1^17^ 

Codex elegantifiimus in fine noni aut initio decimi farculi 
membranaceus. Plutarchi vhdz incipiunt a Phocione , definunt 
m J. Ca:farcm. Ibidem refcriptum manu Cardmalis Beffario- 
nis , quo tcftificatur fe mutuo accepiife alium Plutarchi tomum 
& exportari curafle Venetiastranfcribendum,fequeMonachis 
S. MaricX Florentina: reftituturum poUicetur. At fato prxoccu- 
patus fidcm liberare non potuit. 

Codex membranaceus recens , in quo vita: Plutarchi inci- 
piunt a Thefeo , defmunt in Syllam. 



Caput wigefimum qmntum. 367 

^^^^m Codex bomb. xiv. fec. Plutarchi libri Moraliuin. 

^ 5 4»6/«. Codex bomb. xiv. &c. EjufHem opufcula. 

^^fhefmd, Codex mcmbr. xv. Plutarchi contra legcs Lycurgi. J?/»// 

de Vrtt epiftolx : £afilii epiftola ad juvenem. 

)k cp' Codex bomb. recens, Difta fapientum cxPlutarcho & aliis 

:em Na- colleda. 

3ular, uc Platonis de Repubiica , codex membr. xiii. feculi. 

ianudci Ejufdem Dialogi cum Commentariis Procli. 

lo, fuo. Ejufdem Dialoei 18. Dc legibus libri ix. 'Chtfofili. Epiftola: 5. 

cod. membr. xv. &c. 
Ejufdem Dialogi 14. cod. bomb. xiv. ixcuIL 
Codex bomb. xiv. ixc. Dc Hcrbis, & Plattmis opera quac- 



^fXtCTdC 



faximo dam. 



equen- 
[xc. 



m t^ 



tonis Dialogi quidam cum Commentariis Hermc/e ia 

Ph^drum Platonis. Itcm Procli in Parmcnidcm. Codcx fcri- 
ptus manu Hicromonachi Longini anno mundi 6967. Clirifti 
1459. menfe Odobri indift. x 1 1 1. ad uium Magnifici Dom. 
Joannis Quirini ex Stymphalo. 

Arifiotelis Rhctoric. cod. mcmbr. rccens. 
Simflicii in Ariftotclis Catcgorias cod. rccens bomb. 
porphyrii liagogc in cod. bomb. x iii . fec. 
^^ ^ Codex bomb. recens , Ifocratis Orationes 6. Arifiophanis 

^^^'^. fragmentum. BafiUi ad adolefccntes. 

w jfocratis Oratt. item jEfchinis Oratt. inVrod. bomb. xi v. fic. 

^\ J)cmofthms Oratt. quxdam in cod. mcmbranaceo recenti 

^y^^ J^emofthenis Orationes & cpiftolx quxdam in cod. bomby- 

^^^: cino XIV. fec. 

^^ J)emofthenis Orationes quacdam & cpiftolx Mfchirus ^ in co- 

» ^^ dice membr. recenti. 

Codex bombycinus in quo Dionis Chryfoftomi lxxx. Ora- 
Liones , in fine legitur. iTiAnd/jir -n? wtfoV /Sri^Aiof O^ ^ipi^ t/jS 

lunr (j-c^XT' fc7ci4, 2;^'Tu w fdcJSAifAiftu i)f. 

i. Ahfolutusbic libery manu mea Theodori Docianifilii Simeo- 
ms^7nehfe Februario indiciione 11. anni 68^6. (hoc eft Chrifti an- 
1]J5 no IJ28. ) decima oilava ejufdem menfis. 

CU' Codex bomb. :xiv. feculi Ariftidis Orariones. 

Codex bomb. xiv. f^culi Ariftidis Orationes, Item dialogi 
ci- quidam Platonis 5 Epiftola: ejufdem. 



HUP 






|6S Diarium Itdicum. 

Codcx fcomb. xiv. &culi, philojhati yita ApoUonii Tyanci 
& alia ejufdem Philofirati, 

Luciani codex pcranriciuus x. iarculi 5 fed iarcitus plerum- 
^ue recenriore manu , compledcns oAoginta libros ejufcicm. 
Codex membr. rccens,Z//r/*/;;/opcra,incipiunt abHippia, 
de/inunc in Alcyonem. 

rtolc7nxi Gcographia cum tabulis in codice membran. xv, 
iluculi. 

Codex mcmbranaceus xiii. /Irculi 5 Lexicon Grarcum , in 
cujus rine explicario Gnvca nominum Ebraicorum Scripturx 
lacra:. 

Codices duo bombycini compleclcntes totum Suid^e Lexi- 
con. In fine ultimi Tomi le<;icur : eTtAaaO)? 70* irafoV ^tQ\lo9 )f 
So-.JAi Oi^ X'f^^ ^*'*^ rea'p>iy 7V iSotjo^opV o¥ i^nt^T /t i^^ralfStxl. 
S\y^7i:i 9 /-t!ai lVri'a> u. i. Abfolutus cft hic liherjivc Suidas , manu 
v:c.i Gcorq^ii BMophori anno 6^10. id eft ^ Chrifti j^oj. indiEL jo. 



7):cr/is uoiii jf. 



Codcx bomb. xv. farculi Gloflarium Gra^colatinum , in cu- 
jus fronte legitur lia:c epiftola. 

C>^'>>Maxo$^iA6A<J)oc KyS^icL rraf <piXmm ^p^¥. 

i^avja liA^ o^ i^i:ii^ y iTTDitim j fJUiSlf Jouu/xa(;vv ^ Xv^<^ S 
71JMP Sluiaiif o¥ KS^pCii* o-v 3 vi)ujcnx4^/Jiotf Ajmcc Tn rtsrC^orpiX^ 
i^ V< ^ ywaS^K T« ccovv^ri^ eppofOd (pt\7UT7i fjut M(poL\i\^ 

JFrancifcus Philclphus Andrca dilecUJJimo , Salutem. 

Cum mihi cordi ftt ea qu^ tibi maxime flaccnt juxta legem ami^ 
(iti^ pcrftccre , fcripft quemadmodum rogafti. Nihilque fane admi^ 
rationc dignum peregi 3 fed quod fer vircs Q^ tempus licitum fuit. 
Tu vcro qui ciim hsnevolentia ^ amicitia^ tum difcendi ftudio nos 
loyi^ic fupcrajli , vale dilcHiftimum mihi caput. 

Codex bomb. xiv. feculi^Grammaticievarix, fcilicet , iV///- 
yftri^ Manuslis y PlanudiSy Joannis Patriarcha:, Dcmetrii ana- 
gnoftx 5 Hcfodi & Pindari quardam , Sapicntillimi Tricha , TtA')^ 
de metrJs. In fine legitur , HA8ey pjt^^ottuaItti^ tlA rS' A^^^iWist 

Vcnit Mctropolitanus 2^, mcnfts j4prilis ^ dic parafccvcs , id cft 

feria 



IpoHoflii Tyand 

^dm pJenun. 
ibros ejddea 
unr ai) Hippia, 

menibran. r 

Gnrcum , in 
ujii Scriprurx 

SuuU U)d^ 

ifif ^i^^i t 

)j, indui. ic, 

m. 

^c ad^^''' 
udio nc^ 

fcrt.i 



Caput mgejimum qmntum^ ^g^ 

fcriafcxtay hora frinut noHis anni 6S68, id e(t ^ Chrifli jj6o tn- 
diciione ij, Qiii fic ifte Mecropolitanus ienoranius. 

Grammatica Gr^ca Conftantini Lalcaris cuia Mediolani 
anno 1476. 

Codex bomb. xiv. fo^culi , Exercitationes Grammaticales. 

Codex bomb. Maximi Planudis de Grammatica , cujus 
annus C\c in fine notatur. er-^<r«At9. id eft, mundi fecundum 
Grcecorum computum 6849. Clirifti 1341. DeinJe in eodem 
codice Libanii Sophifta: epiftolici caraderes ^ Gcor^U Chocro - 
hofci de poeticis^ Arijiidis Monodia de Smyrna. 

Codex bomb. xiv. ficuli, Hermogenis fra^imenta. 

Aphthonii Sopliift^ &: Hermogenis Sophi/la: xiv. fa:c. coder 
bomb. 

Codex XV. feculi membr. Erotemata grammaticalia. 
Codex XIV. fxcuH bomb. Nicomachi ArithmQticz, Euclidis 
Geometria. 

Codex XIV. fccculi bomb. Homcri Ilias. 

Codex membr. xii. feculi Homeri Ilias, & in finc, de allc- 
goriis Homeri. 

Homeri Iliados editio anno 1488. Pra^mittitur epiftola Ber- 
nardi Nerlii ad Petrum Mediceum Laurentii filium. 

Codex bomb. xiv. ficuli , Hejiodi Opera & Dies cum fcho- 
liis bon^ notx, item Theogonia cum lcholiis , item fcutum 
Herculis cum fcholiis. T^/^^^m// Bucolica cum fcholiis. Dionyfn 
Alexandrini mundi ^ii^y^oxc,. Excerpta quardam ex Scriptara 
facra. Profodia. 

Codex bomb. Pindari cum fcholiis fa:c. xiii. 

Codex bomb. in quo^y?Ay/traaoedia:cumfchoIiis, &cDiO' 
vyfius Perihegetes cum fcholiis. In fine ^fchyli harc Icguntur. 
A W rSfUyl\M Kav^FTiW &ioi, ;^o'po< a/>tG. '^H rS «TfeczzroTV ;t^i^cf 

^(L<n\i% iVtjkicwo^ t^iOMma^ i^y]YjO}fi% mvn CHx^imct;. A mayio 
Conflantino elapfi funt anni lo^z. a Domino Chrifio anni /^^^. a 
crcatione mundi anni 68 jz. Excitavit autcm piijjtmus J?npcrator 
Jujlinianus trecentas fcxaginta quinque ecclefias. 

Codex bomb. xiii. forc. Sophoclis & Euripidis tragocdi^c. 

Codex membr. x i v. fa^c. Euripidis tragocdix fex. Sophoclis 
totidem. 

Codcx XV. fa:c. Euripidis , Sophoclis t^ ^fchyli tragocdi^ qux- 
dam. Aaa 



370 Didrium Italicum. 

Codex membr. Sophoclis tragocdia: xi i. ixculi. Olim in eo 
defcriptumfiierac vetusTeftamentum charadere unciali a /a:- 
culis circiter duodecim^ verum deletis pene prioribus, fubftr- 
tutus eorum loco Sophocles fuit. 

Codex bomb. xiv. forc. Sophoclis tragocdix, Dionyjius Perie- 
getes, Porphyrii Ila^oge. 

Codcx XIV. f.TC. bomb. Euripidts & JEfchyli tragoedia: qua:- 
dam. 

Codex homh.yi\vSxc\x\i^j4rifioph^mis comocdice 4.cum fcholiis. 

Codex alius bomb. xiv. farculi, Ariflophanis comocdix. 

Codex bomb. xiv. fecuh,7'/?r^m///cr&://^<?(^«jcumfchoIiis. 

Codex bomb. xiv. fccuU , Oppiayii Halicutica cum fcholiis. 

Codex bomb. xv. ftculi, Ovidii metamorphoricon verfio iii 
Grarcum per Maximum PLmudem. 

Catalogum Grarcorum , qualisfuperiusedituseft, manumea 
confeci : Latinorum notam ab amiciflimo viro Anfelmo Ban- 
durio, manu ipfius accurate exaratam, acccpi : eflque iflius- 
modi. 

Codcx membr. in quo epiftolx quxdam S. Cypriani, 

Codex mcmbr. Laiiantii Firmiani inftitutionum adverfiis 
Gcntiles Iibri vi. Infine \q.^xmx \ Fclicitcr fcripfit Ambrofus Mo- 
nachtis ^ complcvitque xvii. KaL Fchruarias ^ anno a ISI ativitatc 
Domini millcfmo quadringcntcfimo quarto dccimo^ 

Ejufdem alter codex mcmbranaceus. 

Codex membran. xiii. circiter fkculi, Milarii de Trinitate 
hbri XII. EjufdcmdeDedicationeEccIcfix, deSynodis, contra 
Conftantium libri 1 1 1. contra hxrefcs cjufdem. Exemplum 
blafphcmix Auxcntii Arriani Mediolancnlis epifcopL Ejuldem 
advcrfus Auxcntium Mediol. EjufHcm in Pfalm. Beati imma^ 
cuLiti, Dydimi de Spiritu fanfto. Gcnnadii de ecclcfiaflicis 
dogmatibus. Septem regulx Ticonii de exponcnda facra Scrir- 
ptura. Errores Gilhcrti Pidavenfis epifcopi damnati in Rcmenfi 
conciHo fub papa Eugenio. Fidcs Remcnfis conciliiab Abbate 
Clara:vallis Bcmardo didata. Libcr Boctii Scvcrnu de Tnni- 
tatc , ejuldcmdeHcbdomadibus, cjufdem dc fide Chriftiana, 
ejufdem dc duabus naturis &:una pcrfonaChrifti, ejufdem de 
Unitate cfTcncia: divinx &: proceflionc divinarum pcrfonarum. 
Athanafii epifc. Alcxandrini hbri i v. dc Trinitate, Iibcr fidei 
& cxpofitio fidci 5 Aihanafii ad Lucifcrum , Iibellus de mira- 



Cdputvigejtmum qwntum. 371 

;^^ ^" ^^ culis imaginis Salvatoris qua: crucinxa fuit a Judcxis, de exhor- 

^^'^^^^- tatione Monachorum. Qucxflioncs Athanajii Arch. Alexan- 

') ^"^^- drini de pkiribus & neceflariis rebus in facris Scripturis. H^ec 

omnia , exceptis epiftoiis ad Luciferum , ipuria funt. 
w Pcric- \it2L S. Antonii Abbatis audore S. Athanajio^ in gratiam Mo- 

nachorum Abbatia: Florentina: ex Gra:co verfa a Francifco Ze^ 
ix fZ' fhiro, 

Codex membran. in quo tranfitus B. Hieronymi, infiiper- 
fclioliis. que vita S. PauU primi Eremitse , in fine Leonardi Dati presby- 

IX. teri Florentini carmen de D. Hieronymo ad Nicolaum Me- 

fclioliis. diceum. 

'choliii. Codex membr. x. circiter fecuh. Eufchii Cciarienfis hifto- 

crfoin ria Ecclefiaftica ex verfione Rufini^Xhn ix. & ejufdem conti- 

nuatio ufque ad obitum Theodofii Senioris, Jibri 11. 
^umea Regulx SS. Bafdii^ Pachomiii^ Auguftini mcodicc membn 

)Ban- XIII. fxcuH. 

. jl^nji^ Ahus ccdex in quo Prologus Bafilii in regulam fuam ahaquc 

ejufdem, itemque epiftola Macarii .^gyptii ad juniores Mo- 

nachos. 
^^^[^^ Ahus codex membr. S. Bafilii de integritate virginitatis, ex 

Gra^co verf per Ambrofium Camaldulenfem , cum ejufdem 
Ambrofii prxfatione : Itemque fermo Bafilii ad juvencs , in- 
terprcte Leonardo Aretino cum ejufdem pra:fatione ad Colu- 

cium. 

S. Ephrem Syri Diaconi fermones , interprete Ambrofio Ca. 

mald, & epiftola ejufdem Ambrofli ad Cofmum Mediceum anno 

1458. Februarii 9. 
P|™ Codex membr. C/r/^r// Arelatenfis admonitiones. S.Ephrcm 

dc Oratione. Auguftini dcconfolatione mortuorum , & ahaejuf. 

dcm. Amhrofii de pocnitentia. Homilix diverforum. 

Codex membr. Gregorii Na^anz^ Apologeticus & alia: dua: 
^^^: cjuldem orationes. Bafilii epift. ad ipfum Grcgorium. Joan, 

"^" Chryfoftpmi de laudibus Apoftoli Pauli. Dionyfii Arcopag. cpift. 

^^^^ ad Timotheum de Martyrio Petri & Pauli. 

^^^^ Joann. Chryfoft. de dignitate Sacerdotali codex membr. 

•^^j' Lconis Papx epiftolx in cod. rccenti. 

'^ ^^ Hiftorice Tripartita: hbri xii. in codicc x. fcculi. 

'^"^: Scdulii Pocnia facrum in codice membr. 

fi^^* prudcntii de novo &: veteri Teftamento codcx recens. 

lira- Aaa ij 






nitare 
ontra 
limi 
iciem 

ilicis 



37& Diarium lulicum. 

DiMyfii Areop. opufcuk & epiftolsc in codicc mcmbr. 

Homilisc B. Gregorii Papac in Ezechielem prophetam numc- 
ro XXII. habitac in Patriarchio Lateranenfi, in baiilica ^ qujc ap- 
pcUatur Aurea. 

Ejuf3em epiftolac qusedam in alio codice. 

Liber Regulse paftoralis S. Gregorii. Item Vgonis de clauftro 
corporis & animac. 

-?//// Monachi de ChriftianaPhilofbphia, interpretelfidoro 
Monacho , cod. icriptus anno 1534. 

Sedie presbyteri de geftis Britannorum five Anglorum. In 
fine habetur catalogus operum Bedac. 

Remigius , Hieronymus in epiftolas Pauli. Beda in epiftolas 
Canonicas , codex bona: not^. 

Codex membr. xi. facculi in quo libri iv. de vita B. Grego- 
rii Pap^, a Johanne Diacono ad Johannem Papam 5 in fine le- 
gitur : Ego IJgo indignus Sacerdos inchoavi hunc librum viii, K, 
Septembr, ^ explevi eum xiiii. KuL OHohr. fcliciter concurrente 
fexto , indi[i. xv, Paffio SS. Marcelli Papa: , Anaftafii , S. Chri- 
ftinac , vita S. Hilarii , vita & Paffio S. Anaftafii cum undecim 
fratribus. S. Pantaleonis , SS. Quiriaci & Julicac , S. Margari- 
tac, S. Reparata: , S. Domnini , S. Callixti , S. Zenonis epifcopi ; 
gefta iandi Chriftophori, Pafiio S. Blafii. 

In alio cod. vita S. Francifci , item S. Paulo: vidu^. 

Vita S. Joannis Eleemolynarii a Leontio Neapoleos Cypri : 
in fine adduntur ab eodem Leontio qua:dam pra:termifla. 

Vita S. Bernardi Claravallenfis. 

In codice membranaceo vita S. Zenobii epifcopi Florentini 
per Joarmem Aretinum, cum ejufdem 7£^/^;7/>epiftoIaadJoan- 
nem Presbyterum S. Michaclis. Item vita S. Joannis Chryfbft. 
ex Palladio per Ambrofium Monachum veria ex Gra:co. In 
fronte habetur ejufclem Pra:fatio ad Eugenium Papam , codex 
membr. 

GuUielmi Abbatis vita S. Bernardi. Item Bemardi Abbatis 
in illud : Mifjus efi Gabriel. & Plandus B. M. Virginis , codex 
membr. 

Bemardi Abbatis de contemplatione. 

Sermones five vitx Sandorum diviii pro fingulis menfibus 
a Jacobo de Voragine , cod. membr. 

S. Bernardi & Gilberti in Cantica,iccmaIiiejufdemcodices. 



Cdput fvigefimttm qttintum. ^y^ 

Epiftola Andrca Notarii Florcntini de vita Ugonis Marcliio. 
ime- nis Florentini D. Nicolao Abbati Monafterii S. Maria: Flo. 

ap. rentinx compilata anno 1345. ^^^"^ chronicon^^r//»/, quem 

vulgo Polonumvocant, ufquead Clementem IV. Papam: hic 

dicitur F. Martinus ordinis Praedicatorum. Infuper chronica Ita- 
ftro lorum rcgum & Romanorum Impp. ufque ad Auguftulum , cod. 

membr. 
oro Vita Ugonis comitis Magdeburgenfis ad R. P. Celfum Ve- 

roneniem Abbatem S. Maria: ^ audore Laurentio Ciato Floren- 
In tino, Florentiac fcripta anno 149 1. cui adneditur epiftola Pc- 

tri Damiani ad Gottefrcdum Marchionem de vita ejufdcm 

)las Ugonis. 

Martyrologium. 
^Q Ricardi de S. Vidore opera in codice membran. 

^j^ Teuxonis Monachi expofitio in Regulam S. Benedidi. 

rr Joannis Gerpmis opera. 

Joamtis Gerfen ( hc ) Cancellarii Parifienfis de Imitationc 
Chrifti, codex fcriptus anno 1466. 

Conftitutiones Synodales D. Angeli epifc. Florentini & bulla: 
dux Eugenii Papa: IV. codex fcriptus a Laurentio Presbytero 
Florenrino. 

P' Zeonardi Aretini de bello ItaUco adverfus Gotthos Ubri iv. 

ad Julianum Cardinalem S. AngelL 

Ejufdem Leonardi Aretini & Po^H epiftolar. 
Francifci Vetrarcha operum codices aliquot. 
Hiftorix Monafterii Caffinenfis hbris i v. definunt ad tem- 
pora fchifmatis Petri Leonis. In fine legiair , Heufiachius , quod 
videtur fcribx nomen eflfe j codex membr. 

Matthai de Palmeriis de Temporibus , cum proemio ad Pe- 
trum Mediceum Cofina: fihum. Harc in fine leguntur : Antonius 
l^ Marii filius Florcntinus civis atque Notarius tranfcripfit Floren- 

'X //> ab Originali xi. KaL Januarii MCCCCJiTLT^IIL valcas qui 

[cps. Opus magna parte , ut aiunt , ineditum. 
is Libellus terrac fandar editus a fratre Bochardo. Item Orofii de 

X conftrudione Roma: : in fine epiftola quam mifere Teucri Eu- 

genio Papa: IV. 

Hiftoria Scholaftica. 
is fL Blondi hiftoria:. 

Hiftoria Britonum verfa ex lingua Britanmca in Latinam 
5. Aaa iij 



1lU 

iri- 
:im 
iri- 



ri: 



i.ni 
n- 
11. 



574 Diarium Itdicum. 

opdma! notx, codcx mcmbranaceus xii. feculi. 

Alii iccm bcne multi codiccs adfunt ad Philoibphiam, Geo- 
metriam , Thcologiam , Scholafticam, ad Decretales, & cafus, 
ut aiunt , confcicntia: Ipedantes. 

SalluJhusCrifpus , ^cJuJiijiuSy Trogi Pompeii novmnQ^ fcriptus 
anno 1405. 

M. 2"//////C/V^r^;7/-rOrationesfcptem, proCarcinna, delege 
AgrariaconcraRuHum, ad populum contra legem Agrariam, 
in L. Piionem, pro Rabirio Pifonc, pro C. Rabirio perduel- 
lionc, pro Roicio Comcudo. In lineharclcguntur. Hoffeptem 
Tullii orationes y qu^ antea culpa temporum apud Italos dcperdita 
crant , Pogyus Florcntinus , pcrquifitis plurimis GalliiC Germani^^ 
quc y fummo cton ftudio ac diltqentia^ bibliothccis y cum latcntes 
co7npcri(fct in fquallorc {^^ fordibtis , in luccm folus cxtulit y ac in 
prifiinam diqnitatcm dccorcmque Latinis mufis dicavit. 

7"///^// novorum Rhetoricorum libri iv. ieu ut quibufdam vi- 
dQtwr ^Cornificii Rhetoricorum ad C. Herennium, vcl, utalii 
pucanc, inccrci aucloris, codex xiv. ixcuh. 

M. 7^///^//^^ Amicicia^de Sencduce^Paradoxa cod.membr. 
Iccm ahus cadcm opera compledens. 

Ejuidcm cpillolarum ad Brucum, ad Q^Fracrcm libri 1 1 1. 
Ad Accicum Jibri vii. 

Ejuldcm Caco major,ieu de Seneduce, La:liusiivedeAmi- 
cicia ad Pomp. Accicum, Paradoxa ad M. Brutum. Pro M. 
Marccllo , pro Q^Ligario, pro Rcge Dejotaro, De officiis 
trcs Iibn ad M. hhum. Invedivx Sallufii in Ciceronem &: m 
Salluftium Ciccronis. 

Epiftolx ad Famihares aliquot, & in alio codice fimiliter. 

Dc finibusbonorum & malorum ad Brutum libri v. 

Alccr cadcm complcdens, in cujus fine ha:c Icguntur:^^- 
falvit autcni fcriptor foftrcma manuadiv. Kal. Junias y Verbianno 
incarnatL MCCCCVI. Item M^ TuUn Ctccronis fraq^mcntum dc 
ylcadcmwis , in cujus fine ha^c fcripta funt : Non rcpcritur plus ^ 
tanta Jiiit ncgligcntia atque infcitia eorum qui jam nos multis fd:- 
cuUs antcivcrunt : qui fu^ incriue utinam o^ ignorantia: prcmia 
dizna fcrant. 

Ejufdcm-dc natura deorum hbri iii. ad M. Brutum, dcfcri- 
ptus codcx a Marino Tomacello Ncapolitano. 

Rhctorica Ciccronis feu delnventionc libn iii. Itcm inccrti 



Cdput z^igcfnmm quinttim. ^yj 

^ aiKftoris, fcii, ut quibufdani placec, Cornificii Rhctoricoruin 

^' . libri IV. In frontc codicislcgitur : Ars novu (y^vcius Cucronis, 

^^^^^ Deofficiislibriiii. 

Ejufdcm Vcrrinar, Catilinarix, tres orationcs ad Carfarcm. 
^^'^P^ SMnflii \\\ Ciccronem &: Ciccronis in Salluftium. In fine codi. 

cis milccllanca qua-dam habcntur , &: inter ])xc cpigrammata 
^^^^ in laudcm illuflrium virorum, qux quondam in aula minoris 

•i^-ini, Palatii lcgcbantur, jamvero non comparent. 

'riiiicJ- Ejufdcm ad Qiiinclum fratrem de Oratore Ubri iii. 

;^» Codcx mcmbr. ^ulii C^faris commentarii caftigati a Ccl lo 

'(fiiu Conllantino v. c. 

njni^- Qmntilutni Inftitutionesoratorix, cod. mcmbr. 

itaUi Jujlini codices duo. 

jLi in Suctonius cum aliis fcriptoribus hiftorin^ Auguftx. 

Lucii Flori codcx membr. In fine legitur : Jfic Ubcr cfi 7nci 
m vi- u4ntonii Tomafi dc Corbinclljs confcriptus anno J^pS, 

jtjlii Pltnii hiftoria naturalis codex membr. 

C. Julitts Solinr/s Polyhifior. In fine lcgitur ; Mc Guido collc- 
ii^[}r. git i mcquc pcrcgit. Alius item Sohni codex. 

Macrobii Saturnalia cod. membr. fcriptusannoi^^i. 
jjj, T>iogcncs Lacrtius intcrprete Ambrofio Camaldulcnfi. 

A. GcIIii no(flium Atticarum codex. 

Flavti Vczctit Rcnati^ viri illuftris de re militari libri i v. Item 
^l Sc.xti Julii Frontint ftrategcmaticon libri iv. cod. mcmbr. 

VitcT Plutarchi in codicibus ahquot interprcte Lconardo 
Arctino. 

Anftotclis codiccs,Argyropvlo intcrprctc, jufili Cofina: Medi- 
cei. Alia ejufdem opcramtcrprcteLconardo Arctino. 

Tcrcntii Comocdia: vi. coci. membr. 

Lucani Cordubcnfis de Bellis Romanorum. 

Vtrplii opera in codicc mcmbr. Bucolica in alio codicc. 

Ovidii Nafoms mctamorphofes» 

Juvcnalts codcx. 

Scncc^t Tragocdia:. 



iV 
in 



ic 



376 Viarium luUcuni. 



Caput XXVI. 

Vrhs Veiorum. Injcriptiones queiam Interamna. De aquit^ 
duSiu Spoleti. De monte Luci. Monumenta Hijpellatum. 
^e Portiuncula. Terufi^ ohfervata qu^dam. De lacu 
Trajfymeno. Saxa loquentia Arretii. Adventus Floren^ 
tiamjecundo. Infiriptio infignijfima ad natalem Augufii^ 
Tiherii (d^ Livi^/peHans. Infcriptiones alia elegantes. 
In^rumenta fahrorum (^ ferrariorum ^veterum. Biblio- 
theca Fefiilana Canonicorum Kegularium. Statuafingu^ 
lares in ^dibus Nicolinis. Zenohia laureata ibidem. 

EO D E M anno 1700. fub finem Martii , juflii Pracfcdorum 
Congregationis noftra: Romam iterum urgentibus negotiis 
profedus fum. Ibique per annum Procuratoris Generalis offi^ 
cio fimdus, impetrata demum remigrandi venia, comite viro 
docto D. Couruer Sorbonico doclore , Perufiam iter inftitui- 
mus. Decima Martii in civitatem ut vocant Caftellanam di- 
vertimus , quam Veiorum urbem fuiile cenfent eruditi hodier- 
ni j antehac Fefcennium eflfe putabatur. Prius quam in urbem 
deveniatur ponte trajicitur Cremera fluvius , in quo infcriptio 
fequens. 



S. D. N. Pavli Papae V. Avcte 

Veientes 
Plateas Pontis Cremerae 

In VNDATIONIBVS PENE CONSVMPT. 
PlSTRINAQ^E PVBLICA PROPE 
CoLLABENT. GrAVI SVMPTV 
Aere PVBL. REPAR. MDCVII. 

NicoLAo Clementino gvb. 

A C P R A E F. 

Infequente Interamnam petimus , ubiin urnis tribus /equcn- 
tes infcriptiones comparent in *edibus Marcliionis de Caftelhs, 

quarum 



m^ 



lacu 



Cdput wigefi^numfexttm. ^jj 

quarum prior a Grutero quidem allara ^ fed maculis reiperfa , 
hic fana profertur. 

D. M. 

MEMOKlSfJFcJ 

FILI AVRELI 

CA. NAR. THAE 

PRINCIPIS GE 

NTIVM BAQ^VA 

TIVM QVI VIXIT 

AN. XVL 

Alia. 

C. STABIVS 

PVDENS 

VIXIT ANN. XIL 

Alia. 

DIIS 

MANIBVS 

PECVLIARI 

C. ROSCIVS 

HALIVS 

VERNAE SVO 

Ha: infcriptioncs manu IlluftriiTimi Philippi a Turre epifco- 
pi Hadrienfis exaratx, abeodemmihi dono oblatsc funt. 

Duodecima Spoletum venitur. In binis Urbis portis binx 
infcriptiones fugatum Hannibalem memorant. In aha porta 
ita legitur. 

Jtiamihal c/cjts ad Trafymenum Romanis 
urbem Romam infenfo agmine petens 
Spoleto mayia fuorum clade repulfus 
infgnifugaporta^ nomenfecit. 

In altera veroflc: 
J-iannibal deviHis Romanis ad Tranfymenum 
lacum , obfefo incaffum Spolcto , porta hac 
ariete perculfa , a civibus repulfus ^ lacej^tus , 
hic primum viclus , hofiihus vifus eflfugere. 

Hic D. Abbas] Courfier , cupidus vifendx Lauretan^ ^o- 

^ Bbb 



378 Dlarium luUcum. 

miis, illo dirigit iter^ intereaque in Montem Luci, fiveutvo- 
cant Mcntcluco 3 e vicino pofitum , profcdus , fiibjedam vallem 
atque torrcnLcm ponte mirx fiiblimitatis trajcci, qui etiam 
arquxdudu prargrandi inftruitur. Pons arcubus deccm , pilis no- 
vem conllat^ pilar autem in medio ea altitudine funt, ut ftu- 
porcm inlpedantibus adferant. Numerum cum arcuum tum 
pilarum alTignavi, quia plcrique omnes errant in reccnfione. 
Quia vcropons illc ab altcro latcre non crate, non canceIIis,non 
miiro munitur, nupcr quibufdam cafibus funeftatus eft. Spole- 
tinus quidam propriic uxoris faftidio, aliena^ cupidine dudus , 
confilium iniit fiiam paritcr uxorem 5c altcrius maritum prxci- 
pites dandi , &: viduam duccndi. Quaproptcr dolo uxorcm fiiam 
alteriufque maritum una cum conjuge , nihil fii/picantes ad 
ponrem ducit , ac impulfii duplici hominem prcecipitat 5 hinc 
uxorcm propriam aggreditur, qua: ope mulieris alterius pra:- 
cipicio eripitur. Scelcftus porro ^(^{(^ fuga proripuit. Narrant 
itcm Spoletinos duos , malx ad^ rei defperatione, nonita pri- 
dem in voraginem fe immififle : rufticumque nuper afino ve- 
(ftum excuirumquc, cum in prxcipitium irct^primo fentes ar- 
ripuifie, hinc pcriculo vircs augcnte ^ caput afim amplexatum 
ita falvum cvafifle. 

Mons Luci imminet Urbi , ilicibus femper virentibus vefli- 
tus, creditur autem ideo Montcluco vocari, quiaibidem ohm^ 
florente numinum cultu , lucus adcrat : hociieque in montis 
dcclivi obfcrvatur vctus Jovis, ut aiunt,tcmplum,cui fortafie 
vetcrum morc facratus lucus fucrat. Qua urbem rcfpicit mons, 
ab crcmitis duodecim incohtur, qui domos quique fuas habcnc 
paulum dilfitas , nec incleganter flrudas : ii nonnihil de coe- 
nobitica vita rctment. Habcnt quippe prxfcdum , ecclcfiam , 
cellam innrmorum communem. Si qui in ccctum admittun- 
tur, iinovitiatumpcragunt, &pcrinde atque in coenobiis cal- 
culis fubjiciuntur. A tempore ufque Gregorii magni folitarii 
iftic dcgunt : mcmoratque ipfe in dialogis llaacum quemdam 
in monte Spoleti verfantcm : monftrant ibidem rudcra vcterum 
cellarum qux a primxvis illis folitariis incolebantur. Nam 
putant ab Ifaaciifliusarvo, qucm pro patre & inftkuti audore 
habcnt, ad hoc ufque tempus iulitarios in monte Luci degifie. 

In Cathcdrali urbis ccclcfia id fingulare obfcrvatur, quod 
ambones duo a lateribus oflii ad plateam fpcdantes erigantur, 



Caput mgepmum /extum. 3 79 

m ibidem populo in placea congregato Evangelium & Epiftola 
Jegeretur. Dicunt fimilem aliis in locis ambonum ficum , non 
liodiemi fed antiqui ufus exftare. In frontifpicio ccclefic^ im- 
minet ofi:io mufiv um opus anno 1107. concinnatum , ut fequeo- 
tibus carminibus fertur. 

Hac cjl piclura quam fecit fat placitura , 
Tiolior Solfcrnus hac fummus in arte modernus , 
yinnis inventis cum feptem , mille ducentis 
Operarii Palmerius ^c. 

Hiftoriam Spoleti ediditCiampellus, qui nondumpublicato 
fccundo como faco functus, manufcripcum reliquic , adeflque 

inicdibus ejufdem. ta aii 

Decimaquinca Fulgineam veni , & infequence cum D. Abbacc 
Courfier Hifpclla cranfiimus, quod oppidulum vecerum monu- 
mentorum ruderibus inftrudum : in iis perampli amphichca- 
tri reliquiic. Cclebratur locus a Plinio fecundo 1. 8. Ep. 8. ubi 
dc oppidi amccnitatc , & proxime flucncis Clicumni jucundo 
alveo, clegancer agic. Hic juvac locum Juvenalis Sacyra x 1 1. 
farcire , nam & vicio laborac in edicis , & ab incerprecibus per- 
peram explanacur. 

5/ res ampla domi fimilifque affcclihus effet , 
Pinguior HifpuUa traheretur taurus , ^- ipf'^ 
Mole pigcr, nec fnitima nutritus in hcrhay 
latafed ojiendcns Clitumni pafcua fanyiis 
ircty 

Hic , ut manifeftum , Hifpella legendum : agicur cnim de 
tauro in pafcuis Clicumni & Hifpellx nucrico. Incerprcces por- 
ro pleriquc omnes HifpuUa, hic mulierem obcfam cxplicanc; 
HiipcIIa legic olim Cluvcrius , ouam vcram cllc lectioncm , qui- 
vis fpero cmundx naris cxftimabic. 

Indc aUquoc milliana cmcnfi in ccclcfiam B. M. dc Angc- 
lis advcncamus , ad S. Petri Vacicam excmplum conftrucbam , 
tholo ornacam , acque peramplam. Sub cholo in mcdio cccle- 
fia: crigicur capcUa antiqua, rudi opere , quam Portiunculam 
vocicaiu. Aiebacquc Francifcanus quidam , parccm capcllx 

^ B b b ij 



380 Diarium Italicum. 

ab eremitis olim qui ex Oriente iftuc conceflcrant ftnidam 
fuifle. lifque regreflis, in patriam S. Benedidum, afflante nu- 
mine, auxifle capellam ad ufque certos, quos monftrant, lu 
mites. Fides efto penes aucHiorem. Denique aiebat S. FranciH 
cum manu propria opus totum abiolviflt qua forma hodiequc 
confl^icitur ^ locum olim ad Monafterium Benedidinorum 
Aflifii pofltum pcrtinuifle , fcd Francifcanis , indido cenfu , con- 
ceflTum ^ ac ipmm denique cenfum remiflTum. Muro Ecclefix 
fons uberrimus hxvQt ^ viginti fcx fiftulis aquam perennem emit- 
tentibus. 

Perufiam ve/peri venimus. Urbs /atis ampla eft , in montc^ 
fita , fed minime frequentata , aiunt arquare Senas. Ecclcfia 
Cathedralis antiqua opere rudi , in qua fervatur , aiunt , nuptia- 
lis a S.Jofepho B. Virgini datus annulusj ad utrumque portx 
latus ambones ad platcam ipedantes eriguntur,. perinde atque 
Spoleti. Inde in Monafterium S. Petri Benedidinorum Cafli- 
nenfium concedimus, quo elegantius aliud vix occurrat. Ec- 
.clefia nullis non ornatibus decorata, duplici columnarum mar- 
morearum ordine fulcitur. Altare egregi^ pulcritudinis ^ infe- 
rius totum conftat marraoribus variis, ornatum columnis a la- 
teribus ^ fuperius vero quafi tholi forma faftigiatur , veftitum la- 
pidibus pretiofis, achate, corneola , lapide azulitano. Cathe- 
dr:e chori , delincatore Raphacle Urbinate , inferiores teflellato 
opere, fupcriores anagrypnis pulcherrrimis concinnatcT. Mo- 
nafterium totum nitet , magnifice ftruc^um^ tribus periftyliis- 
exornatum. 

Infequente ad oram Trafymeni lacus non modico tempo^ 
ris fpatio iter fecimus , qui HannibaHs vicloria , Romanorum 
clade nobilitatus, paulo minore circuitu cft Volfinienfi^ fed 
quia figuraeftadcirculumaccedente^ haudminusoccupatfpa- 
tii. In lacu tres infula^ funt^ qua:maxima infula grandis, I/ola 
zrande dicitur, habctque montem & huic fubjedium oppidu- 
Tum cum coenobio Francifcanorum ^ alia dicitur ifola fulvcfey 
tertia, ifolcUa^ qu^ minima omnium eft. Lacui adjacet pla- 
nities ingens , culta & feraciflima j nulla fertilior in Itaha 
eflet , nifi Clanis fluvius reflagnans circumjeclos operirec 
campos. XVIII. Martii Arretium adventamus. Qux urbs 
multis nominibus infignis , venerand^ antiquitatis veftigia prx- 
fcrt, & infcriptiones tanto numero , ut dcrivata a majoribus. 



Caput mgepmumfextum. 381 

voce & fama , faxa loquentia , fa,fji padanti y in urbe fiiifle fe- 
rantur : quod profanum vulgus , de lapidibus vocem emitten- 
tibus interpretatur 5 at iagaciores , id de infcriptionibus incifis 
apppofite didum aeftimant, Sed infcriptionum earum magna 
pars periit, diruptis, ina^dificia admotis, in calcem verfis raar- 
moribus : nec fpernendus tamen earum numerus fupereft j in iis 
Hetrufcse non paucac. Qua: -^tmilium Paullum , L. Lucullum , 
Val. Maximum fpedant , meo judicio fiiipicione laborant, atque 
fequiore 2evo concinnatat videntur. 

XIX. Florcntiam fecundo venimus , atque a D. Abbate , &: 
Monachis S. Maria: fblitis humanitatis ac benevolentia: offi- 
ciis exceptus, aliquot exinde diebus aduetam operam exfcri- 
bendis Laurentianx bibliotfaecar codicibus , opitulantibus de 
raore Antonio Sal vinio & Anfelmo Bandurio , infumimus. 

X X L Rogante D. Blanco , inclyta^ Medicea^ Gaza: cura^ 
tore , ad a^des Illuftriffimi Marchionis Nicolini properamus. Ha- 
bet ille domi icones marmoreasnon paucas^ interque alias Re- 
gis cujufdam Syria: marmoreum caput cum humeris , Antio- 
chorum quempiam xflimo, caput item Philofbphi ignoti, Se- 
cundumRomam nullain Italia urbs, tanta hujufmodi fupelle- 
dile gaudet quam Florentina. Non enim in fblo Magni Duc*'^ 
Xyflo, cujus monumenta, omnia perorbem mufa:afuperanr 
fed etiam in a^bus optimatum Urbis innumeras pene comoa 
rentflatud:, icones marmoreas, infcriptiones , anaglypha. Hi: 
fingularitatis caufa infcriptiones nonnullas elegantes adferunu 



Bbb iij 



jSt n^Urium ItaUcunt. 

In aiibus Rodulfhiorum invia Ma^io diila JElorentia. 

I 

TI. CAESARE. TERT. GERMANICO. CAESARE. ITER. COS 

cn. acceio. cn. f. arj^. rvfo. lvtatio. t. petillio 
p. f. qvi ttvir 

decreta 

AEDICVLAM STATVAS HAS HOSTIAM DEDICATION I 
VICTIMAE NATALI AVG. VIIL K. OCTOBR. DVAE QVAE 
P. P. IMMOLARI ADSVETAE SVNT. AD ARAM QV A E 
NVMINI AVGVSTO DeDIC. EST. VHII. & VIIL K, OCTOBR 
IMMOLENTVR 

ITEM NATALI TL CAESARIS PERPETVE ACTVRI 
DECVRIONES. ET POPVLVS cenarent. OVAM 
INPENSAM Q:.CASCELIO LABEONE IN PERPETVO 
POLLICENTI. VT GRATIAE AGERENTVR MVNI 
FICENTIAE EIVS. EOQJVE NATALI VT QVOTANN I S 
VITVLVS IMMOLARETVR. 

ET VTNATALIBVS AVGVSTI ET TIBERII CAESARVM 
PRIVSQ^VAM AD VESCENDVM D E C V R I ON E S IRENT. 
THVRE ET VINO GENIIEORVM AD EPVLANDVM 
ARA NVMINIS AVGVSTI INVITARENTVR. 

ARA NVMINI AVGVSTO PECVNIA NOSTRA FACIEN 
DAM CVRAVIMVS. LVDOS EX IDIBVS AVGVSTIS 
DIEBVS SEX INFACIENDOS C V R A V I M V S. 

NATALI AVGVSTAE MVLSVM ET CRVSTLVM MVLIE- 
RIBVS VICANIS AD BONAM DEAM PECVNIA NOSTRA 
D E D I M V S. 

ITEM DEDICATIONES STATVARVM CAESARVMET 
AVGVSTAE MVLSVM ET CRVSTLA PECV>3IA NOSTRA 
DECVRIONIBVS ET POPVLO DeDIMVS. PERPETVO- 
O V E EIVS DIE DEDICATIONIS DATVROS NOS 
T E S T AT I S V M V S. QV E M D I E M QVO F R E QV E N T I OR 
Q^VODANNIS SIT. SERVABIMVS. VI. IDVS MARTIAS. 
Q^V A D I E 

TI. CAESAR. PONTIF. MAXIMVS 
FELICISSIME EST CREATVS 






Caput wigepmum fipctum. jSj 

Alia infcripio de cohortibus vii. vigilum. 



INARE PR. VIC. ET FIRMO AMVNTIA 

LPIO FIRMO FR. RVFIO VERINO FR. 

. . . . AIENTES SERARIO CLAVDIVS GNORIM 

CTVS A VEXILLATIONE ET LVDOS EDIDIT Dl.... 

ATIS ITEMSCENICI BLVVIVS GLABER ARC... 

► . . .ENIVSEVCARPVSARC.V0LVSIVSINVENTVSSTVP.SVE.IL... 

. .CVNDINVS. STVP. lvcilivsmarcianvsarc. VINDICIVS feli.. 

. AVIVS SATVRNINVS SCVRDATIVVS BAIANVS OPERA. FELICISS. 



. . • . 



H. I. V I G C O H. 1 1 1 f. V I G. AONI C R A T E R E 

; SEROTINI7CAES. ;MARCELLINI 

ILI HELIODOR. VINDICI FELIX MINVCI SECVNDl 

GEMELLE FELICISSIM. 7 PROVINCIALIS IVLIANI 

...ACCI MONTANI. IVLI DONATE TVRI lANVARl 

; QVADRATI MESSI MESSIANE STATILI SAT YR. 

FVLVI SOCRaTES. TES 7 DECEMBRIANA VENATORIS 

7 IVVENTINI AMET FELIX 

CAACINA VALERIANE SVELLI SECVNDIN. AEMILI FELIX 
ARRVNTI VALERIAN. 7. ASCLEPI COH. V 1 1. V I G. 

7 COLDVCOljJIS IVLI FELIX 7VICTORIS 

^..LVVI GLABER ARC. LICINI MAXIM. 

BENI EVCARPE ARC. D ATI BE BAIANE 

. . XENONIS FLAV. SATVRNIN 7.RESTVTI 
...lANVARI PEREGRINI VOLVSSI INVENTE 

. . . H. IL VIG* CORNBLI SOLVTOR ITeM CLASSI... 
. ETIS COH. V. VI G. T-QVADRI ER... 

.. . VVAAL 7.VERINI NAEVIE 

. ER. STATIISEVEREFLAV 

. CE. RVFI 

. . . . ANI. A.,.CLAVDIAN 

. N E. ...... V I G. 

..••.. NI 



3^4 



Diarium lealicum. 



Aliud cjnfdan infcri^tionis frayncntum. 



, . . VS CVM SVIS ACROAMATIBVS NOMlNIBVS 

LA BER ARC. DEMETRI AMMONI ARC. GRECVS 

CVS. LVCILIVSMARCIANVS STVP. GRECVS AVREH 

RELI SERENE SCEN. GRECVS VARENI EORTVNA 

LIVSIOVINVSSCRIPSIT. 



. E 
. . V AR I 
. . ON IS 

C. LABER. 
SERVANDE SEC. 
CEIEIEN i EVCARPE SC 

7 CANDIDI 
LAFLI SABINIANE 
.ASiNI INGfcNVE EXO 
7 VICTORINI 
I AEG I V ERE 
7 E V S C E M I 
CORETI VERISSIME ARC, 
C O H. II. VI G. 
7 METRETIS 
ANNI JANVARI S C. 
l LA VI RE B VRRE 

M A X I M I 
DOMITI OCTAVIANI 

CANPIDIANI 
L V CI LI MARCIANE 

COH. III. VIG. 



. 7 VICTORIS 
.ONIMAGNIAN E 

SENTI IVCVND E 

AELIIANVAR I 

7. P A V L I 
A VREL i ALEXANDE R 

7 FE LIC IS 
CAELI SATVRNINE 
COH. IIII. VIG. 
7. C A ES I 
ARRVNTI FILVMENE SQ. 
I VLI DON ATE 

7 PRO VINCI A LIS 
I V L I P ON ATE 
7 PEREG RIN I 
SC R IBON I MARIANE 
CORNELI SOLVTOR 
7 DECEMBRIS 
COSSIDENI IVSTINE 
VARENI FORTVNATE 
AN FI FE L I X S 

7 I V L L I 
SALVI VALERIANE 

7. ASC LEPI 
DEMETRI AMMONI 

C O H. V. V I G 
7 VA LENTI S 



C O H. VI. V I G. 

7- A P R I 
CLAVDI GNORIME 
7 MINDIANI 
AEMILI INPETRAT E SQ. 
MINVCI SECVNDIANE 
7. I V L I A N I 
FLAVI IOVINe 
7. SE VER l 
B AET l LVXv^RiMVL 
AEMILI FELIX S 
COH. VII. VIG. 

7. A V I T I 
LI C IN I MA XIME 
7. V I B I A N I 

ANTONI SEC VND E 

7 LON G IN I 
VALERI HERACLID i 

ITEM EX CL. PRIMIS 
7. QVADRI EREFID... 

NEVI EVTYCHI.... 
7 TRI ERES S PE... 

FL AV I AN T IOC... 



J V L I D O M N I 



OR FE LICIO N 



• . . 



Aliud 



G. 



Caput <vlgejtmum fixtum. 



J8; 



Aliud ejufdcm infcripiionis 
froffnentufiL 



fra^enium aliud 
tjnfdem infcrift. 



lYL. r . i 


«• • • • • yi.*. 


COH .... 


• « . « MARI. • 


MITR .... 


COH. VI. VIC. . . . 


ANNI I AN . 


7SEVERIAN.... 


VIBI CEL . 


fi CLAVDI GNORIM.. 


F L AVI MAR ... 


• . . A T A. III..... 


7 CANDIDI . . . * 


> . . . S P R . . .* 


LVCILIMARCIA. . . ' 




IVLI MAXIME . . . * 




. C O H. 1 1 1 V . . . • ' 




•7. VICTORI. . . 




AVRELI EXXOT . 




DEDIC 




£ T • • « • 





Frdimentum infcriftionis 
ffeBantis ad claffem Mifenatium aut Ravennenfum. 



ID 



PR. M. 

fide 

EVTICHIAN 
TRIERIS SPEl 
i ANTIOCE 
IVLI DOMNION 
7 LIBVRNA FIDEI 
AELI -ALEXAN 
ME 
APR 7 A 



Ccc 



386 



Diariu?}2 Italicum, 



m • I 



Jnfcriptio mutila a Fabreto 





• 


• . 
. . • . ij 


F L O . . . 


. • 


• 

. • • • 






• . • • o 


F LOREN . 


• • 


. • • < 






• . • . 


VA LEN . . 


• • 


» • • 1 




■ 


. . . ITI V S 


GENIALI . 


. . 


• • • a 






. I V S 


APRONIANV 


S 


. . • • 






. . ARPIV S 


S AL VI V 


s 


• • • • 






. ARPALIV S 


PROCVLV 


s 


C A . , • , 






. ATILIV S 


PA V L L V 


s 


M I- . . . . 






TVRANNIV S 


R V F V 


s 


E X I L .. . . 






CALPVRNIV S 


M A X I M V 


s 


IVLIANO . . 




• • • 


• LARCIV S 


VEN VST V 


s 


FORO POP.. 




. VERO 


I I 






cos 


• • 


. C. V I B I V S. 


VE RV 


s 


PLSTORIO . 




C VERANIV S 


SEVERV 


s 


EMONA. .. 




. M. TERHNTI V S 


LEO 




B O N O N . 




• C^ ATINIV S 


C LEMEN 


s 


LARINO 




• C. SATRIV S 


MAXIM V 


s 


V ENVSI A 


A 


C. ] 


P ET R O N I V S 


CERT V 


s 


V ERONA 


X I A 


^; 


CIRCENIV S 


C A N D I D V 


s 


FERENT 


. CA 


\LFIV S 


PRISC V 


s 


TREB VL • 


. o s 


C. C A S S l V S 


BRIMV 


s 


TRIDENT. 



Capttt tvigejimum fextum. 



)97 



aOata i fed multis mUMs di" vitiatis. 



*' 1 



M 

P. 
C. 
t. 
C. 

c. 
c. 
c. 



. • . • 

M 


• 


• • « 

• • • 


• 
• • 


« • • • 

. . . 


PEDAN 


S 


4 • . 


•« 


• • * 


TAMPI V 


s 


• * • 


• 


. . . . 


MARCI V 


s 


CERT 


. 


• . • 


ANNIV 


s 


PRISCV 


. 


. ... 


I V LI V 


s 


CRESCEN S , 


• 


• . • • 


. ANNAEV 


s 


NEPO S . 


• 


A . • . • 


. SA LONI V 


s 


B A«S V 5 , 


« 


AL I . , . . 



H^c infcriptio in pagina fequenti terminatUK 



Ccc ij 



388 



... cremon 

.S NVCCAM 
^V. AQVILE 
.. S Q^V I N. 

. . CAPVA 
: : ARRET. 
.... MEDIOL 
... LARI N. 
. . • E N E V. 
..• V ESV L. 
. . . C T R I. 
r. . A V I 
. . I T V I. 
. . . IN 
. . IS 



IMP. 
L. 

T 

T. 

SP. L. 

FISCV. SEX 

A 
SEVE R O 
T V BI. L. 

risc. L. 

C. 

B V C. M. 

L. 

SP. P. 
S P. T I. 

. I M P. 



L. 
L. 

SEX 
C. 

c. 
c. 
c. 



Duritm luhcum. 

N I I I COS 
SATRIVS PROCVLVS 
B ILLIENVS D E X T E K 
VETVLEI ys P R I M V S 
BAIV S RESTITVTVS 

GAVIV SVINDE X 

MARCANIVS RESTITVTVS 
II 



GAVI V 
FLAVI Y 
I VST. 

F A N N I V 
GAVI V 



S I VS T V S 

SLVCANV S 

FEST V S 

S VEL O X 

s severv s 

POSTVMIVS FLORENTINVS 
I VL I V S RESTITVTVS 



N. III 



COS 



MAGIVS STATVTVS 
VALERIVS RVFINV S 
PISONIVS SATVRNINVS 
POMPONIVS FIRMV S 

VARIV SFELI X 

SALLVSTIVS DeXTE R 
SAT VRIVS S ABIN V S 



XVFI 
BENEVENT « 
LIBARNA. 
LIBARN A. 
B L E RA. 
VARVARIA. 
V OLSIN. 

COS 
FLOREN T 
EMON A. 

arretio. 

CO RTON. 
MVTINA 
SAVARI A 
S A V ARI A 

GR AN I 

FE L TRIS 
ROM A 
CA P V A 
VET VLO 
AME Rl A 
R A V E N N A 
TR VEN T. 



COH VI 



SABINI 



I M P. 
C. 
C. 
L. 
M. 



N 
SASSON l VS 
L A E L l V S 
STABERIVS 

L VCIH V S 
SE V E R O 



I I I 

T A V R V S 

AT RO X 

P V D EN S 

N A E V I AN VS 

I I 



P AT 
P A T 
T V D 
VE R 



EQJvl T V L L I V S 

C. GRAMPHICIVS 

M, BLASSIV S 

C. V A R I V S 

51. C^ F ARSE V 3 

L. RABVLEIVS 

L. A 5 I C 1 V S 



TERTI V S 
F I R M V S 
5E V ER V S 
CLEMEN S 
F I R M V S 
P RISCV S 
REST IT V TVS 



EMO 
ATES 
C ON 
A T E 
AR 
A R . 
50 



L. 

IMP. 



DEDIENV S 5ENECA 



• N. II I. 



C OS 



SA 



PRO 



C. SER VI L I V S 

C. TI T V RI V S 

Q^ HERMINIVS 

C. P OST V M I VS 

•M SEMPRON1V5 



VIT A L I S 
V A L E N S 
M A G N V 5 

SFCVN DVS 
HOMVNCIO 



B O 
P AT 

V O K 

V H R 

V ER 



Caput njigejtmmn fextHml 589 

Scqucns inrcriptio in Xyfto Magni Hctruri.r Ducis, diu nc- 
glcda jacuit. Ex altcra marmoris parte extrema foium 

linearum fupcrfunt, noc ritu. 







. • TES 
PATRE VIDISSE 
L ACERT I $ 
T I PSE 
. . D ALAS AMIC I 

E M IR A 
. . TO 
. . . \ O S 
. * XX. M. III. D.V. 
. . OCTOB- 



E rcgione dux aves cum ramii 
oieaeinis in roftris. 






Ex altera vero marmoris parte. 



TORQVATO ET ATTICO CO S 

FC. L. YIBIV SSECVNDVS A Q^V I L 

A CATINNASVPI VSFLORENT 

T. LARTIVSSEVERV STVDER 

, . Q;^ MV L VI V S PLACIDIANVS NVCCON 

Q;^ MODIVSCELSV S NVCCON 



A VITO 



E T M A X I M O 



GO S 



C. 
L 
CN. 

Q: 



OS 
L 

• R ... A 
. ICIN 
. NONIA L. 
. S I O T. 
. O M A 
DERTONA 



I V L I V S PRIMITIVVS ... A E N 
CANIN IVSSILENV SVC...A 
TERENTIVS CAECITATVS V. N. A 
SALVSTIVS VLTIANV SANCONA 



L. 
L. 



FLAVIV SHONORATVS LVCA 
RAECIV SSALVIANVS VRLISAL 
VALERIVSCARV S A Q^V I L 

. . . A M . . S M A R I T I MV S TRIDE NT 

M A X I M I N I 
DETORNA TORQVATO ET ATTICO COS 

COSSEX. BAI. IVS SHCVNDVS T I C I N () 
. S CREMONA I.SS.S.VAISENVS PROCVLVS VRVINa 
. SCREMONA L INNIV S SEDATV S IADeR 

. S OSTI A MOSEX.PATVLCIVS IVLIANVS IV. .O I 

ovs MEDIO l t catinivs marcellvs fano fort 

OVS MARSI S TVP.C.ARMINIVS PRO B V S VOLATER 
RSVS ANCONA. C. VALERIVS SECVNDVS V E R O N 

^MAXIMVS FANO FORT AVITO ET MAXIMO COS 

LONCINVS C. ROMA SP. L. ATILIV S TERENTIANVS BONON 
^^OKCl IVOCITE.C.CIANIVS PROCVLVS LVCA 

ATTICO CO S C. TROCTINVS SECVNDVS CREMON 

VERINVS TAVRIN SEXRVMMIVS PACATVS CAKSVL 

MAXIMVS TARVISO Q^CAMlNtANVS CRESCENS MEDIOL 

Ccc iij 



59 o Diarium Italicum. 

CLEMENS ..ICINO M AEHV S MAXIMVi; FORMIS 

FELI X RVSTII 7 LEPARNI 

MAXIMO COS 
MAXIMVS NIRACI TORQJ/ATO ET ATTICO COS 
TACITVS LVNA C. SEPTICIVS CRI S P I N V S A M I TERN 
SECVNDVS TARVISIO M. Q^CAELIVS FELI X NEAPOH 

SOSS I V S BONONIA 

PRISCI PVOR L. SALVIVS ADIVTOR VBRCELL 

ATTICOCOSSI L LAELIVS NEPOS VERCBtt 

fATERNVS AL BINO 

VERV S VRVINOAVITO ETMAXIMO COS 

MENODOTVS TVSC...A SP. T. CAESERNIVS FESTINVS .. EMONA 
MARCELLVS NO..VO C. V A L E R I V S I V S^T V S MANTVA 

PROCVLVS BVTRIO BVC. C. MATTIVS SECVNDVS TICINO 
M A GN V S SPOL. T. S 

MAXIMO COS OPT. M 5ELICIVS VERV S VRVINO 

SEVERVS ARIMIN. C. GEMINIVS VITALIS DRIPSINQ 

FRONTO POPVL LATINIVS MARCELINVS MANTVA 

..ONIANVS AQVILEIA F I R M. PI S 
SEVERVS SP. MSATTIVS RVFINVS VOLCEIS 

C VERNASIVS DEXTER FORO SEMPROM 
7FEROCIS TGELLIVS VBRV-S FORO SEMPRON 

ATT ICO COS 

Has infcriptiones Anconii Salvinii mei manu cxaratas' hic 
proferre vifiim , quia eximix fineularicatis & elegantix fimt. 
rrima dc CcTremoniis in natali Augufti die celebrandis a it^ 
& de ara Augufti numini dicaca : de cocna publica in Nacali 
Tiberii , Q^ Ccxfelii Labeonis peculio in perpetuum fiindata 3 dc 
geniis eonimdem Auguftorum y ad epulas invitatis 3 de ludis (ex 
dierum 5 dc mulfb ( eft potionis genus ) & cruftlo five cruftulo. 
popularibus in Livix Auguftac natali dato , &deftatuarum Au- 
gufti , Tiberii , & Livix dedicatione. Queis omnibus amplo 
commentario opus 3 fed iter agenti moras tancas crahere non 
licec. Secunda infcripcio ad cohorcesvii.vigilum fpedacqua:, 
cefte Sneconio, ab Augufto rcftinguendis incendiis agendiique 
nodurnis vigihis confticuca^ funt ; eacfepcem primum mere 3 fed 
infequenci *cvo, auclsc numero, ac in plerifque Urbis parcibus 
ftacuca: fiinc. Hic vigilum nominadefcribuncur, & fubinicium 
ludi iifciem vigihbus, uc credere eft,confticuci memorancur : nam 
dirupca: labefadacxque hne« incegram non eflferunc fcnccn^ 
ciam. In hac & in fequencibus infcripcionibus qux frequencer 
occurric figura 7. qua numerum fepcimum cxprimimus , in- 
cerpundionis folum & diftindionis caufa ibi ufurpacur. Tcr^ 
xix infcripcionis fragmcncum ad clafficas cohorces Mifcnacium 



)RMIS 



'ERN 
OH 

:eli 

ELl 



ONA 

[TVA 
[NO 

INO 

PSINO 

ITVA 

CEIS 

EMPROM 

iMPRON 



iras Uc 
X funr. 
sa ir, 

idis fex 
iiilulo. 
mAu- 

•enofl 
cqua:, 

jtibus 
lifium 
;nani 

•nrcfl- 
lenref 



CapM ^igepnmm Jcxtuni. 591 

/ive Ravennatuni fpedabat, iit his verbis rnmV 5/^/, Libuu 
7ia Fidci confpicuuni : ha:c enim nomina trierium & navium , 
tunc ufuierant^ fic in quadam infcriptione Ravennx, Libur- 
7ut 'Diana legitur , nomen fcilicet navis velocioris quas nosyr<?. 
(latc vulgari ufu vocitamus. Quarta infcriptio ad quam rem 
fpedet ademto titulo non ira confpicuum : in ea confiilatus 
annotantur, &: cujufque viri memorati patria, Severoque im- 
perante confe<5ta eft. Quinta infcriptio confiilatibus mukis in- 
iignis , atque nominibus virorum & urbium , amoto pariter in- 
juria temporum titulo, ad quam rem fpedct non ita facile eft 
augurari. A Grutero autem allata fiiit, fed mutila ac in plerifl 
que vitiata. Libet adjicere infcriptiones binas : quarum aite. 
ram in ardibus NicoHnis exfcripfi, alteram D. Anfelmus Ban- 
durius Pifis dehneavit in ardibus Roncioniis. Prior hgnariis 
five materiariis inflrumcntis , fecunda ferrariis infignis eft. 



V. F. 

VERSINIA > L 

T Y C H F 

P. ALFIO ERASTO 

NEGOTIANTI 

MATERIARIO 

COIVGI BENE 

MERITO 




P FERRARIVS 

H E R M E S 

CAECINIAE H DIGNAE 

CONIVGI H KARISSIMAE 

NVMERIAE hMAXIMILLAE' 

CONIVGI H BENE 

MERENTI 
ET hP hFERRARIO PRO 
CVLO hFILIO ET POSTE 
RISQVE SVIS 




XXI I. Marrii, comice D. Magliabechio , qui rariflimc ipa- 



3iji Diarium Jtcilicum. 

tiatum extraUrbcm concedit^Fefulum pecimus : &: in acclivi 
montis in cocnobio Canonicorum regularium excepti probe , 
bibliothecam Cofhiar , qui Pater patnx dicitur , juiTu concinna- 
ram evolvimus, codicibus illius a:vi fcilicet xv. ante cxortum 
typographix exaratis^inftrui^am^quorum catalogum hic damus. 

Jofcphi antiquitates & de bello Judaico duobus tomis. 

Hcgcjippi de bcllo JudaVco. 

Origcnis in Scripturam tomi duo. 

TcrtuUiani opera. 

S. Cypriani opera. 

Laciantii inftitutiones. 

Eufcbii Pamphili Hiftoria Ecclefiaftica interprete Rujino, 

Eufchii ramphili Pra^paratio Evangelica , interprete Geor- 
g:o Trapezuntio. 

Ejufdem Chronicon. 

Athanafii opcra interprete Ambrofio Camaldulcnfi. 

Milarii opcra. 

Bafilii Hcxacmeron &: ahaopera Latine. 

Ambrofii codices bcne multi. 

Hicronymt codices. 

Joannts Chryfojlomi^ interprete Aniano. 

^oannis Chryf in Evang. Joannis, intcrprcte Francifco Do- 
niino MariocTii Arrctino Hom. l x x x. 

Ejuidem in cpift. ad Corinth. Latinc. 

Chryfoffomi Scrmoncs a Lyho Tifcrnate verll & Nicolao V. 
nuncupati. 

Ejufdem advcrfus vituperatorcs vita: Monaftica:^ interprete 
Ambrofio Monacho Camald. Sinibaldus fcripfit an. mcccclxi. 

Thcfaurus Cyri/Ii intcrprcte Georgio Trapczuntino , & in 
codcin codice Chryfofomi contra Anomccos^ itcm vitc^cjoannis 
Chryfofl. Grcgoni Nazianz. & Ath^nafii Alcx. per Joanncm 
Tortclium, 

Augufini opcrum codiccs multi. 

Pauli Orofiii opera. 

Hiftoria Tripartita. 

Bcd^ opcra qua:dam , &: in eodcm codice, Vita B. Agnelli 
Ncapohtani. 

Jaamiis Damafcni quxdam Latinc. 

Icem SS. Bcrnardi ^ Thoma: Aquin. Bonavcntura: codices non 
pauci. Fratris 



Caput wige/tmum Jextum. 395 

Fratris Vinccnth Ipcculum hiftorise. 

Soz^mcni Piftorienfis hiftoriar. 

Varro de Origine hngua: Latinx. 

Julii C^faris codcx, emendatus ajulio Celib. 

M. T, Ciceronis opcra omnia duobus tomis. Alii ejufdem 

codices. 

Titi Livii decades fcript^e anno 1431. 24. Maii. Alius ejuf- 
dem codex. 

Quintiliani codex. 

In codice uno. Sallujlitis , Tlortis , Sextws Rufus , Plinius Vero- 
nenfis fecundus de Viris iiiuflribus, jEmilius Probus ^ Suctonius 
Tranquillus ^ Epitome Plinii de hiftoria naturah , pcr Ludovicum 
dc Guaftis adilluftremprincipemPaulumGumiiiuniDominum 
Lucenlem. 

Juftini epitome Trogi. 

Quinti Curtii codex. 

■plinii hiftoria: ejufd. a^tatis. 

Scneca^ opera 6c carmina. 

ColumcU^ codex. 

Prifciani Grammatica. 

DonatiM in Terentiura. 

J^irgilii codcx. 

Servius in Virgihum. 

Diogcncs Lacrtius Latine, interprete Ambrofio Camaldu- 
lcnfe. 

Vigefima tcrtia Magnum Hctruria: Principem , MagniDu- 
cis fikum tum jacentem morboque adfedum , adiimus, qui- 
cum diu fabulatus fum, Eft Princeps cum ahis omnibus natu- 
rx dotibus inftrudus, tum ingenii elegantia atque urbanitate 
confpicuus. Is Bibliothccam in ufum proprium parat , eft quip- 
pc rei litteraria: ftudioius , dcmumquc laudati patris dignilli- 
nuis filius. 

XXV IH. rogante D. Blanco ad ardcs Marchionis Nico- 
lini , fratris illius de quo fupra , convcnimus , vifum ftatuas ico- 
ncfque marmoreas. Obfervantur ibidcm capita Julii Cxfaris, 
Tiberii , Trajani , Antonini Pii , Lucii VerL Exftat ibidem 
Anaglyphum affabre c^elatum Sabinam exhibens Hadriani 
uxorem. Ahud Fauftinam juniorem exprimit. Icones item 
Crifpinx uxoris Commodi , Antonia: Ncronis Drufi uxoris, 

Ddd 



394 Diarium Itdicum. 

Didix Clanic filia: Juliani , Julix Titi , Juli^ Aquili^ Sevcne 
uxoris Elagaboli. Sed qu^e pra^ftantiflima omnium , eft Orien- 
talis Regina laureata, quam fufpicor efle Zenobiam. 

Ecclefiam S. Mariac novx FF. Pracdicatorum adiimus ^ ubi fe- 
pulcrum Jofephi patriarchx Conftantinopolitani. Iscum FIo- 
rentiam ad Concilium fub Eu^enio IV. veniflet, ibidem diem 
obiit anno 1439. Junii xi. ejufdem Epitaphium fic habet. 

Eccleji^ antijles fueram qui rnagnus E0.1* 

Hic jaceo maznus re/Iigione Jofeph. 
jHoc unum optaoam miro inflamynatus amore 

Unus ut Europa^ cultm ^ ut unafidcs. 
Italiam petii ^ fcedus pcrcufjimus unum 

JunHaque Romana^ efl ^ meduce^ Graiafides, 
TSIcc 77iora.^ dccubui : nunc me Florentia fervat y 

Qua tunc concilium floruit urhe facrum. 
Felix qui tanto donarer muners vivens y 

Qui morerer voti compos ^^ ipfe mci. 

Haud femel bibliothecam S. Marci Domim'canorum vifi- 
mus , qux fecundum Laurentianam codicum pra:ftantia &: 
copiaFlorentinisomnibus prxcellit, Ebraicis, Grxcis, Latinis 
codicibusinftrudaprobe. Singularis crganosfuiteorumhuma- 
nitas, utcatalogiconficiendirubentiflimefacultatem concede- 
rent. Gnxcorum igitur ego , Latinorum Anfelmus Bandurius 
meuslaterculum exaravit, infequcntitomoedendum : tantam 
enim fupellcdilem Diarii hujulce brevitas capere non valet. 

FlorcnticX duos pene menlcs verfatus, bene multa nec fpcr- 
ncnda erui ^ opera ufus &: confilio cl. v. D. Anfelmi Bandurii 
Monachi Bcnedidini, &: Antonii Salvinii, qui mihi fempcr 
ncc rogati adfuerunt ^ multa manu propria cxfcrip/crunt, in 
fequentibus pubHcanda. Prior jam mecum Parifiis agitrope- 
ramque navat ftrcnuiifime Hnguis Grarcx, Ebraica: , litterifque 
humanis atque divinis , ut Ipcs fit brevi fore pcritiflimum. 
Huc in cam rcm tranfmifi^us a Mao;no Hetrurix duce : cujus 
m litteratos maximc beneficentia ftudiumque elucet in dies : 
Salvinius vcro Florcntix ornamcntum, litterarix rci pcritia 
cum primis clarus, Grxcas mufas maxime coHt. Is magnam 
Gra^corum poctarum partcm, in idioma Italicum hodicrnum 



Caput yhejmum fepumwn. j9 j 

Sevcra: clcganter, metro tranftuTit, Homcrum vidclicet , Hcnodum 

Orieii. Anacreontem & alios, Monaftcrium B. Marix , Prarfcdo D. 

Angelo Nincio , cujus prolixam erga me voluntatcm diu ex- 
ufcjfe. pertus fum , ipfb curante jam floret difciplino: Monaftica: fer- 

71 f lo, vore ac ftudio litterarum. Monaciii omnes iftic , probis mo- 

, jj^^ji ribus ac urbani cum primis funt j quibufcum non peregrini 

fed fratris more vcrfatus , omnibus humanitatis officiis exoma- 

tus fiim. 



Caput XXVII. 

Vifi. n)e Magno Hetruria duce. n)e ecclefia Gr^corum 
Liburni. Therma T^i/ame. Iter Bononiam. De Efdra 
autographo , ut putatur , in ecclefia Dominicanorum. 
D. Thoma Aquinatis icon q^ in/criptio ibidem. In^gnis 
A^vicenn^ codex. De tunibus propendentibus. De Mona^ 
fieriis "^ononi^. Muf^um R. T. Mnii. ^ibliotheca 
S. Sah'atoris Bononia. Codices 3ibliorum EJbraicorum. 
Infignijpmus LaSfantii codex. 

TR I G £ s I M A Martii cymba vehimur Pifas : infequentc 
D. Petrum BenedidumSyriacc, Ambarac^ convenimus. 
Is in monte Libano ortus, lingua: Syriaca: & Arabica: Pifis 
doctor, opus parat pcrutilc 5 Syriacos cnim eclefiaflicos ritus 
Latina intcrpretatione donat in ufum eruditorum. Illo comi- 
te, Campum fandum, ut vocant, adiimus, areamque fubdia- 
lem , veterum fepulcris opplctam , baprifterium , Ecclefiam Ca- 
thedralem, turrim campanariam , qux ab altera partc propcn- 
dct , ac fi vergcret in ruinam , fed hxc trita & vulgata funt. 

Sub hscc Magnum Hctrurix ducem vifimus, ab coque per- 
humaniter ad coiloquium admifli, pietatemcjusdivinarumque 
rcrum fhidium miraci fumus. Is rem Httcrariam pro viriH Iky^ 
vct ^ cruditos quofquc ex variis orbis pardbus magnis flipen- 
diis evocat : quo fajchim , ut nufquam per Italiam tot homines 
variis difcipliiiis cxcultos , quot in didonis fux terris compa- 
rcant : in peniriorc Palatii fui conclavi , fandorum Patrum 

Dddij 



396 Diarium TtaUcum. 

opera dcprehenduntur , eorumque aflidua tradatione, viven- 

di pariterfubditofque regendinorniam mutuatun Beneficen- 

tia & humanitate nemini Principuiu concedit, probQrumper- 

fiigium , htteratorum patronus, animo vere regio inftrudus. 

Is nos xeniis nulhfque non benevolcnti^ fignis ac ofEciis exor- 

navit. 

Prima Aprihs iter habemus Liburnum ^ in fylva plerumque 
itur, fuberes iftic frequentes , ut in Neapohtano itinere ,. occur-; 
runt. Urbs munitifiima eft, & in dies augetur : eft tradus ur- 
bis qui jam conftruitur, Venetixnov^didus, quia canales in 
medio vicorum dedudi funt. Urbs elegans eft , vici ad amufiim : 
in exitu urbis qua itur in portum eft ftatua perelegans mar- 
morea Ferdinandi primi magni Hetruria: Ducis, ad cujus fty- 
lobaten catenis onufti captivi quatuor ^enei colligati lunt,a 
perita manu elaborati. 

Inde in Ecclefiam Grarcorum , in cujus ingreflu his verfibus 
annum flmdationis edifcimus^. 

©goT^^co) S):L7r^j^H ^ 'iSin^ hicL^ln AXKH. 

Hpceft 

Tcmplum hoc excitavcrunt inclyti Grxcommfilii ^ i, Gr^ci 
Jjcipartc Maria^ propriis fumptihtis 2628, 

Ecclcfia ornatu caret , in medio navis eft lapis fepulcralis 
presbyterorum cum hac infcripcione. 

Uccih^ aJil^X^. Id cll; 

Moricntibus faccrdotihus Gr/cci pofucrunt. 

Ad fynagogam poftea Ebr^orum propcraviirms, qnx orna- 
tior eft quam m ahis urbibus^ namjudxi iftic magna fruuntur- 
iibcrtate. Volumen Bibhcum , ad fynagogx ritam concinna- 
tum , infpcximus. Qiii aderant Ebrcci etiamadolefcentes plus 
Ebraice fcicbant quam foleant ahbi. 

Secunda Aprihs remigramusPifas, & inadventunofti-opro- 
ceiho equitum ab Ecclefia S. BenediAi proficifcebatur ut S; 



CapHt fvigejimumfcptmum. 597 

Scephanum peterecromnes albo pallio opertiinccdebant; agmen 
claudebat magnus Hecruria: Dux. 

Pomeridianas horas vifendis thermis Piranis,quarum gran- 
^t% hodie reJiquix fuperfunt iniumfimus : & quia non iolent 
eo fe conferre qui animi caufa peregrinantur , puta quia minus 
notx funt , infcriptiones qux a paucis annis iflic pofita: func 
proferimus. 

A dextris muri forinfecus ita lcgitur. 

D. O. M.. 

rarictin/c quas viator afpicis reliquia: Thermarum funt ^.qtubus. 
antiquitus Pifana civitas utcbatur : Marum quum rctiquas partcs 
tcmpus edax confu7npfcrit y.fucLttorio dtantaxat pepcrcit ^ quod ncc 
innumerabili annorum fcrie , nec barbarorum injuriis everfum ^fiudio- 
fos vctuflatis oculos adfe allicit. id ingredere ^ attcntius contcm^ 
plare yji rcrum antiquanim ftudio dcleUaris ividcbis intezram adi- 
ficii formam ^obfcrvahis rationem luminum^ ^ quomodo calor pcr 
tubos immittcrctur y nihil notitia tu/c fubtracium quercrts ^ncc faci- 
le quicquam alibi in hoc gcncre invcniri poffe fcrfcHius affirmabis > 
^ fiynul gratias agcs providcnti^ Scrcni.fjimi Cofmi tcrlii magni 
Etruri^e JDucis qui nc hoc antiquitatis infigne monumcntum fundi- 
dittis intcrirct y ejus curam diligcntemque cufiodiam impcravit anno- 

CI D IDCXCII V. 

A finiflris vero.. 

D. o. m: 

Scx viri qui Parthcnonem , ubi parcntibus orb^ Virgines alun- 
tur Qr educantur^ quivulgo Charitatis domus appcUatur ^ modcran- 
tur y ejufque rem adminiflrant , quum adfuum jus ditioncmque pcr- 
tincat hic locus , in quo fudatorium ThcrmarumPifanarum totfa^cu- 
Iss , tot cafbus manfit invicium ^ officii fui minime ncgligcntes , 
(> ynaqrii Ducps jufjibus obtcmpcrantcs f^ antiqintatis rcvcrcntia mo- 
ti 3 rcltquias tam vctufti tam infiyiis a^dificii omni opc ^ cura tucn- 
das ^ confervandas ccnfucrunt An.fal. cididcxciii. 
Magiftratum gercbartt 

Eques Gafpar Ledus Julius Gactanus 

Eques Joanncs Baptifla Ncrvius Tibcrius Gualandius 
Equcs Onuphrius Mofca Joanncs Lafr rnchius Chiccolius 

Ddd lii 



398 Diarium TtaUcHm. 

Pifis Florcntiam , indcquc Bononiam oAava Aprilis muka 
nodc vcnimus : infcqucnrc Monaftcrium S. Proculi Bcncdi, 
(flinorum clcgantiHimc ftrudum pctimus : in cujus porricu , qua 
rcfpicit hortum , ad altcrum xylci tcrminum Gratiani illius 
olim Monaftcrii Monachi, a DccrctaHum compilatione fa- 
mofi , ftatua crigitur ^ ad altcrum vcro , Panormitani , qui olim 
Bononiarftudiis vacavit. 

Studiis noftris pcropportunum ofFcndimus D. MarfiJium ex 
nobiliilima Bononixftirpc, qui nupcr in cpifcopum Pcrufinum 
cruditionis virtutifquc caufaclcclus cft. Hujusxdcsavirisqui- 
bufquc dodis frcqucntata: , qui ftatis diebus , dc rcbus Theolo- 
gicis aduricodcm conflucbant. Is nosinbibhothccamS.Salva- 
toris dcduxit, quo dcinccpshorisfiicccfivis conccffimus,infpe- 
dum codiccs, qui iftic non pauci, vetuftate atque elcgantia 
fpcAabilcs adfunt j curante D. Fcderico Paffini cjus cocnobii 
canonico regulari : nam Auguftiniani canonici fcdes iftic habent. 
Narrabat nobis Marfilius , Ariam Montanum impetrata olim 
facultate codicum, ficubi in Italia occurrcrent, cmundonmi, 
multos exportafle , qui jam in bibliotheca Scorialenfi latcnt, 
acut ica dicam, fcpulti funt. 

A D. Vicelcgato qucm obfequii caufa convcnimus , hono- 
rifice exccpti ad pifculcntam mcnfam invitati ac laute habiti, 
palatium Urbis quod incolit ipfe luftravimus. Ibidcm in udo 
dcpitlam vidimus Iiiftoriam Hentii Sardinia: Rcgis, qui cum 
bcllum Bononicnfibus moviflet , ab iifdem captus eft : rcs his 
carminibus enuntiatur. 

Tclfna Sardim/c rcgcmjibi vincla minarucm 

Viclrix captivum confulc ovanic trahit : 
Ncc patris impcrio ccdit , ncc capitur auro. 

Sic canc non magno fcpc tcnctur apcr. 

Hiftoriam ignorat ncmo, ncc cft ca hic pluribus recen- 
fcnda. 

Undccima , S.DominiciMonafterium adimus , ordinis ejuf. 
dem nominis caput, in quo corpus S. Dominici aflervatur. In 
platea antc Ecclefiam fepulcra permulta funt pyramidali for- 
ma : fcd omnia ad fequiora fa:cula pertinent : nec in platea 
modo , vcrum & in periftyliis aliifque Monafterii locis , oc- 



Caput mgejtnnmfeptmum. 399 

currunt paffim monumenta paris formx : Unius infcriptioncm 
exaravi, videlicet Mariani Sozini, 

T^iariano Sozlno juniori 
Senenji^ vixit, ann. L JTJrilll. 
M. IIII. & B. XXV, Obiit an. 
MBLVI, die XIX. Augufti 
Filii nKsftiJJim, Patri opt, f. 

Inerat Jamdiu cupido evolvendi Codicis , quem a multis 
annis in facrario S. Dominici aiTervari acceperam : efleque li- 
brum Efdnx cuj^y^a.(^oi. Roganti ut evolvere iiceret, pcrhu- 
manirer optatum me aflequi curarunt Patres Dominicani. Quia 
vero duplici clave obieratum hujulmodi cimelium tenent , & 
clavis altera penes magiftratum , altera vero penes Monaclios 
eft 5 utraque iis curantibus adfertur , & educitur ingens volu- 
men, feu convolutus liber. Eftque pellis vituli fubacl:a 6c tra- 
(ftabilis, in qua non Efdrx liber, ut multorum iermone fertur , 
led Penratcuclius habetur , more bibliorum qua: enamnum 
apud Ebrxos in fynagogis ailervantur , pauculas recentiore 
manu marginales notas obiervavi. Littera: vix quidquam ni- 
grcdinis amiferunt, quod pelli tribuitur atramenti retinentifli- 
m.T. Codex a Judaris huic Monafterio dono oblatus fuit quo 
tempore Aymericus Prarfedus & magifter ordinis erat , initio 
fcilicet decimiquarti feculi ab annis quadringentis ^ infcriptio 
in medio volumine afruta rem denuntiat his verbis. 

Hic rotultcs lcgis eft qucm fcripftt Efiras fcriba manufuay qnan- 
do ftib Cyro rc^e rcdierunt filii caftivitatts in Jerufalcm , ^ a^dift- 
cavcrunt fccundum teynplum ^ quod fuit Co7tfummatum in quadragin^ 
ta duobtcs annts , ^ duravit CCCC XX. annis ^ fcilicct ufquc ad 
2. annos poft paftionem Chrifti. Quod autcm fit ille idcm numcro , 
abitum eft per crcbram famam Jud^orum antiquorum qui fucrtmt 
confcfji in divcrfis fynayyys _, ubi etiam confervabaiur. Ab ayitiqwj 
pro tali habebattir inter Juda^os de ^cneratione in q^cncrationcyr y (^^ 
pro tali rccepit cum revcrendus magiftcr ordinis fratcr A)mcruif: , 
cujus cft. Talcm etiam probavcrunt ipfum Jud.vi littcrjti h.witis 
certis experimcntis Ittteralibtts inprafyitia mci fratris P. Marl?^ 
lii ^ Lecioris Perpyniani ^fratris Pctri Lobu, Qu^ quidcm fi- 



i 



40O Diarium ItalicHm. 

gna in aliis rotulis aut non taliUy aut non tam perfeBa hahcntUTy 
ut czo probavi in multis rotulis valde antiquis ^ modemis. Certtis 
itdque dehet hahcri ^ cum rcvcrentia traciari rotulus ifle^ quia a 
tanto autore fcriptus , ^ pofi comhufiam legcm infpirantefi ifio Spi^ 
ritu ordinatus , ^ aliis rotulis pro originali datus y ac tantis tem^ 
porihus confcrvatus. Et quod non minus cfi ut nos ^ Jud^i crcda^ 
mus ^ in templo monftrahatur in pracipuis fcfiivitatihus , pra^ftante 
aciorc iczis ipfo Dco (^ Donuno noftro Jcfu Chrifio, 

Harc iic cx charactcre liqnec , remporc Aymerici Magiftri 
ordinis confcripta func, qui eo officio fungebatur anno Domi- 
ni r^oS. Hincpalam cft a vero aberrare eos qui ieflimant He- 
braica biblia nulla occurrere ab annis plus quadringcncis exa- 
raca. Namanni quadringencifunc, quamhic codex dono obla- 
rus Aymerico fuic ^ qui cum peranciquus habebacur. Ac Hcec 
fabulam fapiacquod aiunc Efdra: ipfius manu exaracum , nega- 
n fmc porfe non videcur aliquahs fikem vecuftacis cum fuille 
cum cradicus Aymerico fuic. 

Pra:cer infcripcionem Lacinam fuperius expreflcUn adcft Ebrai. 
ca a perica manu exarata, quar penc crafi cfl, cam hicparicer 
profcrimus. 

n3Dn ><^nTv nna ni:^^: 
hr\pr\ ^i^h h<ipn 

Id cfl: : Hic cfi libcr icys Moyft ^ qucm fcripftt Bfdras fcriba , 
C> Uvit cum in confpcciu ynuititudints a viro ufque ad muitercm , ^ 
jLtb^t in turri iiyica , id eft , in fuggcftu hgneo. 

Ha:c infcrintio codcm edita cempore pucacur , quo lacina 
fupcriiis iiilata : nimirum Ebrxi , cum munus iftud Aymerico 
ofrcrrcnt^ talc commcntkia: anriquicaris tcftimonium una pro- 
tulcrunc. 



Ibide m 



)Ja. 
icec 



Caputmgejimumfeptimttm. 401 

Ztnu Ibidem ad imaginem antiquam D. Thom-c Aquinatis 

}%idA ha:c leguntur. 

'f^^ DIFO THOMj£ AQVINATI. 

rcia^ Hac vcra efi Thoma facies exprejfaque divi 

Untt Qui fcriftis toto lumen in orbe dcdit , 

Hoc merito fibi nomen erat , namgratus ^ altus 
Incomprehenfibilis magnus , abyjjus erat. 
;iftri Splendida Dominici fuit ifie lucema Parentis 

mu Ordine fub facro claraque femper erit. 

He- Difcite vos omnes leges ^Jacra colentes 

^xa- SeEiari tanti dogmata far^aviri. 

Qajua dfi^ivmv ( fic ) G^xiyct 

Refiaur. A. D. MDCZArArArill. 

Gracca hscc fibi volunt : Nota hanc ejje archetypam imaginem 
fancli Thoma. Carmina iilh^cc cum in perniciem irent , anno 
1683. ^^ ibidem fertur , reftaurata funt. 

In facrario monftrant caput S. Dominici & polliccm fandi 
Thomac Aquinatis. Dormitorium magnificum eft ac peram- 
plum. Ad Bibliothecam inde ducimur , cujus veftibulum per- 
pulcrum, & grande fpatium occupat, dupUci columnarum 
marmorearum ordine rultum. Eft illa probe inftruda hbris edi- 
tis, & aHquot manufcriptis codicibus. Duos tantum, quia cu- 
ftos fpatiatum conccflerat , cvolvere hcuit : ahus codex com- 

fJcditur Bibha Hebraica perantiqua , in quorum frontifpicio 
egitur 

Ifiam Bibliam Hebraicam dcdit fraterGuillelmus Parifienfis 
ordimsFratrumPradicatorum Confejfor IIlufiriffimiRcgis Fran- 
chorum ( fic ) convcntui Bononienfi pro communi Libraria Fra- 
trum , propter revcrentia ( fic ) Beati Dominici anno MCCCAT. 
pridie idus Februarii, Quicumque lcgerit in ea^ oret pro eo. 
amen. 

Ahus item codex iftic eft Avicenna: , pulcherrimis , minio 

Eee 



^or Dhriwn Italicum. 

delineatis piduris exornatus : adeft ibideni depidus porcus 
Alexandrinus qua form^ illo a^vo fuit. 
In fronte libri fequens infcriptio legitur. 

^'^D ^nan lu^^D r-ia ^npu^ 
mtt^tt^i D711K1 



Ideft. 

Ahen fanayjive Avicenna. 
Ex tranjlatione MagiJIri noflri Moyjis filii Maicmon ^ mcino- 
ejus Jit in benediiiione , faiia in jE^ypto ex libro Abcnfcna: , qucm 
accepit a Sultano magno Rege j^^^ypti in anno quatcr milleji/r • 
nongentcfimoquadragcjimo fexto Crcationis ^ id eft Clirifti IJ94. 

Tres ultimx littenx h<t7 quid fignificent haud ita perfpe- 
dum habemus. Vir cruditus Ebraiceque dodor Samuel \Veren- 
felius Bafilienfis, cujus ea de re fententiam rogavi , a:ftimat le- 
gcndum |ax 1DX> p^ fropterca dicatur amcn : cui conjeclurx 
noftram adjiccre liceat. Auguror legendum iizi^l^x PTin^? , 
Domino Dco. In calce Iibri legitur Italico idiomate epiftola^ 
qua narratur Ferdinandum primum, ejus potiundi cupidum, 
obtulille ducentos ducatos ^ neque optata aflcquutum cile. 

Ipfa die Illuftrifiimus Marchio Sampicrus dono dcdit nobis 
faftos Ludovici Maeni Italico vuleari idiomate , Bononia: cu^ 
f)s. Is ipfe vir clarilfimus exhibuit nobis donum vere Rcgium 
quod ab ipfo Principe nuper accepcrat. 

Turrcs Afincllam &: huic proxmic firam Garifc-ndam haud 
fcmel mfpedavimus. Hxc poilrcma ira pcndct ut pcrpcndi- 
culumfupcrnc cmifiam ad fcptcm pedcs ulcra miam mun par- 
tem cadat: &, ut rcm cxploranri parcr , qaando rurrLs lilhax 
mclmara fum, magna pars Cjus m rumam ivit , quia lcihcct 



Cdpm <vigefimum /eptmuml 405 

^ P^^^^ qim parte declinavit (blo niinus firmo nixa erat, quod dcaliis 

quibufque turribus fimiliter propendentibus dicendum vide- 
tur. Pra:ter Piianam enim & Garifendam , Venetiis turris 
campanaria S. Marix Zobenica: , ab altera parte haud parum 
inclinatur : fimiliterque Ravennx turrim aliam obfervavi pro- 

{)endentem , quia fcilicet mobile folum premente mole pau- 
um ceflerat. In itinere Ferraria Venetias , ubi paludofum (o^ 
lum y vetuftiifimum iedificium occurrit , ab una parte deflexum, 
Pr^fto eflet cxempla fimilia proferre. Garifenda vero dccli- 
nante ftrudura tota, magna parte lapfaeft, utin faftigioejut 
dem ftatim animad vertitur. In Monafterio S. Joannis in Mon- 
te Bononix epitaphium legitur^ ubi de turris cujufHam ruina 
nientio ^ fic fert infcriptio. 

Antonio Bologncto i c, qucm 
Turris fupcr adcs rcpcnte 
Lapfa mifera quondam mcrte 
Opprcljit , ^ Jacobo Mar, filio 
Intcgerrimo , Jacobus Mar. cques ^ 
'll\.r^y,- Hicr. CamiUi filii ^ patri 

Avo ^ proavo BB^ PP. armo 
MDLJTJriL die mcns. ( fic ) 

crfpe- 

crcn- 
l^ maci Theatinorum concedimus , qu5c recens eft & eleganter 

^ ftruda. Inde ad B. Mariam Servorum prscgrandem & Gotthi- 

^^(, co, ut vocant, more ftruAam j ornatamque probe ftatuis. Pe- 

n'V ' riftylia, dormitoria pulcritudine ac magnificcntia ipedabilia 

' funt, vereque ut Monafteria Bononias carteris aliarum urbium 

pra:ftant elegantia & nitore, ita iftuc omnibus aliis Bononien- 

fibus, nifi fortafle S. Michaelem in fylva excipias, antecellit j 

monftranr hydriam ex earum numero , utaiunt, inqueis Chri- 

^ ^^^ ftus aquam in vinum convertit. Eftque prorfiis fimilis urnis fe- 

pulcralibus qux nuper a D. Card. Bullonio S. C. decano in Por- 

tu Oftienfi detedx funt. Ea marmorea eft altitudine pedali 

frondibus extrinfecus ornata. 

In Conventu Francifcanorum (epulcrum Accurfii vidimus 



94 



dorx 



juni, 

* 

nobis 






hauJ 
:nJi' 



Duodecima comite R. P. Pafllnio in ecclefiam S. Bartholo- 



?^^' ad ingreflum Ecclefia: fitum , & pone chorum iepulcrum Ale- 

^'^^^ xandri V. Papx, qui obiit anno Chrifti 1410. Petri fcilicet 

licCf Eee ij 



4 04 Diarium luUcum. 

Philareti quem plerarque Pontificum hiftori^ Gr^cum fuiilc 
tradunt : at afleverabant Bononix Italum fuifle 3 nomenque 
ilJius in Philaretum commutatum. 

Pomcridianam ambulationem ad S. Michaelem in Sylva di- 
rigimus , quod ilve fitus , five maenificentia ardificiorum fpede- 
tur, vix fimile admittat. Periflylium parvum picluris celeber- 
rimorum Caraccii Sc Guidonis Reni decoratur 3 iftic vifuntur 
hiftorix S. Cxcilix^S. Benedicli &:c. Dormitorium nofoco- 
miumque fuperbe ftruda, xenodochium vel Regi excipiendo 
par. Ecclefia itidem nitet & piduris exornatur. In Bibliothe- 
cam inde ducimur libris fiii^m inflrudam , codices manu- 
fcripti ibidem paucifHmi funt ^ in unum incidi compledentem 
MMrobii fomnium Scipionis &C Saturnalia / manu Rodulplii 
Falconenfis Cardinalis Aragonii confcriptus. Profpedus mira- 
bilis efbjin latilTimam quippe Longobardix planitiem circum- 
quaque ac latifTime patet. 

Dccima tertia Mutinam concedimus, qua: viginti milliari- 
busBononiadiftat. Iflic in Monaflerio S. Petri a D. Abbate ex 
illuftri Malafpinarum familia urbane excipimur, unacum Do- 
mino Abbate Courcicr itincris focio. In ilto Monafterio etiam 
nunc dcgit V. cl. Benedidus Bacchinius vir eruditus , necef^ 
firius mcus,qui tunc ultimam manum Agnello fuoRavennati 
admovebat, qui jamdiu typis maturus cfl. Nec mora evoca- 
tur V. cl. Antonius Muratorius Bibliothccarius fereniflimi Mu- 
tincnfis Ducis, quitotnos officiis per Mediolanum otium pro- 
fequtuus efl : is Anecdotorum tomum parat , ubi opufcula 
quxdam Grxca^ fcilicet cpiftolx nonnuILx Gregorii Nazian- 
zeni, ejufdemque carmina, &: epiftoLx Firmi Cxfare^ Epif^ 
copi • &:Juliani Apoflata:^ qu^ poftremn: digniflima: luce mihi 
vifa: funt. 

Decmia quintci remi2;ramus Bononiam. Ipfiquedie vifimus 
rnufvum R. D. Francifci Minii e congrcgatione Regularium 
Clericoruim j in cujus argentea fcrie numifmata bene multa per- 
rara habentur^ hrEcinpr^ftantiifimisobfervantur. 

NummusTibcrii in cujus pofticaCIvpcus. In medio Clypei 
caput. Infcript. Moderationi S. C. 

Pefccnnii Nigri nummus^in cujus poftica fortuna: typus. 

FORTUNAE RBDUCI. 



Caput vigefinmmjeptimum. 40/ 

Nummu^ Geta: in cujus poftica caput galeatum, P o n t i- 

FEX cos. 
Nummus Diadumeniani in cujus poftica luna in biga, Lun a 

LuCIFEKA. 

" ^W^^' Sunt ibidem alia numifinata perrara , & iconcs antiqua: arne^, 

!^^T^ in queis figura ab umbilico Julix Pia: Severi, ut quidem a:fti- 

mat ipfe , non conftare certe puto. 



n ^yln i'. 



'\s Q(^mt 
: viiunnir 
I nofoco- 

iibijorie. 



Decima fexta in eccleflam S. Stephani Coeleftinorum per- 
gimus, cujus Abbas commendatarius epifcopus Ofhabrucenfls 
eft. Iflic feptem ecclefia: aHa^ aliis coha:rent , quas aiunt ohm 
^ ^^^^' fuifle totidem cempla numinum 5 fed vel ipfa *edificii forma 

'cim^'^ cum hac fententia pugnat. 

oM^\^ Animus erat AldroDrandinum Mufa^umvifere, toto orbe Ht- 

J5 niira- terario famofum ^ veriim abfente cuftode , optatum aflequi non 

rircum. potuimus. Poft in Ecclefiam S. Joannis de Monte Canonic. regu- 

larium properamus ^ co irer habentibus in domo quadam often- 
liJliari- ditur fuggeftus crate ferrea munitus, e muro erumpens, in quo 

>^reex folebat Azo juris peritus celeberrimus, qui fkculo duodecimo 

Ti do- floruit, difcipulos fuos in publica via pofitosaJloqui. Ineccle- 

eriani Ha fandi Joannis de Monte monftrant capirellum ordine Co- 

^^c^{. rinthio affabre fculptum, quod aiunt ex templo Salomonis 

^^^^\x . iftuc tranfvedum ^ iftic item hgneum cahcem rudi opere exhi- 

^Q^a- bent , quo aiunt S. Joannem Evangehftam ad rem facram ufum: 

\Jlj. itemque brachium utputant S. Mariac ^gyptiac^. In eadem 

p^Q. ecclefia Tabella pulcherrima eft magni Raphaehs Urbinatis, 

[yj^ hiftoriam S. Cxcilia: reprxfentans. Eft ibidem epitaphium , fln- 

j^j^^ gularem & portenti fimilem narrans hiftoriam Helenic cujufl 

: j|2 dam, qua: beat^v nomine infignitur. Iftarc Helena , ut fert inlcri- 

'}^.i^^ ptio^ ^^ ^^J^ Mahumeri II. Bononiam rranflata eft, atque in 

domo Doglioloruni educla, cum divinitus in puell^e Doglioli 
liUc-e formam immutata fuiflet, deindeconnubiojunda, in vir- 
ginirate, vel nupra, duxit a^tatcm , ejus autem corpus hodie- 
que incorruprum dicitur. Neque tamen expedir infcriprio a 
difficulrare qua^ in cjufiriodi meramorphofi fefc' primo inruiru 
menti ofrcrr j quid fcilicer adi^m fir dc puella Doghola cujus 
formam accepic Hclena . Num forre dicatur ex duabus unam 
fadam, ex quo fane prodigium augearur? . 

Anrequam Bononia digrediamur, noram codicum coenobii 

tee uj 



!1US 

m 



ei 



s. 



40 6 Dtarium ItaUam. 

canonicorum Regiilarium S. Salvacoris proferre vi/um. 

MegiUat EJihcr voluiiicn ex pelle vituli fubada, vetuftiin- 
mum &: u/u tritum , quale iupra dcpinximus volumcn Penta- 
rcuchi, ab ipib Efdra uc arftimant exaratum, &: videtur fane 
ipfo Pcntateuchi volumine antiquius. 

Biblia facra tribus tomis membran. i\\ poftremi fine hacc le- 
guncur. 

13 pny» )JK 

»n3r3 3pv» 

13 zznJD i^ 

c::»nD»oi □♦anai 



t t ' f 



j;in ly^n N<in 
n;?i nn;fa ii;nr 

Et rLibjicitiirrecentimanu, vernaculoidiomate^ /equensinter- 
prctatio , nonitaaccuratc concinnata. ifaacfiliolode facobfcrijfe 
qucjlo libro y cio c tuto clcorpo di qucfta biblia a Manuelfiliolo de uno 
chiamato Solccdac ^e fii finita elMartcdi a di iG, delmefe di Marfo 
dcl pfj. in tre volumi. Sic vertendum puto. Ego ifaacfilius Jacobi 
fcripfi Rahbi Manahemo filio Jehofcdcc Pcntatcuchum cumintcrpre- 
tatione y C3^ Prophetaf ^ ^ Hayoyrapha ^ cum fiqnis ^ para^ra- 
phrs fuis ; in tcrtia Sabbati , five hcbdomadis , fcria , vigefimafcxta 
mcnfis Adar^anno ^j-j. ( hoc cfi Chrifti ii8 7- ) FJ Dctis puriftcct 
ipfum y ut edoccatur in illis ipfc ^ fcmcn ejus (3> fcmcn fcminis cjus ^ 
c.K hoc tcmporc ufquc in fvculum^ amcn. Hic fccundum fiipputa- 
tioncm parvam numcrantur anni omidis millcnariis^ quamo- 
brcm annum 49 yv a crcationc mundi juxta iupputationem 
Hcbnrorum inrclligas. Rcs cfl: trita apud Rabbmos, Deum 
vocari , "".pan quo intclligunt, illocahilcm^ fivc infinitum. 
Ab annis igitur plus quadringcntis dcfcriptus codcx fuit , quo ar- 



Captit ^igcf.mum Jcptimtim. 40 7 

ganntur ii , qiii purant codiccs Bibliorum Hebraice non cx- 
tare canta: antiquititatis. 

Biblia facra Ebraice cum commentariis , codex antiquus 
membr. 

Biblia facra Ebraice, cum notis Maflbreticis. 

Codex Ebraicus antiquus habens Hcfaiam & Jeremiam. 

Rabbi David Kimhi expofitio Prophetarum cod. membr. 

Rabbi 5ir/w//r/;/hbertran{latus ex Arabico in hnijuam Ebrai- 
cam. 

De Efau, hber Rabbinicus , cujus exordium n^;;yn ^JK By) 

Seir. 

Codex Orationum Ebraice mfT 

Codex Ebraicus ad medicinam /pectans. 

Codex f ic habens initio : Incipit eptfiola Rabbi Samuelis ifdrae- 
litiC , oriundi dc civitatc Rcgis Manich/corum 3 miffa Rabbi ifaac 
7nagif}ro Synay)yc qud: efi in fublime in rcyio pra^dilio y anno Do- 
mini millcfimo. Scd tranflata dc Ebraico in Latinum per fratrcm 
Alphonfum Bonum-hommcm Mifpanicum : quayn tranflationcmfe- 
cit anno Doynini millefimo CC C^ trigefimo nono , fanUi.ffimi Do- 
mini Bencdicli Papa; duodecimi pontificatiis fui anno quinto. Init. 
Dcfidcroj Domine mi ^ ccrtificari, In eodcmcodicerecurritidip- 
lum opufcuhim Itahco idiomate. 

Codex non fpernendxvctuftatis, in quo Pialmi charadere 
Slavico. 

Codcx Pfalmorum Grece membr. xi. {dzz. 

Codex compleclens Prophctas minores &: Danielem mcm- 
branaceus^ in cujus fine fic legitur : E'7eA<jJ9/j y\ JfeATc^ woti) 
pluji MxfTici) r. topct B. Yiuj^poL B. 'Gri QcloiasIci; K^v^vtiv^ MwfioL^v 
39 ZccTii T>i$ Uop^pirfoyimiy , (c TniTi^icLf^v Mi^y.h' ^^fcKpgTm Ol^ 
^E4pc$2:toX aXtA^oJ 39 'Oftc\lv^p\^" o< ava>tvaJc7X0K7i$ eii^cS^e \JZ^^ 
ifjioS Ot^ ^v KViAov 'irvvc, .7-$^«^ lyS^. li^. i. yibfolutiLS efi hic liber 
tcrtia men(is Mar:ii^ hora fccunda ^ fcria ficunda ^ Imperantc Con- 
fiantino Monomacho d" Zoe Porphyrogemta ^ Patriarcha Michac*^ 
Le. Scriptus manufratris Sah:V prcfoytcri. Qui. lcgitis orate pro me 
fcr Dominum. Anno 6ff^. ( id eft, C\\n{\\ \o^6.)indt[iionei^. 

Codex novi Teftamenti Grxce membranaceus xi. iarcuh. 

Codcx Pfahnorum Gra:ce membranaceus xi. fccuh. 

Codex iii Q^oAthcmi^py.^ lcgatio. Ejufdem de Refurrcdia. 
ne corporum. ^ufiini Martyris moraUs Oratio. Ejurdeai aiia. 



408 Diarium Itdicum. 

Iccm dc recfla fide ejufdem. Orlqcnis epiftola ad Africanum. 
Cleomcdts xAJxXi^if^ ^icceJoL; /jji^ncipuy. Heron de macliinis belli- 
cis:amanuenfe Valeriano Albino. 

Eufebii Ca:(arienfis Demondratio Evangelica Grxce , initio 
mutila. Tatiani contra gentes. Codex icriptus a Valeriano 
Albino Canonico Regulari S. Salvatoris anno 1533. duobus 
tomis. 

Codex X. iiculi membranaceus ^^yr///inP/aImos. Ejufdem 
homiliic de jejunio ^ in illud, Attcnde tibi ipji^ ^l tv^^^ia^^ 
m ]ulittam. 

Codcv \. ixciili membranaceus S. Joannis Chryfoftomi in il- 
:uci : -bnxi Dominum , contra Juda^os & contra Anomceos. 

Codex bomb. xrii. farculi, il/d^/r^/^/^^w/yinSpiritum fandum. 
Joannrs Chryfrftomi homiJia: quardam, Zuc^ Monachi enarra- 
tio i\) Fvangehum. Cujufdani Archiepifcopi Mediolanenlis de 
Spiritu Sanclo. Fragmentum hiftori;c Byzantin^ anonymi. 

Codex x. fxculi membranaceus , Thcodorctus in propnetas. 

Codex XIV. frcuh bomb. in quo Chriftoduli hiftoria Impera- 
torum C. P. Prxit epiftola Nili ad Chriftodulum , fequitur 
refponfio Chriftoduli, Hiftoria fic incipit , /SaoiAgc^ Tr/ru^ A'Ae5^io« 

Codex recens bombyc. Theodori Prodromi Erotemata ad 
grammaticam fpeclantia, Sebafto cratorifia: nuncupata. Item 
Hcliodori philoiophiad Theodofiumlmperatorem de philofo- 
phorum myllica arte. Item Joan. Damafceni 73' (^ 5*^0$ 3 ficc. 
Vrocli Spharra^ Plutarchi de mufica. 

Simpluius in Epited:um codex recens bombycinus, in cujus 
fine legitur , A'vtoV<o$ lAihoXaj/ti^ t^ mv^xLu tLu CiCAoK c^ Kp)frM 5^e- 
>f^4^ ;^'e^y V mavLt^ oLfemT^ xj&yxajjL-^/Ldij^ vjyt^Qi c(yp^v7T>^ xJUfQ 
r6Ci;/>>tV AoC/O/JuAiVv , L^eiKm aubroi ov /jlovqv tLu fU7DLy^aL<plcu toJ- 
Tyi^ T7i$ Ci/2Ay , a A\Gt^ (c aAAav TzoAAcJy a^^oAo^r ^ 7^ mWo^f ^ 
TSlXcSv tzs^vTPXf^cLcziv ()7C* cojrDO ^^^-e^iTtyK \/xo\ ^ x^^&^ rLb xy tS 
<b^p\^dLfl\^ ctvL^''^:^ 171^ xjutjLcix,y>^ oj/ca-GpisjTnjoT:*^ e7iEA£46/9)i. Ideft: 
y4ntonius Mcdiolancnfts hunc ettam libnon in Crcta dcfcnpft inyra- 
tiam nullis non virtutibus ornati nobiUs ac frincipis Gcorq^ii Da^nu- 
Ln: y cut pro coUatis miht bcnemuhis ac prrcLtris bcncfciis ^ nonhu- 
juj }}iodo Itbri dcfriptioncm 3 fcd alta ynulia maqyiaquc officia rc^ 
pcndcrc dcbco. ylbfoluttfs autcm cft htc Itbct' 2^. Fcbruarii ^ anno a 
Domtnica Incarnattonc J^^'j. 

Galcni 



Caput ^igcfimumjeptimuml 409 

Alrianm Calcnl de /implicibus, co<lex recens. 

hinii belii. £uclidfs elementa codex recens. 

Procli in Euclidem. Thconis mathematica , cod, recens bomb. 
^ce,iniDo Alcinoi in do^mata Platonis cod. recens. 

VaJemno Nicomachi Anthmetica cod. recens. 

55. Juofcji Ptolemai Geographia cod. recens. 

Dexippus Philofbphus in Platonem 5 Mermes Philofbphus g 

fjjfj^-n Alcxander Aphrodifeus y codex fcriptus a Valcriano Albino Ca- 

\^yi,,j^^ nohico regulari , qui aHos codices exfcripfiile fertur. Vide fu- 

' perius. 

;^^. JQ ii^ Aphthonii progymnafmata , cod. recens bomb. 

Nicomachi arithmedca ^ & Manuelis Mofchopulii gramma- 



ms. 



1^^^^ tica cod. recens bomb. EjufHem MofchopuUi granunatica bis. 

Anonymus de modo lcribendi. 



Denii5 k 

nvnu. 
)licra5. 



AEfopi fabujac cod. recens bomb. 
Lexicon Gr^eco-Latinum membranaceum. 
jEfchylus , cod. recens bomb. 
P^^^*^' Orphei carmina & Euripidis Hecuba. 

^/^P^^^ Troas pocma cod. recens bomb. 

^^ff^^ Hi Codices Grarci ^ fequuntur Larini. 

S. Cypriani epiflol^ in codice recenri. 
LaHantii codex mcmbranaceus vetufliflimus , charadere 
unciali, egregia: notx. Ibi loca Gr«cc bene multa adferun- 
tur , accurarinime defcripta , pr^er Latinorum codicum mo- 
^lii^^'^' rem , ubi Gr*eca mifere foedata comparent. Codex efl vi. vel 

c'$j^^^' VII. farculi. Vellem fane Ladantium ad hujufmodi codicem 

cmendatum : ejus quippe nuUus ut acfUmo hadicnus fiiit ufus. 
n cuj^> Alphabeta Grarcc & Latine^ ut ibidem exflant hic adferimus. 



nara ai 



Id cft: 






^Bc6ef5b;K.lmNo;>9 



Xfc'AT«. tribus modis exprimitur , ut videsin alpliabeto Gricco. 

Fff 



i^lo DUrlum Italicum: 

Codex XII. £eculi, ^»n:;6<*ni VormatienfisEpiicopilibrixix. 
Primus de poceftate & primatu Apoftolicx lcdis , alii de Sa~ 
cramentis & de riubu». Prxit epiiiola ejurdem ad firuniclio- 
nem. 

Conftitutiones CanoDicorum Regularium &culo x 1 1, cir- 
citer. 

Fracris NicoLii Eymcrici de Inquifitione codex xv. fec. 
■ RegulaS.v^ffg*/?;n:, cumexpGiitione/f«mifr(/OrdinisPra:- 
dicatorum. 

Macrohii opera in codice niembr. recenti, 

Ovidii Metamorpholcs io cod. membr. x i v. fec. EjuiHem 
de Triftibus. 

Adiiint ibidemcufilibrivetuftiilimi, Biblia Moguntinajoan- 
ne Fuft & Petro Schoeffer typographis amio 1461. Editiopri- 
ma Gr^colatina Pialmorum Mediolani anno 1481. Ariftotelis 
prima cditio in membrana. Anthologia primo cuia iine nomi- 
nc typographi Sc ioci. 



ilibrira 

Iii de Sa- - " 

iruniclio. C A 1> U T XXVIII. 



4^ 



nopn- 
(lorelis 
nonii' 



uLcir. VenetU/ecundh. Jnfcrlptio CorcyrU nobilijpma. De ludU 

infe^is Bacchi adhibitis. Numijma. AriftomenU in Cor- 
'^^' (yra Archontis. Ali£ in/criptiones. Hibliotheca codicum 

^ ' Cracorum fuBinian^a f^enetiis. Patavium Jecundi. 

De Coynneno Pappadopoli Crec€ lingu^ doSlore. Ve- 
jufJeni roncL. Antiqux monumenta ibidem. In/criptio Plinii 

fu/peSia. Mufkum Mofcardi. Infcriptio Cr^ca. ^e 
^y^^ fecuribus lapideis Barbarorum. Hiftoria memorabilis 

detcSii Ba^barorum fepulcri. S. Zenonis ecclefia Bene^ 

diSiinorum. Mufeum R. P. Catanei. TheatrumParmenfe. 

^ufmm Parmenfiumducum. Cimeliarchium VerceUen^ 
fe. DeCodice E^angeltorum S. Eufebio,^ ut quidem fe^ 

runt^ interprete ^ amanuenfe. Vefiis B. Virgints S. 

Helen^ manu confeBa. Reditus. 

DE c I M A fexta proficifcimurBononia^ acFerrariam & 
Glodiam foflam pnctcrgrelFi , decima nona Vcnctias ad- 
vencamus. Infequente obfequii causa G. Cardinalem d'£trcc>s 
adimus : cujus prolixam erga nos voluntatem ftudiifque noftris 
favcndi ftudium haud femel experti fumu6. *Is nos pJerumque 
ad convivium cxcepit, ac pro virili variasin Bibliothecas adi. 
tum paravic. Cum eo femel in Bibliothecam S. Marci conce/Ii- 
mus, ubi pcriciam ejus in Graecis nec fine fluporc obfcrvavi- 
mus : nam is omnigena erudicione inflrudus pariter , ac rcbuj 
gerendis natus cfl. 

Cxtcros iftic amicos convenimus S. D. Antonium Capellum 
egrcgium Patririi gcneris virum, Bcrnardum Trevifanum , Apo- 
flolum Zenum de qitibusfupcrius a<3:um. Infcriptioncs Corcy- 
reas ejufdcm Zcni bcncfiGio ac dono nadi fumus:primacgrc- 
gia efl, flngulariilimumque anciquitatis monumentum. Eam 
quiaincdicamorflimo, hicpubHci iuris facere dcflinavi , qua- 
lcm aGrxcoCorcyreo dcfcripcam idcm amiciillmus nobis Ze- 
nus acccpic. 

F f f ij 



.411 



DUrium Itdicum. 



Infcriptioncs Corcyres ex dono humaniflimi 
& cIo(5liffimi viri Apoftoli Zeni Venctiis 

29. Aprilis i-joi. 



Pro /alute Magiftratum ge- 
rentis Ariftomenis , men. 
/is Machanis vigeflma 
quarta. 

ARiftomenes Ariftolai- 
dalcus dat urbi Cor- 
cyreorum & Baccho in 
mercedem operariorum y 
argenti Corinchii minas fe- 
xaeinta. Erogat quoque 
Piylias Alcimi fihus Cor- 
cyreorum urbi & Baccho , 
in mercedem operariorum, 
argenti Corinthii minas fe- 
xaginta. Dehgat porro Se- 
natus finguhs vicibus in 
anno qui argcntum fceno- 
ri tradant viros tres , qui 
pecunia maxime valeant: 
argentum vero foenori tra^ 
datur , exigatur atque in u- 
fus poftea conferatur, ut 
Senatui operse pretium fore 
videbitur. Utque ad ufuram 
dentur centum odoginta 
mina:, &; foenori tradantur 
easrdem centum odoginta 
mina:. Tranfado anno poft- 
quam centum octoginta mi- 
nx ad ufuram tradita: fiie-. 
rint , mittar urbs fecun- 
dum legem Agonothctdc ad 



StS):t)7i TK 7n3A6-/ 'Pi^ Kop- 

kV^C^¥ G-i^ T^ ^ TT^v/t^ 

m^viTC^v /bua^jmp cf Aiovv^cf'^'- 
yjzi"^ KotJL^% fx}foui i^nrjvm, 

Ojiiccuw ^tq dxS^iaviou^ 3 

eXd yinayrkf y^oL A9/7nt Sfslxjj^ 
ai^ , >C^^V fcciSbKrl €^A9t K^- 

iU^o^Sfjaj (AAiccj i^iSiGifoySltixjii^^i^ 
(yiiS)^^(r^VTi cui i){jf!(^v oyShriKSV^ 
l^<*j. rT^i^Jom^ o4itax/^ /u(^ S 



Cdput mgepmum 

*TV a;^^yo%7a ui/juy ^ 'On t^ nV 
\SS^^i(u^ou;. (tyirzif 3 ^^^n Ko- 

CA^Jict^ juvctf 7Zim>c^V^ , "^^ W 

5^^ 7V dy^¥o%7u yoys^ tdtcow. 

Kov , ;);f^£/? •T^ Trimx.^VTTK fxyau, 

mKifJUf 3 yjtf ^ >OTTE/A>? cc 7:1- 
Ai^ '^ iir^ n^yl^ ^ ii fjjf 
/aP^^^oiyr^ ol 'n^H-mjj ^ ii Ai- 
•7r>; Tl^ TBK dycvm ^ ox.J^Ki^g^r- 

GiV •nJ/^ T?&/ Tiyvnd]^ fjuo-^^aif. 

*Gaxx4)Kvo^ini; fJL¥t)>l)io^ y fJ^ '^Tn- 
5-6^Art^ ct thjA/^ '^' 7114 Ttp^- 

J'f'^ )C9C7a TT^v^^ r:^oSh¥ fc)OC- 

rp^^m ^ fxii fXicr^(T€Lj^ fi^ 



oSta,fvum. 415 

folvendam cperariorum 
mercedem , & celebrencur 
Dionyfia , five Bacchicac fe- 
ria::a quo tempore ad alium 
quoque annum incipienturj 
nififorte , fenatu &: concilio 
aliud in tempus remiilb , 
non poffit res effici, Con- 
ducanc autem ex minis 
Corinthiis quinquaginta , a 
trium talentorum focnore 
exprcffis , tibicines tres , tra- 
gcedos tres , comocdos to- 
tidem : ca^teraque omnia 
perficiant qui finguHs an- 
nis Principcs erunt, ut Ago- 
notheta: lege fancitum c(L 
Pra:beaturque operarifs an- 
nona ex fotnore hujufmo- 
di,prout ftatutum & dcfi- 
nitum eft ^ prarter illas quin- 
quaeinta minas. Quod fi 
quid inftante bello pro mo- 
re fieri nequeat ^ neque urbs 
qux confueta funt mifcrit 
ad opcrarios^ aut ipfi ope- 
rarii non adfiierint , aut cer- 
tamcn quis dimilerit, quod 
refiduum ifuerit ex ilLa pe- 
cunia in focnus tradatur ^ 
& totum quod cx ea foe- 
noris provenerit in opera- 
riorum mercedem cedat. 
Quod fi res effici poffit, 
nihilque adfit impcdimenti 
quominus complcatur, ne- 
quc mittat urbs ad opera- 
rios, ftatis quibufque tcm- 
porum curriculis ^ aut ac^ 

Fff uj 



Dtarium Itdicum. 



ccdentibtft dperlium con- 
dudoribus , rtiercfedem noh 
(blvat bperariis, neque (b- 
litum ac pr^feriptum prt- 
mium penfitet , ne^ue Con- 
ftitutam annoiiam , heque 
in alios iifiis iargentum hu* 
ju(modi deputetur, neque 
cedat ih niercedem dpera- 
riorum j Ariftomeni & Pfyi^ 
Ise maneant omhes concefla: 
pecunix , vei h^redibus e- 
jufdem Ariftomenis & Pfyl- 
1«. Teftes , Mdlotas Glau- 
cifilius, 01and_er Theodo- 
ri , Promachidas Merrili. 

Cum conventum fecerint 
Ariftomends Ariftolai filius 
& Pfyllas Alcimi de pecu- 
nia quam urbi & Baccho 
in mercedem operariorum 
largiti funt , videlicet uter- 
que Corinthias minas fexa- 
ginta. Decretum eft a Se- 
natu ut argentum ab Arifto- 
mene ^ Pfylla oblatum in 
fo^nus tradant ii qui ad id 
officii eledi fiierint. Eligat 
autem Senatus finguhs an- 
nis qui pecuniam hujufino- 
di adminiftrent fortunis re- 
que familiariinftrudifiimos: 
ac plerumqae iidem repe- 
tantur , dum biennio poft 
rem adminiftratam vacavc- 
rint ^ ne juniores ii fint an- 
nis triginta quinque , neque 
feniores ieptuaginta. DeH- 
gantur autem fuiguhs annis 



cny^indu t» mofjut ^ ^ G/< 

ftXOlf , ^ /luJ 6^V TJ^ tV •»- 



rioSbhv ntom^fj^ui A*}^t;V' 
f^iog nv A*Ci?»Acu Jk , K^ *c/A- 

'y^tf^^i , M tS^y^ rcL mX\ , k^ 

IxS AlOKLKTO) ^ 0^^ 'T^ *^ Tt- 

ra/ TDt4 ^^p^%^. i^icdrti 5 
Tz^t) €i^A<V* •'^t^' ^e/^^^f^ ^ 

fAJBLoi ^ ^ 9rh\omX4g iPt^ £u;Tst4 
J^AiTiTjV^^ eTi?*^'o ^ ^w Kga)Ti- 
C^t< i-fif ^(3LXs/(g!^ mm , yu# J) 
^/girCoTl^f t4 AjSbfjuixjif^ ( fic ) 






.i 





Caput vige/imiim oStii^vum. 415 

UuWioi lp.^ovXS, )J *%'*. o/ ^' menfe Machaiiis five in Se- 






/uA "TrXiiovog i^Koy S<^/Jii^ovTsg ^ 
yjiqoi ^ Ti\u fji^fi^ e>c^9n,r j /^^ 

xclvn) (Z^cLj(io)yTnJi 

^SJ^^^of ^^/b^w^ Tl , TB 

Tl Kt<Pa?^OLj09 rS^ 70¥ 70K3¥. CS 
TtS EWAf.O» fJiljMi TzS (^ 

KtJi^fjA^n /zp^hyjxM> Tci$ ctf- 
pi%iai ii<; T0¥ *\jX4r ctvi^ c^u 

TtJ* A^ OTlfJUll^Jd fjJjJJX TzS fCp 
$iOl^^ y ^TCOTi TVig tLffJXiTiOJt 

Ttvc, liv K^i^fxeno^ oupijx^y'^ 



natu , five in eonfeflu. Qui 

autem deledii fuerint ma- 

giftratum gerente Arifto. 

mene , accepta pecunia ab 

Ariftomene & a Pfylla , 

ipfam ad foenus & ufuram 

confignent in mcnfe duo- 

decimo & Euclio , dum 

Magiftratum adhuc obti- 

nebit Ariftomenes : re per 

pnxcones denuntiat^ j qui 

non minus diebus quinque 

ad currus flabunt ( talia de- 

nuntiantes ^ ) nec plus quam 

duas drachmas ad flngulos 

menfes pro finguhs minis 

accipient, neque inferiore 

pretio pro lubito fuo pacifl 

cantur^ itaut quiconditio- 

nem accipiet , &c pecuni^ 

fiimmam & foenus fblvat 

menfe EucHo , qui pofl A- 

riftomenis magiftratum & 

Pry taniam revolvetur : exi- 

gant igitur & fummam pe- 

cunix &c ufuram inde pro- 

venientem. In menfe Eucho 

ab Ariftomene tradaturpe- 

cunia iisqui pro fubfequen- 

ti anno ad ejus admmillra- 

tionem adledi fucrint. Qui 

autcm acceperint , de tota 

pecunix fumma ncgoticn- 

tur m Artemifio mcnfc qui 

anno adminiftrationis fu.T 

occiirrcr,re per prxconcs m 

curribus dcnunciata , Ccrre^^ 



rifquc omiubus obfjrvacis qux de admniiftr. ' . ribus Anftumene 



4i6 Diarium Italicum. 

magiftratum ffcrente eledis yi^oLTrJai. cJmvTtife 
fancitaac defcripta funt : Si- 



..1 




K3H 



01 



militer autem rem gerant ^ 
qui ad fingulos annos eledi 
erunt.Quod fi ii qui ad pecu- 
ni^eadminiftrationem depu- 
tati erunt , aliquid eorum o- 
milerint qu^ conftituta ac 
decreta fiierunt ^ fi pecuni*c 
fummam non ad ufuram de- 
derint, cum, ut fupra fcri- 

{)tum eft , re familiari va- 
eant,folvant argenti Co- 
rinthii minas triginta , iniu- 
pcrque fummam pecunise 
quam acceperint reftituantj 
fin minus egerint , duplica- 
tam totam pecunias fum- 
mam numerent. Si fe rei 
gerenda: impares fiiifle di- 
ditent ^ rem agitet & per- 
quiirat Senatus & confeflus. 
Quod fi ii qui pado foenore 
argentum acceperunt, fum- 
mam pecuni^ & ufuram 
cjufdem non confecerint, 
neque electis adminiftrato- 
ribus , ficuti fancitum eft , 
tradiderint ^ duplicatam pe- 
cunia: fummam pariterque 
ufuram ejus tradant , fi qui- 
dem ftatam pecuniam non 
numerarint. Cum autem 
revoiuto tempore pracdidcX 
centum octodnta mina: an- 



/U4f '71917« 



:^7?aiV^TO '^^civ KoejL9^\t 

^iOf ^ K i^tst^^CoifTl TO- 

gj^^pm. li ii fjji ^ i\7t\yi '^^ 

Qnyimoxirca . e/ Si iy^iiplia&p^ 
n%i fX9i eti fWi^^cmf ^ xk(par 
Aofojr 3 ^ 7»F 'nxs^ ^ h fJiit 

y^y^otypcci ^ '^m%a^rcA o , tb 

KM(pc$\0^0¥ XS^ 7BM TD^K y <A- 

^hifi omn^v , Kci fjUf /Q-gjt^ 
S)ivri. im) S)Ikcc '^^ca^wi ^ku 
^A^w^f f^ifcci ixjiiiv 07<ft>j- 
^^^ 3 W iy^^iihoi/li oLf if(ji' 

ro^ oviojL^ fju^ 3 iyS^u* 
<d>i^ , ^ iKS/^Tiv oy^w^ 
fjivw; 3 '^7n<i^?^yrca o\ "^^vrtg 
'^ r^ rV n^irAp fjua-JttfW ^ 

nuum fccnus produxerintj alixque centum odoginta mina; 
in fccnus pariter datx fuerint , exado anno poftquam centum 
illa: & o(ftoginta minac ad ufiiram locatac fiierint , mittant admi- 
niftratores ad mercedem operariis fblvendam , fecundum 



Caputyigefimum 

j^^ 7©^ 7V ctya^ro^^m ro/ioi', 

TDI^ Tf^l7tt($ l^ f9¥0(JLCL ^STFI 

w 7»ic5t; j ;ywci5 Ti^ mm- 

lyrm jtx^i^o. 0« 3 ;^&i^om< 
#014 ^Qp^y^mia4 oi m^limi ^ 

aSo» tbi^ 7Fp^/t«m< ^ K9V ''"S ^* 

W" A*ycif¥o%r€L n A^pTt/uu^ 

{ (ic ). 0* 3 /o^^^Cw A^^ro. 
9*7Tfc "fnm^m Tripm p^ t»» ro- 

Qov2^ tr tof ^Qr^Wi nwtJ^ou^" 



oUM/um. 417 

legcm Agoncchetac , & rc- 
liqua omnia qui fingulis 
annis adkdi fuerit perfi- 
ciant>, prout \xi donatione 
fcriptum eft ; nifi quid in- 
gruente belio fecus accide- 
rit, Senatufic confefniaiiud 
intempus remiflb. Mercede 
autem conducant operas ^ 
( ex quo alterius ac fubie- 
quentis anni inidum duca- 
tur ) ex foenore trium talen- 
torum, videlicet ex minis 
quinquaginta^nimirum tibi* 
cines tres,tragccdos tres,co- 
mocdos toridem : & reliqua 
omnia adminiftrentur fecu- 
dum legem Agonothetx. 
Detur autem ex Foenorc an. 
nona operariis , qua: confti- 
tuta, pTceter iilas quinqua- 
ginta minas. Qui porro Am- 
mam illam pecunia: admini- 
ftrant^quo temporc operarii 
accedent ^ poftquam argen- 
tum illud quinquaginta mi-- 
narum in merccdcm opcra^ 
riorum cxegerint, & con^ 
ftitutam annonam 3 tradant 
Agonothetsc mcnie Artemi- 
/iojfexta cju/dcm menfis dic: 
reliquam autem /iunmam 
clcdis adminiftratoribus. 
His acccptis Agonothcta 
omniafecundum Icgcm per- 
agat , atque in Scnatu ^ 
cum primum congrcgatus 
fucrit , rarioncm reddat , 
quo modo acceperit argenp 

Ggg 



4i8 



Dtdritm ItnUcmn. 



tLim , &: ad fingula ftacuca 
expcndcric« Racionem pa- 
ricer reddant Adminiftra- 
tores pccunix , idque fin- 
2\\\\s iinnis menie Arcemi- 
fu> .iroacin Scnacu^ ficque 
Jii^anc cum ii qui accepe- 
runc , cum n qui cradide- 
runc, (nvji'iacim ea quxac- 
ceperint &i cradidennc re- 
cenlcndo. Si qui veroquid- 
piam eorum c\\\x iancica 
iunc omiferinc, iive admi- 
niilracores pecunix , five 
magiftracus , folvac qui in 
culpa fuerit argenci Co- 
rinthii minas crigmca , &: 
quod prav^ admmiilracum 
fiieric m duplum reili- 
cuanc. Quod fi cam Agono- 
checa quam Adminiitraco- 
res non probe &: accurace 
racionem reddiderinc ^ lc- 
gum cuftodes rem expen- 
danc &:examinenc-, uc con- 
fucco more de facris &: pu- 
blicis pecuniis agicur. Ncc 
liccac cuipiam procurare, 
uc obhica ab Anftomenc 
&: Pivlla pccunia alios in 
uius cransfcracur , niii in 
merccdem artiiicum ^ in a- 
hud vero quodUbcc, nuilo 
pado , nLdloque obcen- 
cu. Quod ii quis id pro- 
curaric , vei ahos m uius 
pecumam divcrccric : fol- 
vac cam qui id pr.ocura- 
vi;ric^ quam is qui m ahos 



ShiY))JjJ7i ( fic ). "^OTT^^i^atr^- 

y^CM»nw{ , vofxxi(pu?^K€^ ox.A»- 

€-/^ T=^/'^ T^ tt;^/':^^ ^<r. 
^:ni' , 6-/$ ctW'0 /^9>'eV^ 



V ' 



y(oi(T^ 






^ 



Trrir- 



( »/ 

«f- 



.V 






Ctf^ tvigejinmm oSanmm. 419 

w;^^p»«ic4«of A'c>e^,cAoi» W "^"* diverterit Ariftomeni 



^TDw aSiTui^AjOL^si . yiy^stju vSfiOP y 

an^iueioy ^ ii rcxaxjqof , /u^ 

^ KeJivio5nf )(^ rau^, tik 3 

K9C''& >f 6*9^»'^ 0/ ^ itc>u 

OtTVL fj^ TTOTJ O K5'fOK (73^</- 

cix<f TBi^ '^fi/u^os^ Gn r^ 
^iCJ^iv T? '^yjtl^oxj /®^- 

K9^^^ W ^ «tAAo '^^c^toi' 
^^y^aiflaji. o(Tzt 3 A*c>c<70yC<SltfV ^ 

€rjL<^i KSnJtAjg yJccviti rsjZ^f^' 



& Pfyllx , aut corumdem 
h«ereaibus , argenti Corin- 
thii minas lexaginta 5 & ar^ 
gentum quo aoufus efl du^ 
plum reftituat. Horum au- 
tem omnium , & aliorum 
qua: fancita fuerint decre- 
tum Defenfbres Senanis 
immutatum defcribant. £t 
cum defcripferint , argen- 
tum pro fingulis prave ad- 
miffis ftatutum & defigna- 
tum tradant procuratores 
principum fenatus : atquc 
puruni argentum hujufino- 
di y tricenas fcilicet mi- 
nas , ad tribunaUa deferant : 
neque hceat cuilibet pro 
cupidine fua fccus ftatue- 
re vel decernere. Damna- 
tum autem pro tali faci- 
nore , qui jus hujufinodi 
fcripferunt ad foivendum 
compelient. Qua:cumque 
igitur ad rem communem 
fpcdant , iis qui ad pecunia: 
adminiftrationem adledi 
fuerint tradantur ^ ii vcro 
in focnus tradant ejufmodi 
pecunias ex muldis prove- 
nientes, ut de aliis fuperius 
ftatutum eft. Qux autem 
Ariftomeni & Pfyilx atque 
ha^rcdibus corum muldx 
competunt , ab ipfifniCt exi- 
gantur , & jus dicatur cm- 



nibus prout ipfis in voro 
fucrit. Si quis vcro ex harrcdibus Ariftomcnis aut Piylla: , pro- 

Gggij 



410 Diarium 

curaric alios in ufus pecunias 
diverci, auc ipfe diverccric 
alio *y ne cedanc ulcra mul- 
dx ipfx, neque pecunix, 
Ariftomeni & Pfyllx neque 
hxredibus eorum , fed pu- 
blica funco , acque in merce- 
dem arcificum deftinencur, 
& foenori Cradancur cum aJio 
argenco , uci fuperius fanci- 
tum eft. Quod fi quid eorum 
ingruence bello perfici ne- 
queac , neque miieric civicas 
ad arcifices, five iidem ar- 
cifices non acceflcnnc , in 
fa^nus cradancur iILt quin- 
quaginca minx , acque an- 
nona, donec per ccmpons 
condicionem liceac priftina 
repecere. Similiccr agacur 
/i quis artificum certamen 
reliqueric • cunc refiduum 
argcncum fcrnori cradatur, 
&: cedac in mcrcedem ar- 
tificum. Quod fi legum cor- 
rcdio &: cmendatio acccf- 
icric, flacuanc lc2;um rcftau- 
ratores m ipfis legibus,quo 
pacTio eadem ipia pecunia 
adminiftranda fic. Rcliqua 
vero pro voluncace fena- 
rus &c confcfiius fbacuantur, 
qucmadmodum gcri opor- 
rct. Nihil vcro decrcco huic 
concrarium admiccacur ne- 
quedonacioni. Acqueexem- 
plum ejufdcm donacionis ac 
decreti defcribacur in cip^ 
po lapideo , & reponacur 



Itdicur?t. 

aXXoJl TTOLI ^ fJfJf eOTO 7U OTH- 

•nV ^ Ti^iT^ /uu(r%/(n9 j Xj 
'^yjt^^s yjijoi)^ iTT^ca yiy^aLiT^ 

TZK oJTypccnoL^ a^^l [hC) V Kcc, 
SlujuTDf '^ynw{. cocrouuTU^ jj x^ 
ii Ti^ A/ttc; t ctyZ.a ri^ Tl^^iTip ^ 
iyd^^p\^i(ryxij (fic) ^ S X{(p%)J 
^y^vjg^ov x^ ^\j& ci/pyiTZi^ m Tg^P' 

T^ TiyJiT^^ fXlcr^fflV. il i\ KCL 

Supjtuai^ T^ ycfj^v yvyiTOJi ^ ^- 
^C^TC^V 01 Sj^pJciJTr.p^^ ii^ iivc, vo^ 
l^StA', >ijL%>i yAS^ S '^yucjiov 

yvlajrkj co^ Kcl ShKrj Q>^?^^ , ^ 



clAicl 



yjL^^ i^vai. y^iajc^ q /U^fi*^ 

^Z^iV^^OV TzJ S^OyfJJZTi j fJi^ 3 

TO i^^orj. "^ 3 haio^ (c 7V ^oiAc- 



Capm tfigefimttm o^anmm. 411 

5ttA« Ai9»rAtf , ^ ««Mco' -wr quo loco fenatils principi- 

« Axn rtrCj5.^A*K, (c rt^J^. fUericcxpedire. Defcnptio- 

w/f K9t^«f i;(^». ^ ipa-^"^ „cm autem cippi & repofi- 

^iw , W ^<t^Hi toC^ov- tionem in congrucnti lo- 

?sti fiU(ffi Sfsixn^^ff- W ■%tf- ^° » principes ienatus cum 

'7 _»' ',^„-\i-. .'-w adminiftratore & arcliicec- 

-y 4 « ' » ' ^^ '^"^ procurenc. Sum- 

o3b/. S^ i) >4>c^Mt*«>' «mA«- t„jn autem defcripcura pe- 

fiA •mfxta. iifi3/j, nuario damus. 

Numifma /eciuens ex xre, cujus typus exCorcyracranJJTiiC 
fiis eft , hic locum habeat. 



Hxc infcriptio nobiliJTima haud ica perice exarara Rtic, itx 
tamen uc ientcntia parum vel nihil labefa^taflt.Dorica dia- 
lecto conlcripta eft : nam Corcyrxi gens Dorica erant. Hic 
multa oblervatu digna , ut nomcn meniium ,. quorum ttes dum- 
taxat memorantui;, Machanes videhcec , Biclius, & Artcmi- 
flus, Dionyiiacorum quidam ricus, necnon ratio denunciandi 
per prxcones ad currus ftrances j Sc alia bene mulca quz nos 
conUilco mitrimus aliis exploranda. 

Numifma cjufHem Ariftomenis eft qui in decreto magiftra- 
tus gerens fertur, nam Ariftolai filius dicicur in dccreto pari- 
ser & in numifmace. 



Gg5 iij 



.2,t Viarmn Julicuin. 



(DAIAKOS INH AIEI T>PI2T£1 

ETXHN. 

rhxacus utjit Jovi altifTimo. Votum, 



AnOAAOAaPOS AnOAAOAOTOT- 11 
NET2A2 KAI OI STNAPXOI ^IAHTAS 
IAKX02 KOSAHEAOT NIKANHP 
NIKOSTPATOT 0EOI2 

Apfoliodorus Apfolloioti filiics annuit ^ ^ una pjcii 
mayjlratus Philotas , lacchus Cofapeli , Nicanor 

Nicofirati. Diis. 

5 

OEOIS TTXAN APISTOAAMOS AE 

KATA2MAXXIAAN AIAHTI 

no ATTIMni. . . . AIK AHASXH TAN rAN.... 
EnAKO.... API2TOAAMAN 
AAM0TXIAA2 E KAEIAA 
nOATTIMnl qxAHNIAAS A2XTAOT 
TAN EN KNISl 

4 

Ar I 2 

AMTPAAOT 
AN A PE I A 

lOTAIAN ©EOAnPAN 
APETH2 ENEKEN 0EOI2 

'Juliam Theodoram virtutis caufa. Diis. 



Caput *vigepmttm oSidfuum, j^x 

HnOAIS API2TAN nAPMENISKOT MEN 
ITNAIKA ©TTATEPA AE AT2ANIOT 
ETDEBEIAS ENEKEN KAI 2Q<DP02TNH2 

nAPMENI2KON AAKinOT TON 

EATTH2 ANAPA 12 TA 

AT2ANIOT 

IJrhs Arifian Parmenifci uxorcm^ Lyfania filiam 
Pietatis ^ continentia caufa 
Parmcnifcum Lacipfi ejufdem virum Lyfania. 



H MAAA AH nEPI 2EIO ATTPOMnOTMON EKATE HATPA 

AAKH AM*IAOXarrAIA 0PA2TnTOAEMaN 
OTNEKEN lAATPIOISIN T« innOMAXOlSI AAMA20H2 

02TEA AENNA 20I FAI AETAPOI EKTEPEAN 
KAI 20T AnO*0IMENOT ni2TOI «lAOI OTK EAA0ONTO 
2INNA <I>TA0niA02 A ESEPT2AN STTTEPAS 
AM<I)IAOXOI 0PA2EnN ET EIAOTES EPFON AKONTHN 
OI 2E MET AXNTMENOI STFTENH EKTEPI2AN. 

Te fane luEiofa morte feriiffe audivit patria 

Robur Amfhilochiorum , qua bellicoforum tcrra cfi 
Quoi fcilicet ab jUyriis eqnefbris fuguc feritis interfeHusfis 

Offa vero tua amici fefelierunt 
Teque occifum fuiffe amicit tuis fidifiimis non latuit 

Sinna , qui te ex certamine luHuofo erucrunt 
Amphilochii bellic/e rei feritifitmi 

Quifumtno dolore od^eBi tibi cainfanyiin$o)ufiafoherunt. 



4^4 DUfium ftalicum. 

TITOC ♦AABIOC AIONTCIOC gNOPKIZOMAI. 
OITON ceBACTION OPKON MHAENI EEON EINAI 
ANOISAI SnPON OATMniAAOS. «I A« TIC 
ANOISCI AHZEI TQ «lCKa ATNAPIA AICXIAIA 
nSNTAKOClA KAI T*esgl AOFON ACSBSIAC 

Titus F^ivius Dionyjtus adfure ■per mortem, 
Quod venerandum juramentum cfi , 
T^emini licitum ejfe aperirc fcpulcrum Olympiadis. 
Quod Jt quis aperuertt , dubtt fifco bis miUe ducenta 
denaria , ^ imptctatts crimine reus mt, 



KAATAIA * AMEMnON XAIPE. *«/«/«7fl»j 

KAATAI02 MTPTIA02 XAIPAI 

2ABIN02 ETON. KE. XAIPAI 

SaKPATHS XAIPAI 

AEflN XAIPAI. 

HPAKAEITOC TTANETC BTaN. O. XAIPAI 

Eni ANAPnNOS. 
EHI AnOAAOAHPOT. 

Claudut inculpata falve 

Claudtus Myrtilus falve 

^abinus annorum JC^V. falve 

Socrates filve. 

Leon falve 

Hcr.nittus Tyaneus annorum ZJTJ^. falve. 

Siib ytndnne ( fcilicet Archonte ) 
Sub .Apollodoro. 

lO 

M. VALERIVS CORVINI 

iORICO 
lOVI CASIO. V. S. 

II. 



Citput vigejtmum QHamum. 41^ 



u 



lA 



II 

P. HETEREIVS 
RVFIO 

lOVI CASIO. SAC, 

iz 

A nOAIS MAPKON KAAH 

rAIOT TION BTBAON. TON 

nATPaNA KAI ETEPrETA... 
EPM AI HPAKAEI, 

MAXATAS nOHSE 
p^; TOr AIO2 AAKMHNH2 TE rONON TIMAISIN AESa 

TI02 AA20ENEO2 2TH2EN AFAAMA TOAE. 
MNHMHN A0ANATON SilZilN HATPOSTE KAI ATTOT 
AA4»ANE02 KAHNfl AOHIOT EN TEMENEI. 

a$ANH2 AA20ENEO2 AgKAAnin 
ANE0HKE. MAXATA2 EHOHSE. 

^uhatasfectt 

Jovis ^ Alcmenes fiUum hmoribus efferam. 

Filitts Lafihenis erexit hancfiatuam 
Mommentum immortale patris fiti ^ ipfius 

Lafhanis in praclaro Apollinis delubro 

Ophanes Lafihenis filius j^fculapio 
repofuit. Machatas fecit. 

AT2I2TPATOT nEIOEIAS. 

Lyfifirati Pithia filii 

TIAAIA2 nEI0iaNO2. 

Tillias Pithionis 

Hhh 

ri. 



nAN*IAHN nAN*IAOT THN EATTOT FTNAIKA 
EnA*P0AEIT02 EnA*POAITOT 
KATA TO ^H^ISMA TH2 BOTAH2 

Pamphtlajn Pamphili filiam «xorem fuam 
Tp.iphroditus Epaphroditi ex Senatus conjitlto 

noNTio2 Aornos noNTia Aornn 
ra nATPi mneias xapin kai ta.a. 

Pontius Lufus Pontio Lupo 
Patri memoria caufa. 

H nOAIS. FEPMANIKON KAI2APA. TIBEPIOT. 
KAI2AP02 TION 2EBAITOT KAI2AP02: TiaNON 
TnATETONTA 0EOIS - 

IJrhs Germanicum C/efarem^ Tibcrii Cafaris filium 
Auyijli nepotem conjulatum gerentem , diis. 

AAPIANOT BOTMIOT. 
ATTOKPATOPA KAI2APA 2EBA2TON 
TPAIANON AAPIANON 0EOT TPAIANOT 
TION eEOT NEPBA TiaNON TDATON TO. E 
H nOAI2 THN ABEATaN KATA TO THN 
A X A I HN AOFMA. ANE0HKE E n I TPAMMA 
ETE02 AAM0N02 TOT API2TEA 

Hadriani Bumii 
Jmpcratorem Cafarem Auytflum 
Trajanum Tiadrianum dei Traiani 
filium y dei Nerv/e nepotem COS. /'1 



rrNAii^ 



ornn 



ror. 



CApucvigefimum o^avum. 417 

Vrhs Abedtum juxta decretum 
Achaorumy Epigramma rcpofuit 
Anno Damonis fUi Arijiea. 



10 



AIKOI2 AIA TO nOA 

KINATNETSAS. META nAOlA 

aN A*EIAETO MEN TA nAOIA KAII 

laN AIA4>0EIPA2 TOI nAH0EI N IKA 0EI . . 

AnOAAINI AA202 ^S KAAAISTON EIKA . . 

EnTOMENOIS APMOZEIN 4>AINHTAIKAI T.. 
nOAEMISANTAS QS KAAAI2TA KAMA0 EKA2T.. 
A2 FENOMENOT S^SHpa TIMHN TON TE . . 
0«l>OPaN ATa AEKA EKATEPQN TQMMEI . . . 
H nASAN AIA0NT02 ATTAI2 TOTTAN. . • • 

KA2TAKI2 nPOBOTAOIS KAI nPOAIKOl. • . 
NAM<I>inOAONTE KAOAOEP KAl EI2AA . • • 
IZEI2 AAKIH OTN KAI AAMOKOA. • • • 
APEION non AIKAI2TEIAN. . • • 

IftNON Harc infcriptio mutila, ac, ut cernere eft, non accurate fcripta, 

virum memorat navali prxlio vidorem , qui multas holtium 
naves demerferat , alias ceperat : inque vidorix eratiam pui- 
cherrimum lucum Apollini dedicavit : amphrque hononbus a 
concivibus exornatus eft. Corcyreum indicant nomma /pe^i^w*» 
/zse^CoJAo)» , qui , ut in prima inlcriptione memoratur , Corcyrci 
magiftratus erant. 

^? nlSTlN EXaN BACIAIAN EMaN MENEaN 2TNEPI0OK 

^^ 201 MAKAP Ti-IMEAON TON A' I E ?ON E KT 1 2 A N H O N 

rO.£ EAAHNaN TEMENH KAI BaMOTS gSAAAHA^A»^ 

rflN X€IP02 AHOTTIAANHS I0BIAN02 E^NON ANAKTI 

'^^^ Fidem habens rcgiam , virium mcarum adjutricem 

■ h Tibi, beate, ex alto omniaptbcmanti , hocfacrum templum cxflruxi 

Exptlatis Grxcorum dclubris atque altanbus 
Vtkffima manu Jovianus donum Regi offero 

Hhhij 



4i8 Viarium Jfa/iatm. 

22 

BACIAEI AHC ETnN K. HPnC XAIPE 
nTNGANE ANTI CEO ETFENHS TIC AE ETFENOTS 
HAPOAITA ME0ECTA * COASOOTO TA4>ON 
FENNA MEN TA ATK02 ME n ATHP TJKTEI AE MHTHP 
XPHCOrONH KAHMETAOC MOC OTKaNATO 
THAO0I TAP nATPHC BEI0TNIAOC XIATCA ©TMON 
NATTIAIH KTFPHNH TE MHniCHMOC 
KEIME AE HAPA ©EINA AAOC NEMOECAI 
TCTATA ATTPn EMOI AEIA KEIMENOC nEAATOC. 

Mendis refperfam infcriptionem fic augurando vcrtimus,. 

Bdjilides annorum xx. Heros falve 

Accife^ nobiliSy cujus nooilis tumulus ft 

ViatoTy ^ vifo fefulcn tranfeas 

Cenuit me Glaucus pater^ feperitque mater 

Chryfogone Cleomcdis j fed nihil mihi frofuity 

Procutenim fatria Bithyrua animum amiji 

JJautica me Cyyene hahct iUufiris. 

Jaceo autnn ad littus maris ventoji 

In extremis i mihique irtf-elici felagus adjacet. 



P. MANLIVS. Q^F. SERGIVS RVFVS. 

DECV. IVDEX. EX QyiNQ. DECVRIIS EQVO. 
PVBLICO TESTAMENTO FIERI IVSSIT ET EPVLO 
DEDICARI 

IN HOC OPVS STATIA SEX. F. FIDA MATER 
ADIECIT. HS. XXXV. ET SUMMAE OPERIS 
ET EPVLO RELICTAE XX. FISCO INTVLIT 
HS XIIL SOLO. PVBLICO. 



Cdptit fvtgefimum oBa^um, 419 



MEMOIE 

ETaN <.S < 
XAIPE ^ 

Mcmphis annorum fexaginta falve. 

NotuU in infcriptiones Corcyreas, 

In prima eaque prolixiori, qux agmcn ducic, infcriptionc, 
Dorica dialecto, fed ufu Corcyreorum paulum vitiata, obfer^ 
vatur patronymicorum fmgularis ratiop.^iz. Namex Arifto- 
laida cujusfiliuserat AriftomenesCorcyreorum prytanis , idem 
Ariftomenes, A'e/(qT;AaVcr3tAei^'vocatur. Pryllafque pariter Alcimi 
filius, AAvu^iAAi^dicicur, inquaultima voce vitiumamanuen^ 
fis fuipican licet. Ibidem indifcriminatmi in genitivo plurali 
^^yn^i^y & ^X/ircS^ legitut. Neque cnim in his atque aliisDo- 
nca: dialccli idiociimis fibi fatis conftat infcriptio : &c alio- 
quin non pura hic cxhibctur illa dialedus, ied qualis Corcy- 
rcjs ufui crat. Qui cum a Dorica Peloponneii gente difliti efl 
fcnt, aliqualmgua: peregrina advexerant. 

P. 414. 1. II. ricGocJoy a.m ^^ ^7^(r^SoY ^ cujus variationis fre- 
quentia exemplaDonce occurrunt. Eodem loco Typoc;raphi 
vitio OTXccTcyJoco 7V OTT^cTby Icgitur.Ibidcm fJJb^V-cv^ pro iZSt^^ 
)6fi^^ Iee;itur. Qiix 71 J C in v. commutatio frequens occurrit, 
pnxicrtim m codicibus fcquioris a:vi. 

r.4[-\^' €/^£^Aa , i/j,fjLlu>i .^ pro of CouAa, cy^!a..i, quo ntu cum 
in hac tum in alus mfcriptJonibus bcne multa exaratacompe- 
ries. Ibid. ApTs^Tzck; pro h^f-nfuaici) non /emel occurritin hac 
mfcriptionc. Maccdunumitcmcratmcnfis ArtcmiiiusquiMaio 
rerpondcbat. Ahiporro mcnies Corcyrcorum ,in allata inicri- 
ptione exprclh ^ cum Maccdonianis non confentiunt^ mmirum 
Machanes&Euchus, ac quibufcum menfibuscongruant igno- 
ramus. Cnum cdjfcmius, videlicct mcnicm Euclium eilcduo- 
decimum. 

P. 417. E'f mi TT^^Tct/ pro o¥ t>? "GrfdTy^ fu^plc^HfUpoL, 

Hhhiij 



4JO Diarium lulicum. 

P. 418. ^tiito'». Non infrequentcr occurrit in infcriptio. 
nibus IV I in g4 commutatio , qua de re monendum duximus, 
ne quis vitiam ibi fiilpicctur. 

P. 419. f yJ\xK6<aaVTO , pro d^hiw^tTa: fimilis iv xin y con- 
verfio frequens in hac infcnptione deprchenditur. 

P. 420. A!\hon TO^pro aMa^^cT , ^d/o ^ alibi ^ aliosinufus. Alii 

multi idiotifmi in nobili infcriptioneaprudente ledore deprc- 
hendentur. 

P. 422. in infcriptione qu.r prima notatur A/84 pro Aa, le- 
gitur. 

Ibid. infcript. 2. riyeucra^ proyiuan^ pofitum xftimavimus 5 fic- 
que folummodo apta fententia eruatiir. 

Ibid. Infcriptio^. Corcyrea Dorica Dialedo defcripta men- 
disfcatet, tumfradi marmoris, tum amanuenfis vitio. In fche- 
dis noflris ©€o$ legebatur, nos ©eo7^ pofuimus, qua ratione le- 
gcndum haud dubie efl. 

Infcriptionem 5. edidit Sponius in Itinerario fuo quod GaL 
lico vulgari idiomate confcripfit t.3. p. Sy. 

In fexta infcriptionc p. 423. vitium fubcfliisin verbis p-^^ Ta 

SANioT^ quo quid indicetur haud fatis compertum habeo. 

In feptima obfervatur Avy^ofiml/jLov pro Au>f of ttit fjuo? & A'^(pi- 
Ac^'>fot^A pro A'/^(p/?vC^y ')<ii(t. 

In odava p. 414. etFertur muldaviolatoribusfepulcri Flavii 
Dionyfii, cujus rci exempla alia fuperius videre eft, p. 202. 

Nona an multa feparata epitaphia compledatur , an unum , 
ubicadavera multa pofita, haud fatis liquct : prim«c opinioni 
lubentius adftipuler. Ibi Xom^i obfervatur proXoJpiquater po- 
fitum, quo innuitur, jamillo xvo affinem fuifle ttJ t Scoui pro- 
nuntiationem. 

In decima vox I o R i c o fufpeda mihi efl: ; nec habemus 
quid vel conjedando fubftituamus, Harc & fequens infcriptio 
nuncuparccfuntjovi Cafio. De quo Suetonius in Nerone. Ncc 
frofcFiionc dilata , ut primum Cafliopcn trajccit , fiatim ad aram 
Jovis Cassii cantarc aufpicatus cjl. Erat porro Caffiope 
locus in Corcyra infuia, unde infcriptio eduda : &, ut vide- 
tur, a Caffiope nonien Cafii Jupiter , iftisin lociscultus, acce^ 
pcrat. Caffiope autem a Suctonio & Strabone cum duplici S. 
fcribitur paritcrque Jupitcr Ca,[lius. At in infcriptionibus C^- 
Jio Jcvi ciicitur. 



ATS 



Cdput^igefimumoEtd^um. ^ji 

Duodecima infcriptio, mutila, ab Sponioin ItinerarioT.3. 
p. 84. adfertur. 

In decima-tertia infcriptione notandum Laphanem qui fta^ 
tuam Hercuiis Machate fculptore confedam , ^fculapio fa- 
crafle fertur, dupliciter exprimi , vitio putd amanuenfis , modo 
cnim Act^ctVrj^, modo OJ^im lcgitur. Prima fane ledio antefc- 
renda. Alia forte fuboriatur ditficultas : quid cauia: videlicct 
fit quod llatuam illam , qu^ ut primis quidem verfibus intelli- 
gi datur , Herculem reprxfentabat , ^fculapio in Apollinis 
templo confecrafle Laphanes dicatur. Nulla in ledione ambi- 
2;uitas eft : quore cefl:imo in templo Apollinis hic memorato 
facellum fuille filiiejus ^fculapii, in quo Herculis flatuapofica, 
cidcm ^fculapio conlecrata ruit. Sic lupra p. 2. Signa Cafto- 
ris &: Pollucis , Mercurii & Hercuhs uno in templo pofita di- 
cuntur. 

Decmia-odava in Sponii itinerario legitur T. 3. p. 83. 

Decima-nona eft civicatis Abeatum in Achaia m honorem 
Hadriani Iniperatoris : Ibi Trajanus atqueNervalmpcratores 
defuncli^Dei nuncupantur : memoratur ctiam epigramma in ho- 
norem Hadriani ab Abeatibus infculptum , quod excidic. 

Vigefima: infcripcionis deplorandaforcuna eft. Ea enim na- 
valis pugna: a Corcyreis commifl^ mentionem habet , ubi ho- 
fljum naves bene mult;3e demerfi , ahx capta: fueranc. Erecla 
autcm fuic infcripcio in honorem Navarchi Corcyrcorum cu- 
jus nomcn excidic. Is in vidorix graciam pulchernmum lu- 
cum Apollinidedicaverat, amplifiimis & ipfe honoribus a Cor- 
cyreis exornatus. Injuria paricer cemporum cxcidit nomenpo- 
puli quicum a Corcvreis pugnatum eft. 

Vigefima prima mfcriptioabSponiop. Si.allata, dejoviano 
Impcratoreagit, quifide in Chriftum con/picuustempla Gra:- 
corum expilavit, ii claufic, facrificia fuftuhc : cxque delubro- 
rum fpoliis cemplum vero numini in Corcyra ftruxit. 

Vigefima- fecunda infcripcio male ab amanuenfi exprefla, 
vel in iplo marmore vicia prarfcrre videtur. In Grxcis enin) 
perinde atque in Lacinis caoulis impcrice nonnumquam incil*r 
fucrunc infcripciones, quales non paucas fuperius edidimus. In 
voce Y^'jy*juby\ , quod nomen urbis vel loci eft , fufpicor erro- 
rem. Ncque ramen putarim efife Ys.\j^lui-A^ illam Lybicam ^fccus 
cnim fuadcc» vci ipfa marmoris fcdcs^ nam m Corcyra iuiuia 
repercum cfl. 



43' Diarium Ttalicum 

Vigefima-tcrtia a Joanne Lucio Dalmata cufa fuic Vene. 
tiis anno 1673. (cd cum mendis non paucis, nos pur<Tatiorem 
damus. * 

Vigefmia quaita inverfis litteris circnmquaque ftipataeftin 
marmore , uti ftiperius. exprimicur ; neque fuccurric qua de- 
mum religione fic aclum. 



Antcquam 



r ^ Caputwgefimum oSlavum. 4jj 

. ^°^' Antequam Veneriis digrediamur cataloeum damus codicum 

^^^^ Tnanufcriptorum bibliotnecac D. Julii Jultiniani Procuratoris 

. . S. Marci tv jbtJxxfiiCAiy , quem curfim peregimus j ideoque onimus 

pataeitiD ^^^^ accuratiorem fi quidem licitum fuiflet edere : at cum eo 

^ ^^^ ^" defundo Bibliotheca in manus ignotas devoluta fit , nec /pes 

ulia fubilt accuratiods opene iis navandac , qualem accepimus 
damus. 

In codice xi. fkculi , Pfalmi & officia Grxcorum. 

Codex XI. feculi, Catenain Pentateuchum , & inlibrosjo- 
fiie , Judicum & Ruth ^ ex Diodoro\ Theodoro y Tbeodoreto ^ Aca- 
cio Cafarienfi ^ Mippolyto Romano , Didymo , Philone epifiopo^ 
Serapione Thmuitano ^ Bafilio , Joarme Chryfoftomo , Gregorio Nyfi 
fcnoy CyriUoy Ephremo^ Epiphanio, Gennaaio Conftantinopolitano ^ 
Ori^ene. 

Codex recens , interpretationes in O/eam & Habacuc. 

Codex XIII. fecuh, Niceta catena injob. 

Codex recens , Anonymi Commentaria in Prophetas. 

Codex recens , commentaria Anonymi in Jonam , Nahum 
& Micharam. 

Codex recens , Commentaria in Hexacmeron , & aUa SS. PP. 
opuicula. 

Codex XIV. &cuU, ^/^^«^/ operum tomus primus. Secun- 
di tomi complcftentis Apologias & Hiftorica opera ne ununi 
codicem in Italia reperi , nam ii rariilimi funt. 

Codex bombycinus fcriptus anno Chrifld 1346. ubi Michaelis 
Pfelli /ynopfis Pfalterii. Athanafii interpretatio m P/alterium, 
iimilis ei de qua fupra in bibliotheca S. Ambrofii Mediolan. quac 
non eft magni illius Athanafii opus. Ejufdem in Candca. Cy- 
riSi Lexicon & exphcatio vocum Ebraicarum. 

Codex recens, Qua^ftiones Athanafii z& Antiochum* Ma^ 
ximi Maryinii Cytherenfis enchiridion & aHa. 

Codex X. feculi , HomiHa: Bafilii in Hefaiam. 

Codex xi.fxculi, Gre^orii Naz^anz^ orationes quardam. 

Codex XIV. fec. Quacftiones Gregorii Theologi, qua: Atha- 
nafii nomine tcrtio tomo a nobis ut /puriac edita: /unt. 

Codex x. fa:cuU mutilus , Homilix Chryfoftomi in Genefia 
Item alius cjufdem xtatis in Genefin. 

Codex X. &c, Joannis Chryfoftomi in Ada Apoftolonim & 
alia. 



434 T)imum Italicum. 

Codex XI. fec. ejufdem in Mattliarum. Alius ejufdem in 
Matth^um recens. 

Codex XI. fec. cjufdem in Joannem. EjuiHem alius in Joan- 
nem paris xtatis. Ejufdem homiJia: varia^ in codice recenti. 

Codex XIV. fxculi , Joannis Chryfofl. homilia: qua^dam. 

Codex recens Grcgorii Nyileni de Anima. Dcmctrii Philo- 
fophi Qii^ftiones. 

Codex reccns, Grrg^m Nyflcni in Orationem Dominicam, 
& aha variorum opuicula. 

Codex recQns., Cyri//i Hiero/blym. opera, Nili Rhodii fcr- 
mones &: alia varia. 

S. Cyrilli Alex. epiftola: fcilales in codice rcccnti. In alio 
iccenti ejufdem Thcfaurus. 

Homjlix Cyrilli in Genefin. 

Codex recens, Thcodorctus in Danielem, PfcUi quxdam & 
alia opufcula. 

Codex XIV. fcculi Joannis Sinaita: icrmones afcetici. 

Codcx recens, Macarii ^gyptii homiliar. 

Codex XIV. fcc. >^;2///?///f/ Smaitx quxiliones &: aliorum pa- 

trum opufcula. 

Codcx XV. {^sic. J ann is Damafccni c^non .^ & aliqua ailrono- 

mia: opufcula. 

Codex XIV. feculi ejuiHem opcra quxdam. 

Metaphraftisvita^SS. Codicesbenemulti , xi.iarcuU funt, in 
finguliscodicibusdngulimcnfescontinentur. Hiautcm ibidem 
comparent, menfis Februarius, Maius, Scptember, Odober, 
Novcmber, December^ Menfcs autem Odober & Novem- 
ber incodicibus reccnrioribus, videlicetxiv. iarculi, exftant. 

In alio codice recenti vitx Sandorum quardam. 

In codicc alio rccenti vita^ SS. & homilia: variorum Patrum. 

In codice XIV. fcculi ^«^/^yz/ &:aIiorummuItorum Patrum 
qua^ftioncs &: reiponfiones. 

In codice xiv. ftculi excerpta SS. Apoilolorum &: Patrum, 
&: Chronicon Niccphori. 

In codice rcccnri , Niccphori varia & aliorum SS. PP. ex- 
ccrpta. 

In codice xv. frculi Auguflini libcr dc gratia &: libcro arbi- 
trio Grxcc vcrius. 

In codice xiv. fccuH vita,S. i?*/yr///Junioris,&: canonesqui'- 

dam concilioriuix 



lufJem in 

is in Joau. 

ecenri. 

m, 

11 PBilo. 

nmicam, 
win ier- 

Inalio 



:(jani& 



■um p^- 
Irono- 



inr,m 
bidem 
:obcr, 
)vem- 
inL 

crum. 
itrum 

rum, 

. ex- 

irbi' 



Caput fvige/tmum oEid^um. ^ j j 

In codicibus duobus., recenci nianu , homiMx T heophanis Cc^ 
ramei, 

In codice recenti Jofephi Bryenii homilio:. 
In codice xiv. feculi, dialogus Pyrrhi Conftantinopolkani , 
& Maximi Abbacis. 

Dialogi Lazari cum divitej item jufti, hypocrita: & veracis 
dialogus in codice recenti. 

Codex Jufiiniani membranaceus xir. feculi. 
Codex fcriptus anno Chrifli 1229. ubi TheojphylaFii commen^ 
taria in Evangelia. 

Officia Gra:corum in duobus codicibus xiv. fxculi. 
Joannif A^iphilini explicatio Evangeliorum per annum in co- 
dice recenti. 

Matthai Blaftaris canonum colleclio in codice recenti. 
Codex fcriptus anno Chrifti 1118. Gcorgii Oecumenici &c Si- 
mconis Magiftri hiftoria: ab initio mundi. Hic poflremus jam 
fub pr^lo fudat, a Combefifii verfus, cura viri dodi MichacHs 
Lequien ordinis Pr.xdicatorum. 

Codex bombycinus xv. fecuH , Simeonis Mapflri hi/loria 
ab Adamo ufque ad imperium Michaelis Ducse filii Conflan- 
tini. Anonymihiftorialmperatorum Trapezuntinorum. Atha- 
najii explicatio fbmniorum iambico metro. 
Pachymeris Philofophica in codice recenti. 
Codex recens , hiftoria Geor^ii Monachi ab Adamo ad Ro- 
manum Diogcnem. 

Marci Epnefini opera varia. 
Pachomii de Saracenis & contra Latinos. 
Mattha^i Quarftoris dialogi contra Latinos incodicereccnti. 
jranthofulornm varia capica afcecica in codice rccenci. 
JTanthopuloYum afccrica quardam, & hiftoria. Joannis Mo- 
nachi de puero ^chiope. 

Bcjfarionis Cardinalis opus dc unione ecclefia: Lacina^- cum 
Grxca. 

Leonis Impcracoris opufcula&:T/;^^^6;v Studita: h^cyM.Ki(t in 
codice reccnci. 

Codices homiHarum & opufculorum bene mulci vari;^ a:cacis. 
A^cnophontis oLvoL^cLai'; in codice reccnci. 
Vica Alexandri Magni ab Anonymo : arftimo eam cfle 
qux Callifthcnis nomine variis in BibHochecis circumfertur. 

T • • • • 
III ij 



436 Diarium Italicum. 

Eftque inelcganter fcripta & fabulis reiperia, 

Ptolcmm Aftrononiica in codice xiv. ficuli. 

De aliis ejufciem bibliotheca^ codicibus duobus /upcrius ac- 
tum eft : videlicet Timothei de H^refibus , & de Pieud-atha- 
nafi: commentario in Pfalmos. Omnes porro memorati coHiccs 
Grxcifunt. Permultiquealii Venetiis circumquaque fparfi oc- 
currunt^ cum enim e vicinopofita Grxcia fit, &muJtaibidem 
locaVenetis pareant, hinc fadum ut ^cci^is Grarcorum rebus 
multi codices iftuc exportati fuerint. Hic adjicere hceat codi- 
cum anecdotorum copiam, quam multis ex Bibhothecis cor- 
rafit vir dodus Juftus Fontaninus meus , magnaque pars /pe- 
clant ad hiftoriam Aquileienfem Venetx ditionis. 

Nicolai Canujii de reftitutione patrix adverfus M. Anto- 
nium Sabelhcum. 

Marii Franchifchinii de conjuratione Baiamontis , Theupoli 

Antonii BcHoni vitx Patriarcharum Aquileicnfium. 

Pctri Blefenfis de teftimoniis fidei. 

EpiftoLT Antonii Pancem^ Patriarchx Aquileienfisincodicc 
membr. 

Romanonim Pontificum Sc collegii Cardinahum qu^dam 
circa fchifma Petri de Luna. 

Imperatorum & Regum Francix de eodem argumento. 

Intimatio Concilii Pifani, & ejufdem proceflus contra Pe- 
trumdeLuna, ScAngehim Corrarium, contendentes de Poa- 
tificatu. 

Dynaftarum Forojuhenfium & ahorum circa Patriarcharam. 
In fine exftat carmen Johanms epifcopi Oftuncnfis in Jaudem 
patriarch^ Antonii : 6c obfervatu digna qua^dam ex epiftohs 
Francifci Pctrarch^. Codex fcriptus anno 141 j. 

Quinciii AE.miliani Cimbriaci carmina. 

Concihum provinciale Raymundi a Turre Patriarcha: Aqui- 
lcicnfis anno 1282. 

Dcir oriyne dcUe invcfliture ^ de fcudi de/Ia patria dcl TriuU 
di Daniello pahrizio da Udinc. 

Defcmionc dci pajfi del Friuli , di Jacopo Valvafone. 

Succcffi ncUa fatria del Fnuli fotto xiv. patriarcht d'Aquileia 
dcl mcdcfmo Valvafone. 

Synodus B. Bcrtrandi patriarcha: Aquileicnfis. 

Svnodus A^^/W^/ patnarcha: Aqurleicnhs anno 1357. Erat NL 
colaus ilk Bertrandi mcmorati liicccilor.. 



Cdput <vigeji7num oSiavum. 457 

Hiftoria belli Forojulienfis tempore Philippi de Alenconio 
Pacriarcha: Aquileienfis , audore Joanne Aylmo nocario. 
Chronicon incegrum Matth/ci Palmerii, 
Vari^ epiilolx 6c diplomaca Pacriarcharum Aquileienfium. 

Nona Maii Pacavium oneraria vehimur : foUcifque humani- 
tacis officiis culci a Monachis noftris S. Juftinx , maximeque 
a D. Jofepho Sandio Theologia: dodore, D. Nicolaum Com- 
nenum Pappadopolum virum doAum , Grxcx Hngux profeC 
forem , adimus^ qui noshcterariis donis exornavic , obcuhcque H- 
brum fuum anno 1697. Pacavii cufum hoc ciculo : Pranotioncs 
myfiagogic^ cx jure canonico , five refiponfa fiex , irt quibus una fro- 
fonitur commune Ecclefi^ utriufque , Gra^ca (^ Latina fiuffragium 
de iis qu^ omnino frxmittenaa fitcnt ordinihus fiacris , atque obiter 
^ Gr^cia adverfus caltcmniatores defienditur, ^ pr/€cipue Photia^ 
norum inepti^ reficHuntur. Ibi innumeri fcripcores Gnxci , fequio- 
ris maxime a:vi, in medium adferuncur , qui maxima pars igno- 
ti nobis erant. Breviarium infuperdono dedic aGra:cis cufum 
anno 1697. cujus ciculus, Ay^oAo>Jor iv oX\i cf.ot^iv ..^.ctutoO)!- 

laTW? ^vf^ W oiaijS^faTV di^Sh^omrt/ ti , 59 ^tuj^cAo-CfgTTETaTV 
'^y^ujow tf ctoOerTo^ tootj^ Ou/xpoCAot^uct^ , KJUt/\f x^^tV I aaVri^ K^r- 
yavwi^ M-mcm^^fjL-m Boe^c J^. yinthologium totius anni — Tyfis 
datum in celebri (^ fiplendidifiima Hungaro-T^alachia ^fiub pra^chr- 
rijfiimo principatu piijjimi , gtoriofijjimi & magnificcntiJlimi Bucis 
^ Bominatoris totius Hungaro-Valachi^ ^ Bomini Bominijoan^ 
nis Confiantini Safiaraba Boebod^ : acque uc ibidem fercurMe- 
cropolicano Hungaro-Valachix Theodofio ^ cura & fumcibus 
Galadionis Bidafe ex infula Teno , qui pridem fuic Abbas ma- 
ximi Monafterii Launx in monce Acho , emendance & cafti- 
gance Panagioce, Monacho Sinopes, in venerando Monafte- 
rio T^ i^oTjhicif Synagobi,. apud Anchimum Monachum ex Ibe- 
ria. Alium quoque hbrum pexhumanicerobcuHcGrxce cufiim 
in Moldavia 3 eiique Doficha opus m folio concra Romanam 
Ecclefiam : impecunciir ibi maxime Francifcanr quidam ^ pe^ 
rindeque iiTfenius efl: Calvinianis , quos novaca: cprrupc.Tquc do^ 
&nnx accufac, acque Cachohcis Komanis. 

Dccima Vicenriam pecimus, ubi nii nifi criciun & vulgacum: 
obfcrvacur. Infenuence Veronam , cunc immmenris belh 5c du^ 

lu nj 



458 DUrium Itallcum. 

bix rerum conditionis caufa nunicrofo prxfidio inflrucflam. 
Mox ad Amphitheacrum properamus , e cujus primo ambicu 
paucilTima ruperfunc , arguuntque architedum non fingularis 
periti^E fuiiTe : gradus inceriores in quibus fedebac adventicia 
popuh frequencia haud ica pridem reftauraci func. Inde ar- 
cum Ti. Flavii vifimus ordine Corinciiio a perica manu ftruc- 
tum , infcripcio fic habcc : 

TI. FLAVIVS. P. F. NORICVS IIII VIR. I. D. 

Id efl, T/. Flavius Noricus quartumvir juri dicundo. Duci- 
mur pofteain xdes horcofque Comicisjufti infcripcionibus be- 
ne mulcis ornacos, fed quic jam publici juris func. Efi: ibidem 
infcripcio C. Plinii pleriique in locis eraia ac labefacflaca : qua: 
fuperiiinc ica leguncur. 

C PLINII .... VERONENSIS 

HISTORIARUM OMNIVM 

MEMORIAM DEDIT 

NECNON T. C 

XXXV. . . . CONS . . . MACER 

Scd ea mulcis mihi nominibus fu/pccla efl, commcncumque 
olec : nam htcerx qua: dcfunc non ccmpore dccriCcT, fed fcal- 
pro cxcufi^r videncur ^ ad harc forma hccerarum augec iuipi- 
cionem j infimi namque arvi efiTe deprchendicur. Permulrx per 
Icaham fuppofititi^ mfcriptiones exfiiant, in quibus dehgendis 
cautela opus fit. 

XII. Maii comite D. Remena dodore in mufuum comitis 
Mofcardi nos conferimus , multis veterum monumentis infi- 
gne. In iis tres xnca: tabella: infcnptx , quarta marmorea Grar- 
cam infcriptionem pra:fert , non vulgan cliaraderum forma , 
quam hic profcnmus. 



) ambitu 
Ingularij 
ivennai 
Inde ar- 
lullruc 



Capm 'vlgefimum o^AVtm. .,^ 

KOCJuiAzhcAc/reTfrsrhxie-pAc le 
copAc BKocjuoc KAi GedAoTfr 

TeKN6)rAYKrTATa^-UNeiACXAp[M 

j) enoifrcAM 

Duci. j ^? ^^ .Copniaqu^ vixit annis fex , dic^us mvemdccim , horis 

^^ . /^t . '"" 9^"rP"' niarmoreus ftatura , pedali majore , 

infcuJprus hicroglyphis , ^gyptiorum ufu : Neronis icon e 
marmore erumpens anagiyphi more,C. Caligul^ caput , item- 
que PJatonis & alia id gcnus. Inflrumenta facnficiorum vide- 
licetpaten-e du^,ligul;e, afpergilJum, vas afperforium , Vecer. 
pitarJituumnonobiervavi. FibuJ^ antiqua: magno numero 
urnT acrymatori.-E virrea: & figJma: , vana fo?ma. Annuli 
& figiJJa vetcrum , lapiIJi mlcuJpti , aut %ura promincnte 



nntw 
infi 



'";5f ^"'f '■?^ repulcrales ingenti numero arnex figlin.Tque. Se- 

I if ^"'■" & f^^^es arma annqua , fcandul^e five flapi.x- vcterum : 

^"¥- armatura Scaligen cujufdam principis Vcrona:. Comcs qui 

iper propno nomme Bonuccius Mofcardus dicitur, ab ScaJi-eris 

P<^^ ^cminea Iinea ducit origincm : ibidemque in rabula dep?da 

matron:E forma exhibetur cum hac in/cnptione : Viridis Sca 
LiZcra uxor Mofcardi Bonncci anno ucQci.^i. Vcnetiis in cccle- 
^'^ ^ M^"^ Scrvorum , ftrata tabula /bpu Jcralis eft ubi infcn, 
Grx- P;""^ n^mcn VirUis Scalan^ , qu.T Scaligerorum principum 

riw, Vcronenfium poftrema fcrtur. Adeft ibidcm feries numifma 

tum jneorum magnre ac mcdix forma: : m lis OthoacPcficn- 
nius rsiger obfervantur, quorum ^v^ajo-ni^ non cxpJoravi. Se- 
riesitem familiarum Romanarnm , nccnon Gr.-Ecarum Urbium 
Siciilarum, magna: Grarcia:, ^gyptiarum c\'c. maani orii fuifl 
fcr Hngula dirnicere. Monflranr itidem iapides dunfllmos a 
tonirruo, ur fabulaniar, cmifll.s: ar funt rcvcra Barbarorum 



440 Vhrium Ita,Ucunt. 

lecurcs , ut cx forma & apparatu liquet , qualcs in /cpulcro 
quodam Barbarico haud mukishinc annis aeteda:./unt. Cu- 
jus rei hiftoria quia non accurate tradita, nam in diarioerudi- 
torum illo tempore edito pra:pofl:ere omnia narrantur, hic 
appofite locum habebit. Rem accurate defcriptam hic adfe- 
ro , qualem accepi a D. Cocherelho in cujus fundo , ipfb ju- 
bente , pr^efente &L curiofe fingula obfervanre , /epulcrum eru- 
tum fiiit. 

Anno 1685. menfe Julio , vir nobilis Cochereilii Normannix 
caftri in Dioecefi Ebroicenfi patronus , binos in colle lapides 
termini more pofitos , fufpicatus quidpiam reconditum /ignifi- 
care , amoveri ju/Iit* Cui rci infudantes opera: inciderunt in 
iepulcrum impohtis quinque ingentis molis lapidibus ftrudum : 
ibi duo capita repprta ^ queis fuppofiti lapides totidem , in ie- 
curis formam concinnati. Alius pyrites lapis erat duriflimus 
fex feptemvc pollicibus longus, uno atque dimidio latus, te- 
nuiffima acie,angulis peracutis ^ alter fuDviridis areenteisma- 
culis diftindus , in fecuris pariter ritum aptatus , ab extrema 
parte perforatus, longitudine poIHcum trium , latitudine duo- 
rum : eftque lapis oncntalis, nephritidi^c epilepfix curandse, 
pujus rei periculum faclum , idoneus. 

Primis hifce cadaveribus fubftratus lapis erat, qiio fummo- 
to, aha duo deprchenfa corpora funt , adpofitis folito more 
lapideisfecuribus, qu^figura quidem fimiles, lapidum genere 
& colore difpares erant. Hoc item loco tres urn^r ^arbonibus 
oppletcic jacQoant. 

Dum fo veam circumquaquedilatarenropera:, fexdecimoc- 
todecimve aha corpora repererunt, eodem fitu extenfa,uno 
ordine atque linea , it^ ut verfus mcridicm fppc^arent , brachiis 
fingulorum juxta corpus extenfis ^ capitibus fiippofiti lapides 
crant, atque fccures memoratis fimilcs. Vulgaris ftatura^ cor- 
pora erant ^ contra quam a nonnulhs publicatum eft : veruni 
crania denfiora quam fbleant : aderat inter illa caput , quod per- 
foratum duobus in locisolimfiierat -^fcd deinde curatis vulnc- 
ribus, coalit^ partes apparcbant. Securesporro eadem omnes 
forma^ fed diverfis lapidibus, fulvis, fcihcct, fubnigris &:c. 

Ad harc deteda funt ofTatria^fpicuIi more acuta, atque ut 
internofcere licuit, oblongo olim oaculo infixa, in haft^ for- 
niam £c ufupi. In iis unum px equino crure demtis carnibus 

confedum 



Cdput ^igejimum ocim^um. 441 

confedum deprchenditur. Adcranc quoque /agittarum cuipi- 
des & aculei 3 partim eburnei partim lapidei : quo* arguitur 
Barbaros iftos , non ferro, non aere, non nictalio ufbs , hoo 
genere celorum concertaile. Cervinum cornu iniercndis defi- 
gendifque fecuribus adornatum edudum.eft : in quo itidem 
foramen ad capuium hgneum immittendum. 

E latere cadaverum hujufmodi , fblo od:o poUicibus altio- 
re , femiufta ofla , admixflis magna copia cineribus deprehenfa 
fiint: ibidem congeries lapidum, in cujus medio frada urna, 
cineribus , carbonibufque oppleta : fubhmius uno pede atque 
dimidio ceu flratum cineritium erat, quod memorata femiufla 
olfa contegebat : inter ha:c autcm ofla , quod obfervandum , 
bina craniorum frufla vulgaris fpiflltudims inventa funt. Ad 
aiigulum flniflrum lapis ingens quafi rotundusaderat, cui im- 
politi tres alii lapides minores erant. 

lis detectis varii varia opinati funt 5 &: commenta pleraque 
fparfa, utfere fit , cum fingularia quardam ac recondita in me- 
dium proferuntur. Nihil certe dubii efl duarum hicnationum 
corpora fepulta fuifle : ac quse integra duriffimifque capitibus 
erant, Baroarorum atque exterx cujufdam nationis fuiile pu- 
tantur, quosGalli Manibus fuorum in pr^ho cxforum immo- 
laverant , fi quidem conjedare hceat. Nam adufla ofla Gallo- 
rum efife videntur , is enim Gallorum mos fuit defundoruni 
corpora comburere. Priorum certe corpora Barbarorum & 
exterar cujufdam remota:que gentis eile arguunt cum armo- 
rum genus , tum craniorum durities : quod inde provenit quia 
tonfb ac nudo capite procederent. Quod de -/Egyptiis quoque 
tradit Herodotus in Thalia. Nam ubi de pugna a Perfis 
Cambyie rege cum ^gyptiis commiflaverba facit, fichabct. 

/iSjij y^ 7^5/ riipai^af CxUtd tdc oV^ct y ^i^ e^^icj&M K5^t' OL/p')^^ €Ti- 
fcd^i ^ r^ AlyjxsrTLOiif' cq fJ^ r^r Ut^criodf xi^paAou ^iax tio^ifit^ ^tw 
icqi 6x JiXSA^ \^?>9 fjuof}i (lcLKieAv ^ Ot^T^Ti^ctfisAi* oC| Si T^ Aiyj^Triiaff 
^m Sm 71 <'%t;pot»', 6)^ fjjoyii ctf ?v/0a Traim^ i}^pp)^^SicL^* ouiTJOf Ji 
tdJtV rc!S\ tMy>r ^ <|CC€ y vjmricai t7t%i^of ott Aiyj^TCitoi f^ > ou>- 

WlXja ^TTD ffUlSiaf Of^tLfJ^Oi 3 ^VpiuZm^l TD6$ )U(pfltAct4 > 'ZSO^ ^ '^' 
HAiOf TTfvJfi^i TT) iffioy. TcJuT) Si TDdTO XS^ tdJ fwi (paActx/odc^^ 

Kkk 



41 z Dhrium Italicum. 

TO?cn JV nlp(T}}<n 07T dodrtvect; ^opeVtn , oqTior td Jt' cnci)f7fo(p«^cn i^ 
flC/p v?$ j ct/Acc^ 77ot^ot^ 7i (po/^eomS. iJ^ miram ego vidi ex indi(iC' 
nis jcifcitatus, Ojfa eorum qtii in acie ceciderunt cum jacerent fiifa^ 
^ feparatim pojita : namfeorfum erant Perfarum^ aliorfum^ j^gy^ 
ftiorum y ut ab initio dijlinila fuerant : fed Perfarum capita adeo 
fragiliafunt ^ utvel folo calculo (i ferias perforare poffisy '^gyptio- 
rum contra itafirma^ ut ea vix i[iu lapidis perfringof. Cujus rei 
caufam hanc illi reddehant ^facile mihi perfuadentes 3 quod jEgy- 
ptii fiatim a pueritia radere capita folent y atque os capitis foli ex^ 
pofitum induratury qu/e eadem caufa efi non calvefccndi. Nam ex 
omnihus hominikus , pauciJJimos quis jEgyptios calvos videat, Mi 
igitur hac ratione robufta crania hahent. At Pcrfis cur fragilia fint 
capita id in caufa eft , quod a principio ajfuefiant capita operire , 
gcftantes pilea tiarafque, Hic videsin noftra Gallia repetitum 
excmplum, rei, ut Herodotus seflimat, admirabiJis. Idautem 
confignare litteris volui, cum ut opinionem de lapidibus ato- 
nitruo immiflis, in mufeoMofcardi^ refcllerem : nam Coche- 
rellianis , quos ego ipfis oculis infpexi , perquam fimiles /unt , ac 
revera Barbarorum fccures ^ tum ne rei iinguJaris detedique 
fepuJcri memoria interiret, defundo jam pridem Coclierellio, 
penes quem erant barbarica ilJa monumenta. Totum porro 
lepuJcrum fiiperius defcriptum Jongitudine pedum triginta erat. 
In xdium Mofcardi impJuvio ^ caput Jovis Hammonis cornutum 
infpicitur. AliamuJtaqu^eibidem exftant confuJto^ quia nota 
& trita fiint , tacemus. 

Inde properamus in eccJeflam S. Zenonis Benedidinorum , 
ubi fub apfide cJiori eccJefia fiibterranea eft corpore S. Zeno- 
nis nobilitata. Infepto crate ferrea munito Sandi reJiqui^c re- 
conditx funt, etfi, ut aiebant, nefciatur in qua fcpti parte la- 
teant. In capelJa ejufdem EccJcfix arcliitefti cujufciam com- 
mentum obfervamus , qui columnas quatuor marmoreas in mo- 
dum ftmis in medio nodatas adornavit. Port^ ecclefi^ ex a:re 
confedc-e figuris & hiftoriis imperite eJaboratis oppJetar funt. 
Frontifpiciurn exterius anagJypnis ornatur, in quibus id fingu- 
lare vifum, quod duo GalJi vulpem colligatisquatuorpedibus 
& infcrto baculo humeris geftent. Quod \^^KyiyxLmtJi<; fadum 
fruftra credatur : nam fimiJe commentum Vencdis in ecJefia 
S. Marcividetur , idipfmnque Burdigala: repr^fentari renun- 



Caput wigepmum oStavum. ^^j 

tiatum milii fuit. C^tera vulgata plerumque fuere. 

Maii duodecima. Mantuam & iniequente Rhegium peti- 
mus. Mufeumque R. P. Catanei viri perurbani adiimus. In 
ierie ejufdem a:nea , hxc rarifllma notavi. 

Numifma Tiberii mediaj forma:. Mvnicipivm Avg. 

BlLBILIS Tl. CaESARE Vl. AeLIO SEIANO,&in 

mcdio corona: quercea: Cos. In alio fimili , (calpro abra- 
fum fuit Sejani nomen. Quod obfervatu fane dignum j nam 
£oft necem ejus, Tiberii juflu illatam, quod nomen cjus invi- 
lum efletj non imagines modo amota: ac proftrata:, fed no- 
jnen ipfum e numifinatibus aliquot abrafiim eft ; omnia quippc 
Scjani nominc mutilare difficilius fiiiflet. 

Medi^ formx, caput Caiigulx. G. Caes ah Avg. Ger- 
MANicvs Imp. in poftica figna militaria & ex utraque 
Aquila: parte C. C. A. in circuitu L i c i n i a n o et Germ a- 
N o I I V I R. Illud C. C. A. Icgendum puto Colonia Cafar^ 
Au^ufta, 

Domitianus Grxce in poftica fronti/picium Templi tetrafty- 
lium, numine in medio : infcriptio Aptemic e*ecia. 

Hadrianusprimimoduli ,in antica, Hadrianvs A vg. 
C o s. 1 1 1. p p. in poft. Imperator & Serapis cum modio in 
capice dexteras jungunt fuper aram ignitam 3 poft Serapidem Ifis 
lotum in capite & fiftrum manugeftans, & poft Imperatorcm 
Sabina , quce adverfus Ifidem manum erigit. 

Infcriptio :Adventvs Avg. Alexandriae. Hunc 
nummum hic adfeire libuit , qui antehac non ica accurate 
dcfcriptus. 

Antoninus pius ^ in poftica caput Serapidis corpore /erpen- 
tino cum multis fpiris , quibus (picam involvit. 

Numifiiia Commodimediimoduli , in cujus poftica, Impe- 
rator a Vidoria coronatur,&fupcr aram fuccenfam dexteram 
porrigit jovi fiftrum tenenti. 

Decima quarta Maii Parmam venimus , hofpitamurque apud 
Cafiinenfes noftros S. Joannis EvangeliftaE: , ubi tum dcgcbat 
Emincntiflimus Cardinalis d*Etrees. Palatium Ducisadiimirs, 
totamque fupellcdilem , quas penes Italix principcs vulgoma- 
o-nifica & opulcntacft, vifimus. Nihil iftis in xdibus fpectabi- 
"^ ' Kkkij 



444 Diarium Italicum. 

lias theatro^quod hodierna qua^quemagmtudineelegantiaque 
longe /uperat, ac cum veteribus concertare valet. Id ibi fin- 
gulare obfervatur ,• quod Ci quis in extremo theatri pofitus of- 
tioque adverfus, quantumvisdemiileverbafaciat, etfi longiffi- 
ma intercapedine , facile audiatur. Hujufque rei , inexs pedata 
loquuti y & imparatis haud dubie in coUoquium provocatis^ 
periculum fecimus. Hinc carteris confpedis, ad feriem numifl 
matum cujufvis metalli genere copiofimmam vertimur. Confpi- 
cuum ibi obfervatur Pefcennii Nigri numifhia Gra^cum vulgo 
medaillon^ alia ejufdem duomedix formse. Othonis Grxcaiti- 
dem media: forma^ duo. Inter Gr^cos nummos antiqui/Hmi 
cminent , Pyxodari fratfifque ejus Maufoli, in quorum pofli. 
cajovis Alabandiifecurem geflantis figura. In familiarum Ro- 
manarum ferie , Horatia omnium rariiiima fufpicitur. Mufarum 
totum pubhcabit R. P. Pedrozziusjefuita, & quidem fex in 
foHo tomis : at poflct fortaflis & otio & crumenis eruditorum 
melius confuli , quam repetendo jam trita tot conficere volu- 
mina. Adfunt ibidem infcriptiones non pauca: Grxcx & La- 
tinx ^ in Latinis obfervatur quando httera u ftatura produci- 
tur duplicatam exprimi u ». Litteram vero / longam per ei 
infcribi. In veflibulo quodam exftant duo fepta afleribusadmo- 
tis circumquaque claufa, ubi codices manufcripti bene multi 
ab ahquot annis tumulantur, nec parvo rei-publiccT litterarix 
damno diu , ut creditur^ jacebunt icpulti. 

XVI. Placentiam petimus, atquein ecclefia S. SixfliBene- 
didinorum Sepulcra viflmus, Angelbergx Regina: & Marga- 
ritcX Alexandri Farnefii matris. XVII. Mediolanum itur. In- 
deque. XXI. Vercellas. In nofocomio urbis fublime pofltum 
videtur corpus Andrex Vallac peregrini Romipetx Andega- 
venfis, qui anno 1685. confedus moroo & macie obiit. Cada- 
ver peregrinantis veflitu incorruptum & integrum efl , ut etiam 
vividi coloris quidpiam in genis remanferit. In Ecclefia S. Vi- 
doris Canonicorum Regularium Altarislapis marmoreusodo 
pedum longicudine , colore ad porphyritem accedente , qua 
fadum ut Villamontius noftras , vertentc decimo-fexto fkculo 
iis in partibus percgrinatus , porphyreticum habuerit. Eccle- 
fiam indc Cathedralem adiimus^ in cujus facrano Reliquia^ 
infignes : in iis crus Danielis prophetx , brachium S. Jacobi 
majoris 2c alia id genus. Codicem vetufliilimum ibidern mfpe- 



Cdput njigejlmum o[iayum. 4 4 j 

ximus, in cliarta membranacea tenuiilima exaratum, aiebant- 
que ipfa S. Eufcbii manu 5 qui feculo quarto floruit , defcriptum ^ 
verfionemque ex Grxco in Latinum ab eodem adornatam. 
Nonnulla liinc &: inde legi, comperique verfionem eile a vul- 
gata nofhra toto corlo difcrepantem. Codex multis in partibus 
labefo(5latus putrefadufque eft , quod cafu plus quam vetuftate 
evenifle diclitabant narrabantque diu in flumine demerfum, 
indeque erutum fuifle. Hujus alpliabetum hic damus. 

m 

Alium item Iibrum eodem in facrario repofitum aiebant 
ufui fuille S. Eufebio Vercellenfi, fed xi. tantum farculi efl^ 
arbitror. Proximc oflium ecclefia^ jacet infcriptio, loco pro- 
prio mota , quam hic confignarevifum. Pertinetque ad Hono- 
ratum Epifcopum Vercellenicm, ab Eufebio memorato tertium. 

Tertius hanc urhis fcdem tcnuit Honoratus 

Antiftes , cujus fpiritus aftra tcnct. 
^ufehius prxftul frimtu qui martyr nlumpntu 

C^lorum poftquayn regna hcata pctit i 
Hic pater Eccleftam docuit hanc doynaie certo 

Scrmoncs coynplcns actibus ipfte fuos. 
Terris ac coclo conftpicuus uhique maq^iftro 

Euftchio conftors hic Honoratus adcft, 

His confpecT:is vifimus Ecclefiam beata^ Mari^ Majoris ^ fiu- 
■ us flratum , antiquum opus mufivum efl , quo reprxfentatur 
'liftoriajudithorifigunr magnam imperitiam &: barbariem olent. 
Monftrant ibidcm in capella quadam B. M. Virginis puerum 
Jefum geflantis imaginem, ab ipfa Helcna, ita narrant, Con- 
ftantinimatre confedam. In vefbbus Chrifti infantish.T httera: 
iparfim pofitx videntur. 

VH^ IH5 

X X 1 1 1. Taunnum adventamus : ubi D. Abbatcm Mezza- 
barbam, Illufl:nlfimi Mezzabarbsc comitisfilium convenimus. 
Is defunclo Patrc, opus illius poflumum de nummis Grarcis 

Kkk iij 



44^ Diarium Itdicum. 

publicandumilluflrandumque cogitabat. Eil: enim rei antiqua- 
x'\x prcxfertimque nummari^ cum primis pcritus : ad ha:c co- 
mis ac pcrurbanus. Si per eum ftetiflec Sabaudia: Ducis Mu- 
fkum & bibJiothecam codicum ad lubitum infpedare fas erat. 
Verum monumenta illa nullo ordine congefla funt ^ codices 
autem manufcripti, qui magno ibi numero funt(ad triamillia 
adefle teflificabatur iaudatus Abbas ) , alii aliis impofiti & parie- 
tis more ftrucli , conclavis cujufdam latera occupant. Parifor- 
tuna ufi fumus circa libros Pyrrhi Ligorii, qui tempore Pauli 
III. ficuloque decimo^fexto, non ut quidam decimo-feptimo 
floruit : qui codices, infcriptiones infinitas \ monumenta deh- 
neata , Romx defcriptionem, numifiiiata , fimiliaque bene 
multa complecluntur. 

Taurino profcdi, ineunte Junio Lugdunum venimus, ami- 
cifque de reditu gratulantibus nos fiftimus. In iis D. Duga e 
primaria L"^rbis nobilitate, virdodus Grarceperitus:cujus2edes 
crudicis omnis generis frequentantur : is nos ut amiciffime ex- 
cepit in Italiam properantes, paribus ofKciis reduces amplcxus 
efl. Undecimajunii anno 1701. Lutetiam adventamus : atque 
ica pcrcgrinationem , quam non plus annuam fore fperaba- 
mus, vix totis tribus annis confecimus. 

2^ota in quxdam diarii loca, 

P. 5. Infcriptio Pompeii Parati qux a Grutero vitiis cons- 
perfa edira fuit^ vocem habet fingularem f Myrifmus ^ quam 
Grutcrus perperam JV/. Pifmus expreflit. Nam vox Gra^caefl^ in 
qua P. Latinum pro P. Gnrcum ufurpatur , quod in aliis quoque 
infcriptionibus obfcrvatum efl. Non infrequens enim in infcri- 
ptionibus Gra^carum litterarum in Latinas commutatio. My- 
rifmus igitur, Grxce fjui^tr/juo^, fignificat unguentorum infper- 
fionem qua Pompeius filium conditum more antiquo fepefivit. 

P. 8. Petra Pertufa eft caflellum Occitania: in Rufcinonis 
confiniis m.unitiflimum, ut illo a:vo, in petra pene totum ex- 
cavatum^jam dominii regii. 

P. 12. Nomina propria gentilitia decimo frculo cccpifle, 
undecimo vulgata & ufureccpta fuiile, ex diplomatibus oene 
multiscomprobatur. Infigniagentilitia tum oborta, cumChri^ 
fliani ad facrum bellum in Orientem propcrarent, fub finem 
undecimi ac mitio duodecimi farculi. 



Captitvigeftmtm ocia^vum. 447 

P. 18. In Tomo 1 1 1. Acl. SS. Ordinis S. Bencdidi dc hac 
tranflatione hxc Mabillonius nc>llcr : Annum faH/e Tranda- 
tiouis D c C X X V. Jignat Iiaroniu>, Prxfcro cujufda^n pcrvetufti 
chronici auUorttatem^ annum D c c x x 1 1 . indicantis. Uno folum 
anno maturius rem confignat Chronicon Strozzianum anno 
1200. confcriptum : cujus auclor accuratuscomputator, utillo 
Jtvo, haberi poteft. 

P. 51. Qua: de quatuor equis xneis auratis habet Anonymus 
de mirabilibusRomx, infrap. 191. fubindicare videntur equos 
iftos fuo tempore , aut non diu fublatos Roma, autetiam tunc 
ibidem, fed loco propriomotos, exftitiiTe. Nam fi a Conftan^ 
tino magno exportati Confhantinopolin fuiffent : non video 
quo padlo Anonymus ifte antiquitatis imperitus , in equorum 
hujuimodi notitiam veniilet. Novi fane viros qui re accuratius 
expenfa dicant, magna fufpicione laborare, quod vul^i fer- 
mone fertur de advedis Roma Conftantinopohn , ac dcinde 
ConflantinopoH Venetias equis hujufmodi. 

P. 110. Atquc viginti circitcr globulos cx cr^ftaHo nativa. Inter- 
cimeha ex fepulcro Childerici RcgisFrancorumTornaci cdu- 
da, cfl:cryftallinapila,poIlicem cum dimidio a diametro ha- 
bens, quoinnuitur id moris antiquitus viguille, ut cryftallinos 
globulos in urnis fic fcpulcris nelcio qua religione concludc- 
rent. Difcriminalc eburneum indicat urnam iflam cineritiam 
fcpulcralem, cujufdam mulieris cineribus recipiendis fuiiTe. 

P. 128. Laocoontis ftatua qua^ hodicque fupcrcft y an cadcm 
fucrit quam Vlinius mcmorat y non vacat dubio. In promtu efl: inter- 
nofcere num flmulacra Laocoontis & filiorum uno ex lapide , 
an ex duobus, ut teftatur Fulvius, confc<fta fit:nam fiexduo- 
bus revera conftcnt ^ probe arguitur Laocoontem illum diver- 
fum eflie ab eo quem Plinius memorat uno ex lapide fadum. 
Mihi cum Romx verfarer nondum fuerat ifte fcrupulus injc- 
dus , quare exduobusan ex uno conftarct, ne quidem in men- 
tem venit explorare. Quod fi etiam ex uno lapide Laocoon 
ifte confedus eflx^t, & revera alterius fimilis fragmenta viderit 
Fulvius Urfinus penes Antoniolum antiquarium, ut ipfe com^ 
memorat , dubium fane fuerit utrum eorum defcnbat Pli- 
.nius, 

P. 130. Pidura harc in Titianisthcrmis reperta, quidexpri- 
mat non ftatim intcllexi 3 fed re diligennus perlpecla , opinor 



44? rDidrium Itdicum. 

repra^fentare viikm in qua rurris editior , villarum anti- 
quarum more , comparet , frequentiflimis feneftris ad profpe- 
ftum inftruda : eftque cocnatio qualem in villa fua memorat 
Piinius I. 2. ep. 17. Hic turris erigitur ^ fic ille , fub qua diata 
du^ y totidem in ipfa, Pr^terca ccenatio qua latijjimum mare , lon^ 
^iJTimum littiis , amdnifjimas viUas profpicit. De turri pariter qua: 
in villa Bafli erigebatur profpedus cau0 , harc Martiaiis. 

Et turre ah alta profpicis mcras laurus^ 
Furemque , Priapo no n timcnte , fecurus, 

In hac itidem villa Priapus, rupi innixus, c regione turris 
confpicitur. yEdicula prope turrim fita porticu inftruitur : a 
Neronis quippe tempore mos fliit domos ornareporticibus,ut 
in Neronc Suctonius teftificatur. Formam adifciorurn Urhis ^ 
inquit ^ novayn excogitavit y ^ ut ante infulas ^ domos porticus 
cjfcnt. Huic proxima humilior domus fblario inftruda , villi- 
coque dcputata: nam villicus villicaque ipfam adeuntes exhi- 
bentur^ cafa autem hujufmodi ita villico deputata erat, ut 
etiam folario ornata , vafis , duobufque leonibus ad vill*e profpe- 
clum & elcgantiam concinnaretur. Aquis villa exornatur, ad 
oramque fedcns quifpiam , vir mulierne fit non ita perfpi- 
cuum , lineam captandis pifcibus injicit , ut habft , villam 
Fauftini defcribens, Martialis, 

Tremulave captum linck trahitpifcem. 

Majores a:des porticu pariter fua inftrudas adit matrona, 
veftc talari induta, cujus f-ortafTe villafuit. Pone ^des obelif^ 
cus erigitur ^ cui appenfa lyra tutelarem domus ApoUinem in- 
dicat, idipfumque tripode, qui ad angulum tedi fublimis co- 
lumnarque innixus erigitur, fignificari videtur^ Lyra enim ar- 
que tripus gcrmana funt, ut nemo nefcit, ApoIIinis fymbola. 
In antiqua ardium facie flatua vidctur , talarious ornata vefti- 
bus • alteraque nuda propter domus angulum bafi infjftcns 
confpicitur. Poftca vcro ipiis in aquis Tcrminus dextram ele- 
vans , tergo domui adverfo , rcprarfentatur. 

P. 134. S. Clementis ^t^iCoAoF , five chorum jam edidit Ciam- 
pinius : nos tamen accuratius delineatum flne ledorjs faftidig 
profern denuopofle fperavimus. 

P. 108. 



IMTO OK.- 

a^d probt- 
i memors 

?nare,ks- 
ariterouz 
hlis. 



ont tuire 
truirur : a 
:idbu5,ut 

t crar, ut 
xpro/pc- 
larur, ad 
ta peripi- 
viilain 



naffofl^, 
es obetf- 
finem ifl- 
]imis co- 
eniffl af- 

iia ve/b- 
ram e'^- 

it Cm^ 
fi/liJic 

P, io8. 



ru/j«/ 'vigepmum oSiavtm: 4 ^ ^ 

P. 208. Infcriprionem dc monetarum ofiicinis & brarfcdis 
labcfadatam, maximaqiie fui parre eraiam qualis iu viUa Pcr- 
rctina jam fuperefl , hic vifum cfb uJjicere. 

VICTORI ARA . . ; 
SACRVM CONI. ... - * - 

FLATVRAE ARGB-: . . . 
MONETAE CA. . . . . 

CLAVDIVS 

VLPIVS 

VLPIVS 

VLPIVS 

VLPIVS 

DEDICAVIT 

L. VIPSTANIO. 

M. VERGILIANO .IVN.DO . 



• • 



Efl ibidem aJia infcripcio ad eamdcm rem /pedans. 

GENIO 
FAMILIAE MONETAE 
DEMETRIVS CAESARISN 
SER. EPAPHRODITIANVS DISP 

D D 

P. 2^j. PoiTet fortafle mons Citorius , a feptis , illud voca* 
hvXwmAcceptabilU fumfille : non infrequentes enim adveclx funl 
nominum mutationes. 

P. 2;^6. Molis Hadriane^ columna: in Ecclefiam S. Paul 
exportata^ fuere. Idque tenent Cafinenfes Monachi , ex anti 
quis inftrumentis mutuati. Columnse porro ifta: numero 8a 
forma fpedabili totam Ecclefia: molem fuftinent. 

r. 2p^, Poft fanciam Mariam Novam , duo templa Concordix 
&rietatps. Anonymus de ruinis templorum hic agere videtur 
qua^ in hortis S. Marix Nov.x haclenus vifuntur. ' 

Jhid. Infra palatium eft templum Julii, Anonymus /ententian' 
noftram afferere videtur,quam p. i8}. & 184. aperuimus^ ni. 
mirum tres illas columnas, qu.T in campo Vaccino eriguncur. 
pertinuifi^ ad templum Julii Cxfaris. 

P. 358. Equorum vetera; nomina iilhcxc adtulit Sponius It^ 

Lll 



450 Diaritim Jtalictm. 

nerarii fui tom. 3. /cd fccdara, ita iit S^fmppo^ V.utovo y Cirp^rto^ 
habcat ubi , Mcnippo , Eutonfo , Cnrcto lcoirur, & inulta ali.i 
vitiataadfcrar, qua-dam oniittat. Alia addit n()ininaSpc)niu.s, 
qux , amoto marmori.s frulto, non rcpcriuntur. 

P. ^77. Primam inlcriptioncm Grutcnis &: rabrcttusaddu- 
lcrunt, fcd vitiatam utcrquc. Bacjuatcs crant Mauritanixpopu- 
li , c]uos jSax^ufltTO^ Ptolcm<^us nuncupat. 

P. ^91. Sunt qui in fccundo fchcmatc,lij!;nariorum non fcr- 
rariorum inftrumcnta fabrorum dcpingi a:llimcnt : voccmquc 
Fm\irius in infcriptionc , nomcn propnum eiTc, nec artcm in- 
dicare. Totum prudcntis lcdoris iudicio pcrmittimus. 

^ . ■ - _ — 

EpiftoU Dociijfimi ^iri D. n?hilippi n Turre Epiftopi 
Hadricnfts , de nuper eruto Rom^ nobili monumento. Ex 
Jtalico ^ulgari idiomate Latinc ^erfa aD. B. de Mont^ 
faticon^ cuiepiftola mijfa. 

Romac 18. Junii anno 1702, 

CU M multis ncccffitudinibus implicitus profcdum meun* 
Rc:>ma diftulerim , pcrgrata: mini morx hodie vidcntur^ 
nam pndie quam itcr capcflam , oblatam mihi occafioncm 
fcribendi , pcrinde tibi acccptam atque mihi jucundam fore 
exiftimo. Agitur de monumcnto quod vigintihinccircitcr dic- 
bus primo a Porta Majori lapide deprchcnfum cft. In vinea 
igitur quadam detcda cft urna grandior marmorea , in qua 
tcla ex Amianto confcda^ eft hni gcnus quod Asbcfton Gvx- 
ci vocitant : tela vero palmis Romanis novem longitudine, 
fcptcm latitudme , pan ratione atque hodicrna tcla noftra con- 
tcxitur, filis , cannabina: telx more, dcnfioribus^ fed ufu de- 
trita macuhfque rcfpcrfa cft , quafi tela ad coquinariam rcm 
deputata. Eftque ipfa traftabilior, ta<51:uque larnior ipfo fcri- 
co panno. In tcla conclufa erant ofta, ipiaque calvana , fcd 
adufta omnia ^ ut nihil dubii fubfit cadaver tcla mclufum m 
rogum injcdum flufre, ut confumto corporcilLTfaquetcIa, in- 
clufi cinercs non circumquaque fpargercntur, coque ritu con- 
dcrentur in Sarcophago^ ut moris crat viros infigncs anticiui- 
tus fcpclire. Hunc aatcm c primariis ac dignirate clanonbus 



iiilra .1I1.1 



atWii- 



jion fcT- 
:)ccn](]uc 
rtcm in- 



Vpjcoft 

ito. E^ 

Mont' 



Ctput rjigcpmtim ofiAvtiml 4^1 

fuillc , cx figuris duabus clA umlMlicuni , iuedia fui parrc pro- 
^^ nuncntibus, cruirur : alia paludaradl, alia vcro togara&: tra- 

f^* ' bcara ^ arlMCrori]uc binis iconibus unum cumJcmcjue virum 

cxprimi , rc milirari pcrindc atquc civili inligncm , qui Con- 
iiilis, Pra:fccl:i urlns, limiliaquc ofticia obicrit : quod utique 
1 i vcl iplatcLv magnitudmc arguirur , qua: duobus rccipiendis 

cadaveribus par non cll : ad Ikvc vcro cranium unicum ibidem 
rcperrum ^ cjuia vidcliccr unius fcpulcrum crat. In medio ur- 
nx quadra lupcrficics infculpcndo cpicaphio concinnara , va- 
cua , nefcio quo cafu , relida eft : nec parum inde lirreraris 
decrimenrumj iqnocum enim nomen, ignoca condicio fcpulci 
viri mancc. -^ltimo poft frculum Conftantinianum adorna- 
runi tumulum fuilfe j ortacis quippe indicio funt togct ritus tra. 
beaque traniverla ^ nonlcveiccm argumcncum eruiturexoper- 
culo H^uris onufto , lapfam fculptonam arccm indicancibus. Ibi 
genii alati lculpri vario ficu atque forma ^ alius lyram feu cicha- 
ram manu tener , alius infidet arx , alii ramos 6c fafces ma- 
nibus geftanr. Hxc carpcim obfervaca , non licuic enim per 
tempus rem accurarius explorare. Urna ex albo marmore 
palmis novcm longa , rribus cum dimidio lara eft. In anrica 
facie llriarx ac llnuoLx linex fculprx lunr. Nec omirrendum , 
cntufj igni tradicam relam, riammifque immifllim , ^iu mulcumque 

fjoncm illxlam manliile, incaclamque eruram fliille. 

Xi fore En tibi , Cariilime Bernarde , poflrcmam fortafle anriquaria: 

r;r djC' rei a me datamoperam 3 namaUo me vocat concreditum mu- 

vjnea nus, ad alia me Iludia provocat paftoralis officii tradira pro- 

j^ qua vincia. Hxc vero tumulcuario fblum opere profcdum paranri 

Q^X' defcribere licicum fuic. 

(jjue, J^ini iniudacur evacuando: ecclcfix in foro Romano propc 

^^Qfl- S. Mariam Liberacricem dececlx : cerrum eft ibi Pauli primieffi- 

r^ j(3. giem haberi dcpiclam ^ nullarenus enim ad Paulum 1 1. perti- 

. ^^u, nere poceft. Ibidem hxc iQpxntur \ SuncH,(/i?}ius Paulus PP. 

I^^^j, Rominus : c[\ix ipfo vivenre Pontifice fadum opus denotant , 

j-^j quod iddem palam eft ex limbo quadro ad caput ejus depido, 

'^ jp ut ex Joanne Diacono in vita S. Gregorii,cxque aliis fcripto- 

ribus aeprehenditur. Neque tamen perfpicuum eft eamdem 
eile ecclefiam, quam a Paulo primo recensftrudammemorac 
Anaftafius : plura receniere non pofiRim , neque depidas ibi- 
dem multas imagines commemorare : nam maturanri profe- 

Lll ij 



meur; 



con- 



j,^. Dlarium Italicum, 

diim hxc curiofius expcndcre non vacac. Valc Tir Caridime , 

2c mc amare perge. Rom.x iS\ Junii 1701. 

Per Romanum otium hortante frequcntibus cpiftolis ami- 

ciHlmo viro , ac litterarum omnis gcncris pcrkia cum pnmis 

Europ.r numcrando D. Abb.uc dc Longucruc , m codicibus 

Tuftuii Prolo>nxs hiilonarum Philippicarum Trogi Pompcn con- 

quifivi • m Wncana duoslulhm codiccs prologismftruaosde- 

prclicndi ^ m bibliothcca Ulultrilhmi Marchioms dc Maximis 

tcrtumi rcpen , cum iis vcro contuli Prologos ut m edins ex- 

ftant lcihcct mirc vinan , ut vix fanum quidpiam occurrat. 

Ledioncs vanas tranfmifi Liudato viro , qui rcduci mihi ea<- 

dem cruditis notis addins, hic mlcrendas reftituitj ut horuni 

opcra ProlocTosjam cxpurc^atosedcrein promtu fit. Ipli 

autem Proloc^i, utpotcadTrogi Pompeii Iibros cum adhuc lu- 

ncrftitcs efTcnt, concmnati, prcrumque gefta mcmorant qux 

in ]ullmo non comparent. Alium Prolocorum codicem vidi 

Vcncnis m ardibus Trevilanis, qucm non hcuitpcrtcmpus ex- 

plorarc Codiccs porro Vaticani , quorum hic Icctiones adtc- 

nmus, iunt his numens mfignin iHzj. & 1816. Iis adjungnmis 

itcm varias lcaiones duorum Colbernnorum codicum , qui hc 

notantur, 1566. 5c i)7>^'- 

NoU & varut lcciionci in Frologos Infiorhtrum 
rhiltppicarur)! Trogi Toynfcii , qui cxfiant ad calcem 
cpicomcs carumdcm hifioriatTim. 
Libro I. Sard.mapal!um. Emenda Sardanapalum , fic habcc 
codcx Maxn-manus fivc Marchionis de Maximis Romani. 

Lib ^ Pcr Daun & Tiftphcmcm. Lege & u4rtaphcrncm. Is 
cnmi non aucem Tirapherncs dux foit exercims Dani contra 
Grxcos lcu Athenienfcs, ut teftantur Herodotus , Paulamas 
in Atticis , ^miiuis Probus in vita Miltiadis. Codcx pnmus 
Vancanushabct Tipharncm, fcdrcftituendum, ^rw;.^rr«r;w^ 

Ibid. Tcnucrc. Lcge , Sufinmcrc : &: fic habcnt codices duo 
Vancani Sc codex Maximianus. 

Ibid. On^:ncs Scithi.^. Emcnda, Rcs Scjthuc, ut habent co- 

dices omncs Romani. . . t j 

Ibid. Rationcvn-cTV. Emcnda & lcgc , Maratboncvncrc. Id au- 

tem notilTmuim vcl pucns cft. 



Caput yigejimum oEta^um. 4^5 

Libr. 3. Dux ejus ( Xcrxis ) Archamenes. Lege, Achamenes 
exHcrodoto, Ccelia, &: Diodoro^ codex primus Vaticanus 
habet , Achamcnes. 

Ibid. Fer Aytbaxjim. Scribe Mcgabazjfm , vel Megabvfuni , 
ex Herodoto & Diodoro , licct in nuUo codice manufcripto 
littcra prima comparcat. 

Ibidem. Coalitique Sicionia ^ Corinthio tyranno, Emenda CK 
codicibus Romanis , Alitique Sicyone ^ Corinthi 5 id cft , ut cre- 
verint ^alti evafcrint. De iisqui rerumpotiti erant Corinrhi 
& Sicyone egcrat lioc libro Trogusj vcrum de iftis omnibus 
nihil Juftinus habet. 

Ibid. Bellum Crifeum. BcUum Crifeum vel Criflkum aut Cri- 
feum. Sic habent omncs codd. mfT Eo loci cgerat Trogus de 
bello gefto a Chfthcne tyranno Sicyoniorum contra Criflios 
aut Cyrrha:os. De quo legendus Frontinus lib. 3. c. 7. num. 6. 
& Paufanias in Phocicis. 

Ibid. MeJJianica ^ lege , Mejjcniaca. 

Ibid. Sicyonia ^ Corinthio. Lege , Sicyonii ^ Corinthii. 

Ibid. Et quod Athcnicnfes. Et quod ( fcihcet bcllum ) Athe- 
nienfes primo cum Boeotis ^ deinde cum Peloponnefits gefferunt. Bel- 
lum Athemenfium contra Boeotos, & quod Pcloponncfiacum 

f)roceffit, inciditin annum 2. Olympiadis 83. De quo confu- 
cndus Diodorus libro 11. 

Eodem in Prologo pofl hanc vocem, Arthabano^ additco- 
dcx alter Colbertinus intcrfeHo : neque abs re : non enim pul- 
fus folum, fed intcrfcdus fuit ab Artaxcrxe Artabanus. Lcge 
itaquc. Pulfo interfeHore Patris Artabano , ^ interfccio, Poflca. IJt 
ab Merculis fofieris Dorico populojtt occupata. Codcx unus Col- 
bertinus habct , Pro Donco populo^ & rcdc quidcm. Ibidcm, 
codicum licctauxilio dcftitutus ita lego : Peloponnefi oriq^incs ^ 
non Pcloponmnfum ^ ctcnim voces iftx .^ftoccupataydid fingulare 
focmininum.^ Pcloponnclum fcilicct, nccciurio rcfcruntur. 

Libro 5. Proptcr Grijfum, EniCnda, Cyrum. Hic cnim dcCy- 
rojuniorc filio Darii & Paryfatidis agitur. Induobus Vadcanis 
& m Maximiano codicc Icgitur, Cyricum. 

Libro G. Ducibus bcUt Hcrcultdc ^c. Emenda.^ Dcrcylltde ., 
vcl Dcrculltdc ^ cx Xcnopho^irc, Diodoro &: Plutarcho in vica 
Agefilai, &: ita Icgitur m cudicc i. Vaticano. 

Ibid. Alcxandri EpiriCt. Emcnda Phcrai. Hujus Tyranm &: 

LIIiij 



454 Diarium lulicHm. 

fratrisjafonis hiftoriam lege apud Xcnophonteni , hb. j.rerum 

Grarcarum. 

Ibid. Lcuclrix (3- T^iantnicj. Lcgc, Lcuclns ^ Mantinea, Ec 
fic habent codiccs Romani 5. 

Ibid. Achxis. Lc^e,^ Chiis ^ (^Rhodiisi^ Byz^tntiis. Primus 
codcx Vaticanus haoct , ab Ach.vis ^^^ Rhodits & Byz^ntiis, Se^ 
cundus codex , ab Ach^is ^ Fhoccnjibus ^ Byz^ntiis, Cui con- 
cinit codex Maximianus. Attamcn de emendatione noftra nil 
dubitandum : nam bcllum ilkid Sociale quod a Chiis, Rhodiis 
&:c. geftum fiii{Ie conftat , nil ad AcharosSc Phocenies pertinuit : 
vide Diodorum Hb. 12. 

Libro 7. &: 8. Mothoncm^ ^^g^, Mcthoncm^ ex Demofthene 
Sc ahis omnibus. 

Lib. 7. Pccnum. Lcge, Pocnorum^ fic habcntduo Colbertini 
codices. 

Libro 8. Intcrfeciumque y fic \q^(^ : InterjcFlumquc huic ( bello 
facro contra facrilegos Phocenfes fcihcet ) bellum quod Philip- 
fus cum Calchidicis ( vel Calcidicis ) urbibus ge,ffit. Merito repo- 
nimus^ interjcciumh nam fxviente bello facro, PhiHppus Rex 
Maccdonum bellum Chalcidicum confecit,&: Olynthumde- 
levit. Codices trcs Romani fic ferunt , intcrjecium, 

Ibid. Elccio Aryba. Emcnda , Deleto Aryba , id cft , mortuo , 
feu morce dclcto.' Legendus Diodorus hb. 16. 

Libro 9. cum Mathca. Tolle httcram M. &: lege Athca^ ut 
Juftinus cap. z. cx Trogo habct , cui concinunt Diodorus £c 
alii onincs. 

Gra^ci^ bcUum intuiit. LcgC , Gr^cis bciium intuiit. 
Ibid. Viciufque Chcronc.c, Emcnda , Viciifquc, PhiHppum 
enim focderatos Grxcos vicifle Chxroncx ncmo ignorat. Co- 
dex primus Vaticanus habct : Viciifque Ccronc^. 

Ibid. Occupatis anyifiiis nuptiamm. Emcnda, Occupatis an- 
gujiiis nuptiarum aiia: die occifus eji 3 fic habcnt omncs codiccs 
mfi^ Romani. 

Codices quidam.habent Accon^ pro Acc. 
Libro 10. Primum Dopanem. Locus corrupti(nmus Cic ren.i- 
tucndus. Pcrfequutus primum Datame?npr^/ecium Paphia^onu?n , 
quorum origo repctita. Datamcs erat ille prxfcclus Paphh^go- 
num, qui concra Artaxerxem rebellavit, de quo lcgc Diodo- 
rum &:^mihumProbum, cum notiscrudicifiimorumvirorum 
ad vitam hujus Datamis. 



Ibid. In Syria pr/cfcHum, DeinPr^e&urn Hcllcfponti{V\\r\^ 
gia: ) Ariobarx^incm, Dci7idc SyriiC frafcUum. Hujus Syria: prx- 
fedi nomen non omifcrat Trogus , nequc autor Proloirorum. 
Verum neglexit harc omnia Jultinus. Diodorus vero qui nar- 
rat Syriam ab Artaxerxe dcfccifle , nomen Satrap.t omifit. 

Armcni^ Orontcm. Lege , Ac Myfi^ Orontcm : nam Orontes 
ut habet Diodorus , fatrapa erat MyCix in Afia minore , non 
Armcnio:. 

Ibid. Sidona acccpit, Lcge , Sidona ccpit. 

Ibid. F.jfcciores. Emenda, dcfcliorcs ^ & fic lege : In Caduffis 
vicior dcfcciorcs in Afia purpuratos ( feu fatrapas. ) Hanc rcftitu- 
tionem Maximiano codici debemus. 

Ibid. Rcgnarit Arfem. Deindc reus. Emenda, rcgnavit Arfcs y 
dcin DarcuSy vel Darius .^ qui cum Alexandro Macedonc con- 
flixit. 

Libro 12. Editi habent : Or/g/«(f j Italica Apulorum, Sed Ma- 
ximianus codex habct, Italic/e populorum ,V ^ticzm duo, Ita- 
lia* populorum. Addit Maximianus cod. Lucanorum codd. duo 
Colbertini rede habent, Aptilorum^ Lucanorum ^ Sammtum. 

Ibid. Annemon. Lege , Mnemon y & fic habent codices Va- 
ticani. 

Libro 13. rhitonc , lege, Pithone. 

Ibid. Bcllum quo Pcrdicca^s regcm Ariarathcm occidit {^occifus 
efl. Itane Perdiccas occifus eft in bello contra Ariarathem ? 
Abfurdum plane : itaque paucula: voces addenda: ex Ju/lmo^ 
occidit^ ^ ut ipfc yF.gyptum cum excrcitu pctcns occifus cji, 

Ibid. Bellum Lamjacum. Emenda, Lamiacum\ hcet voxilla 
corrupta fit in codicibus omnibus Romanis & Colbertinis. 

Libro 14. Sic Arida^um in Phrygia majore ^ Cliton. Optime 
habent codices duo Colbertini , /'/^rKg/^ minorc : nam Satrapa 
non rex Arrid^cus pr^erat Phrygia: minori ad HcHcipontum. 
Confule Diodorum Iib. 19. Hunc Arridicum bcllo laccflivit 
Antigonus. Et Clit^n, adde Lydta, cui pr;cerat CHtus, quem 
oppuenavit Antigonus ^ hcct h^c vox , Lydia , nullo in co- 
dice legatur. Adde mfuper, ^ ut a Clito^ & poft fequitur, 
vicitis &c. 

Ibidem. Captaquc ad fatorem Mychia matrem Akxandri Olym- 
piadana^ intcrfecit. Corruptifiimum hunc locum ope duorum 
Vaticanorum codicum & Maximiani reftituimus ; habent emnf. 



45^ Dimum ItnUcum. 

Rcceptaque a T^icanore Micina matrem Alexandri Olympiadem itu 
tcrfccit. Lege , Receptaque a Nicanore Munichia, Ediri ex co- 
dicibus aliis maniifcriptis habent , Olympiadame obfejfam inter-^ 
fccit. Legendum , Olympiadem Pydruc ohfcffam 5 his autem fiib- 
de, ex duobus Colberrinis codicibus, ©- captam adfavorcmpO' 
fuli , id eft , favente populo , intcrfecity quod ipfe Trogus alle- 
verat. Caffandcr^ aitJuUinus, Pydnamvenit ^ ^urhemobjidione 
cinqit .... Olympias viciorife tradidit , , , , ad concionem vocato 
populo , Maccdoncs , fne rcfpeUu majeflatis , occidcndam decer- 
7:unt. 

Libro 15. Et ut Demetrius Antiochi filius Gaz^ viHus efi a Pto^ 
lcm/co. Lcge , Antigoni , non , Antiochi, Nam Demetrius ifte 
eft Poliorcetes Antigoni filius : & fic habent codices Romani 
&: Colbcrdni. 

Ibidem. A flio coUeila:. Cod. Maximianus habet, coUeiia: a 
Dcmctrio ^ mclius CoJbertini, afilio cjus funt coUeila Demetrio, 

Ibidem. Et Leonimi die inde. Emenda , Cleonymi deinde Spar^ 
tani rcs gc/}a Corcyr^ ^ in lUyrico , ^ in Italia. Quas res profe- 
cjuitur fijse Diodorus : nec omifit Livius. Primus codex Va- 
ticanus &: Maximianus habent : Et Lconymi deinde Spartani. 

Ibidem. Qui ablata Corcyra i^c. Emenda , Utque ahaflus Cor- 
c\r\i rcxCaffandcr intcriit. VideDiodorum in excerptis lib. ir, 
Hic nihil fubfidii lucifve adferunt codices. 

Libro \G. Lyfimachus captus ac mijfus cfi Andromache.Y.c- 
n;e , ac drfyiifTus c(l a Dromichete > Rege fcihcet Scytharum & 
Gctarum. Lege Diodorum in excerptis Valefianis, feu Peiref 
i^ianis. Codd. Vaticani ^ it(?w/V/;^ , Maximianus, a Romuche. 

Ibid. Tyranni HcracIc^eDionyfius .^ quorum filiis interfeiiis Ly- 
(imachus occupavit urbcm. Lege, cujus filiis interfcUis drc Dio- 
nvfii nempe fiHos Clearchum & Oxathreminterfecit Lyfima- 
chus. Le^e Memnonis excerpta in bibhothecaPhotii. Om- 
ne^ mll codices habent^ quorum numcro multitudinis ^ at per- 

peram. 

Ibid. mox cvicius. Lege, a quo mox cvicius , codd. Romani 

mir habent , quo mox eviiius. 

Libro 17. Ptolcmcus copiomine Ccraunus. Scribe, Ptolcmaus 
tfic y co^nomine Ccraunus. Nam fecus quivis arbitraretur fratrem 
Arfinoc^s, cujus fupra meminit audor Prologi, ahum fuiflTe a 
Pcolcmaco Cerauno, quod falfum. Iqimo fuppleri debet,//^, 

quamvis 



CapHt vige/tmnm oEiavum. a^j 

quamvis in codA nifT vocula Ula reperta non fiierit. 

Ibid. Cum Antiocho^Pyrrho. Adde Antigono , quamvismfn 
lioc nomen taccanc 3 & fcribe , cimi Antiocho , Antigono , ^ ryr^ 
rboy ex Plutarcho in vita Pyrrhi. 

Libro 1%. Sidonis ^ mallem, Sidoniorum ^ ut hihct codexMa- 
ximianus. 

Ibid. £/ Feli^ Carthaginumque. Emenda , Vtica Carthagi. 
ncnjiumque : nam Uricam a Phocnicibus conditam ex Trogo 
memorat Juftinus. Codices omnes eam prxferunt Icdionem 
F^eli^y at Velia a PhoLnicibus condita nulla prorfus eft. 

Libro 19. In AfricamferRubellorumannorumgefia, Emenda, 
in Africa fer Afdrubalcm , Amilcarem dr Hannonem gefia. Si- 
mili modo habent codices Colberrini , & Maximianus. Vari- 
canus alter per Amonem. 

Ibid. £t Siciliam cum Selinum Temetegantum ^ Gameti- 
nam ^ Ulem, Lege , ^ in Sicilia cum Selinuntem dr Agrigentum 
tf Camarinam ^ Gelam ceperunt drc Romani codices vocem 
Gelam non habent, /ed ex codicibus Colberrinis alter Gelam^ 
alter Geram habet, legcndum , Gelam. 

Ibid. Phocni per Homilioncm gefferant quod, Lege , Pcmi fer 
Himilconem gcjferant quo efr. & ita legitur in codice Maximiano. 

Libro 20. t>iHd: qua^. Diiia^ res fcilicet , ^«^i. 

Libro n. Per Bionyfius jeHus. Codex Varicanus alter & Ma- 
ximianus habent , pennde ejeHus. Hic omnino iupplenda eft 
vox^BioncTn, Reftitue igitur. Per Bioncm indc ejcctus. Syracu- 
fis fcilicet ejecaus eft Dionyfius junior tyrannus , ex Diodoro , 
Plutarcho & Probo in vita Dionis. 

Ibid. Corinthum fiatim Oleonte: Emenda, Corinthuyn fcccjfit^ 
ut a Timoleonte Carthaginenfium bcUo liberata (it Sicilia. Cum 
vulgaris Prologorum editionibus concinit primus codex Vati- 
canus. Verum alter Varicanus & Maximianus habent , fiatim 
proficifcitur, ut ab Agathocle Carthagincnfium. Et quidem mendo- 
semihil enim Iiic agitur de Agathocle, fed deTimoIeonte. 

Ibid. Mortuo Pififirato. Nullum in Sicilia agnofco Pififtra- 
tum : repone igitur : Mortuo Sofifirato y itcrum fafla fcditionel 
fubdit Prologorum audor : Arcefitti quam ad bello Carthagi^ 
nenfeSy ohfedcrunt Syracufas. Locus ifte mancus & corruptuseft, 
quem fic reftituendum CQnko lArccMitadjutores bclliCarthagi- 
mcnfesfeditiofi.obfederunt Syracufas.C^o bello Aga thocles nandu? 

Mmm 



458 Diarinm Jtdicum. 

imperium efl. Hxc plana funt ex Diodoro &Juftino, ipfoini. 
tio iibri zi. qui nihil de AgarhocJc prorfus habet libr. 21. li- 
cet Trogus eo loci fub finem faltem ejufdem libriii.multade 
celeberrmio ifto tyranno narraflet. Verum Juftino fatis fijit 
quxdam de eodem Agathocle fummatim narrare initio libri 
21. qux ex Hbro 21. Trogi depromferat. 

Libro 21. Ubi pojjeffa provimia OpcUam interfccit. Emenda, 
Ophendm. De Tyranno ifto Cyrenceorum confule Diodorum 
libr. 20. 

Libro 25. Rcvenit in Eprum. Codices duo Colbertini ha- 
bent, rcvertitur m Epirum. 

Libro 24. Monio lUyrio. Codex alter Colbertinus habet^ 
Mytilo^ qtjam veram efle leAionem nihil ambigo.' Nam IUy- 
rius ille libro feq. conftanter vocatur Mytiius. 

Libro 2j. Ut Galli tranjierint in yifiam^ bcllumquc cum rcze 
ylntigono dr Bithinio zcferunt. Pro Antigono , reftitue Antiocho. 
Hanc lcdionem exhibent duo codices Vaticani. PnTterea Galli 
qui tranficrant in Afiam, ibidem bellum gerere cum Antigo- 
no Gonata non potuerunt , qui in nullo^Afia: angulo rerum 
potiebatur ^ fed cum Antiocho Sotere Selcuci filio. Bithynii 
princrpis nomen neque Trogus omiferat , neque audor ipfe 
Prologorum : Locus ifte fic reftituendus , bellumque cum rcge 
Antiocho ^ Bithynio Zypoctc gefferunt. Galli focii erant Nico- 
medis qui partem Bithynic^obtincbat, & hoftis erat hujusZy- 
portis. Vide excerpra Memnonis & Livium libro 38. 

Ibidem , ApoUodori. Hujus Apollodori Caifandri;^ TyranrJ 
meminit Paufanias in Atticis. 

Qua.f regiones Felini occuparunt : Lcge tuto , Ga/Ii , non , Fclini : 
quasrcgionesGallituncoccuparint eo loci enarrabat Troo-us, 
ied vide Livium I. 38. & Strabonem. Codd. mft^omnes depra' 
vati conftanrer retinent vocem Felini ^ vcl Selini. 

Libro 16. Vt mortuo rege Antigono ^ filius ejus Selcucus GaUi- 
nicus. Scnbe, Antiocho^ & Callinicus. Nam Antiochus cogno- 
mine Deus, pater fuit Seleuci Callinici. 

Ibid. Arca, Legc ^Arcan^ & ita habent codices Colbertini. 

Lib. 27. Jn Syria adverfus Ptolem^uni. Lcge , Ptolcmv^um 
Tryphonem^ ut habet codex Maximinianus. 

Ibid. Angura. Lege, Ancyra: ^ vcl, Amura^h codcx Maxi- 
mianus habet ^Ancyr^. 



Caput mgepmum oSi^^uml 4^9 

Ibid. Vtquc Galli viiii ab Attalo C^ae Lamhituntm, Leo-e 
& disjunge : Vicii ab Attulo , Zyclam Bithynium ( vel Bithu- 
nium ) occidcnnt, Sic enim disjungic codex Maximianus , & 
unus Colbercinus. Gallos vidos fuifle ab Accalo fcribunc 
Polybiuslib. 18. in excerpcis Valefianis, Suidas in voce. Z/. 
vius , lib. 33. & 38. & Scrabolib. 13. Gallipoftea Zielam 
Bichynium occiderunc. Nam , uc docet nos Achenxus lib. 2. 
cap. iS. Zelas , vel uc ahi icribunc Zielas , cum Galio- 
rum principes infidiii coUere conarecur, ab cis ip(c incerfe- 
ctus eft. 

Ibid. ut rtolem.vus eum dcnuo captum intcrfecerit ^ ^ Antiqo^ 
ntim Andro pxUo navali prona vicerit. Pcolem^us ifte qui An- 
cigonum pra^Iio ad Andrum infulam vicic, proculdubio eft Ce- 
raunus , uc a Alemnone difcimus, qucm confule. Sedad quem 
ducem vel regem referemus : einn denuo captum occiderit ? An 
ad Zielam a Gallis occifum ? An ad Accalum , qui morce pla- 
cida' interiic ? Ucrumque abfurdum. Refticue icaque , Ptole^ 
ma^us Ptolemaum deraco drc Hic Pcolemarus incerfedus, efl: fi- 
Jius Lyfimachi, qui rcdamavcrzt /dem fubii/Je Jurejurando Ce- 
rauni, nupciifque matris cum eodem Cerauno celebrandis ob- 
ftitcrat , ex Juftino hb. 24. cap. 2. Imo , fociis lllyriis , bellum in 
Macedonia gelTerat cum Cerauno , ut legimus in Prologo hbri 
24. Viclorem hoc bello fuiffe Ceraunum hquet , cepiflcque 
tanc Ptolemcxum arbitror. Ateumliberum tunc dimiht. Nam 
Caflandrio: matris in grcmio folos Lyfimachum & Philippura 
fratres Prolemxi interemit , fed non multo pofl: comprehen- 
fum ipfum PtoIemcTurn occidit. Ha:c autem omifit Juftinus. 

Et Antigo7ium Andro prxlio navali prona vicerit. Emenda, (^ 
Antiqonum Andro pr^clionavali pervicerit. Nihil fani hic prxfe- 
runt manufcripti, ubi legitur. Oprona, vel Oppiona. Editores 
Icgenmt, prona vicent. Qux vox , prona , vcl oprona nihili efl:. 
De hoc pra:lio navah confule Memnonem apud Photium in 
Bibl. Codex primus Vaticanus hanc lecaionem habet Andra 
pKvlio navaii ^ x^iuam editores admiferunt. 
Ibid. Eta Gallinico. Lege , e!- a Cailinico. 
Ibid. Antiochus Arfamcncm. Antiochus ( Hierax fciHcet Sc- 
leucida ) infidiantcm (ibi cffugit Anamncm. Sic emenda ^ ita enmi 
appellatur ab omnibus vcteribus^ &: fcribitur itidem incodici- 
bus Romanis. 

Mmm ij 



460 Diarium Jtdicum. 

Ibid. JDem fofiea cufiode Tryphonio. Legd , CufiodeS Tryphonis'. 
Certum eft Hieracem cuftodes Ptolema^i tertii efRigille , qui 
Ptolema^us vulgo didus Evergetes , cognomine Tryphonis a 
Trogo infignitur, non modo hoc libro, fed lib. 30. ut mox 
videbimus ^^imo & a Chronographo Alexandrino. Codiccs Ro- 
mani hanc IecT:ionem , cufiodes Ttyphonis exhibent, quam nos 
admictimus. 

Ibid. Epaconos occiderit. Lege, Apaturius. Sic enim qui Se- 
leucum Ceraunum occidit appellatur a Polybio libro 4. ab Ap- 
piano m Syriacis , 6c ab Hieronymo in Danielem. Codices 
Romani mll habent , EpatonnS'^ Colbertini pejus Epicarium^ 
aut Epacorium, 

Libro 18. Ut ex Macedonia Dcmctrius fit a Bardanrs fufns , 
quo mortui te KCfilii ejus Philippi fufcepit Antigonus Thefjalia 
tn Afiam Cariam. Emenda, Ut exiens e Maccdonia Demetrius 
fit a Dardanis fufus. Quo mortuo tutclam filii ejus Philipp^i fufcc- 
pit Antizoniis , qui Theffaliam , Mcefiam , Dardaniam fuljectt. 
Antis^onus enim, cognomine Dofon, tutor Philippi , Thefla- 
los, bardanos &: Mocfios ieu Triballos fubjecit. Confulejufti- 
num hb. iS. Codices mff eo loci funtdcpravatiffimi. Incodi- 
ce tamen Maximiano leguncur hxc verba : quo mortuo filius 
€]us rhilippus , ( lege , rhilippi ) fufccpit Antigonus. Qux le- 
dionem nobis exhibent vera^ proximam. 

Ibid. Amiffoqtie rcgno Clcomenes Spartanos confufuyt, Emen- 
xla , Cleomcncs Spartamis cum conjugcfupt Alcxandnam. Juftinu5 
enim ait , Cleomenem -cum conjuge in ^gypcum profeclum 
eife. Codex Maximianus habct, Spartanus ^ non , Spartanos. 

Libro 19. Intulit AEtolis hellum. Emenda, Athenienfihus. Se- 
cus enim abfurda prorfus eflet Icdio. Finito bello cum ^to- 
lis, non .^tolis bellum intulit, fed aliis, puta Athenienfibus. 
Vide Livium qui bella ifta fuse ediilerit. 

Adverfus Dardanos ^ j£tolos. Lege ut habent duo eodices 
Colbertini , adverfus Romanos ^ jEtolos, Romani enim , 
non Dardani , contra Philippum Regcm Maccdonum fue- 

runt. 

Libro 30. Vtrufphone. Emenda , Tryphone ( alias Evcrgete) 
Pacer ejus Philopacer Anciochum regcm vicic. Codiccs mfE 
Romani habent, Ptolemaro Tryphone, uc noscmcndavimus. 

Ibid. V^tcit Rapici pocmare GathoclciC corruptus. Locum hunc 



OPERCULL'M ^EPULCRl 



corruptiirimum in omnibus mlT! fic refticuo : T^^icit VApiturqHc 
tpli p7\cmium u4'^.ithoclcx amore corrufto. DcccJJit, Horc optimJ^ 
fccumjuftmo ipfo&cum cxterisHiftoricisconveniunt. 

Ibid. Quihii4 viciiLS fax. Emenda , a quibus vftiusyjx trjn- 
Jigitur. Verbum Librarii omilcrunt, delufi affinitate lcqucntis 
vocis, tranfttus. 

Ibid. Macchxuyn. Emenda, Achitum. NotifHmus eftifte Aiur 
minons Tyrannus. Codd. duo Colbertini habent, in Aliim 
Achxum^ lcgcndum inAfia Ach.cum. 

Ibid. Ad rcgcm. Adde, Antiochum^ irt habet codex Maxu 
mianus. 

Libro 51. NavidcTitus Flaminitis. LcgQ y NabidcTituj fLt- 
mintus, 

Ibidem , Dux Achatcortcm. Emenda , Achxorum, 

Ibid. Pcr Achilium. Lege , pcr Actltum. 

Ibidem. BcUum cum Achol^s gefiuyn pcr cumdcm Achilium. Emcn- 
da, yEtoUs ^(^ Acilium. In codice Maximiano Icgitur , yEtoiis. 
Hoc bellum fuie narrat Livius, quem conliile. 

Libro 31. Romanorum in Gallia duccyyi y aynbo advcrfus Gallos 
bcUwn. Emenda, in Gallia duce Mayilio advcrftis Gallos bcUio